هرچند بحران جهانی خاک و تهدید امنیت غذایی که از سوی مسئولان و کارشناسان این حوزه مطرح میشود، موضوع جدیدی نیست، تشدید معضلات فرسایش خاک و درگیر شدن این چالش با آب و هوا سبب شد معصومه ابتکار رئیس سازمان حفاظت از محیطزیست، عباس رجایی رئیس کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیطزیست مجلس شورای اسلامی، اسکندر زند رئیس سازمان تحقیقات، ترویج و آموزش کشاورزی، سرج ناکوزی نماینده فائو در ایران، علیمراد اکبری معاون آب، خاک و صنایع وزارت جهاد کشاورزی، کامبیز بازرگان، رئیس موسسه تحقیقات خاک و آب و منوچهر گرجی رئیس انجمن علوم خاک در همایشی تحت عنوان «روز جهانی خاک» در سازمان محیطزیست دور هم جمع شوند و از مشکلات موجود و راهکارهای رفع این معضل سخن بگویند.
معصومه ابتکار، رئیس سازمان حفاظت از محیطزیست با بیان اینکه موضوعات زیستمحیطی روزبهروز پیچیدهتر میشود، گفت: «امروز از خاک صحبت میکنیم، در حالی که نحوه مدیریت منابع آب ما روی خاک و درنهایت هوا تاثیر گذاشته است و بخشی از مشکلات ما در آلودگی هوا به فرسایشهای بادی، کانونهای داخلی و بینالمللی گردوغبار بازمیگردد.»
ابتکار با اشاره به برنامههای رفع آلودگی هوا افزود: «برنامههای طرح شده در این زمینه ۱۰ و ۱۵ ساله است. ما برنامههایی را برای مقابله با گردوغبار و منابع آلاینده سوختهای فسیلی در دستور کار گذاشتهایم و دولت یازدهم با قدرت در این زمینه پیش رفته است.»
به گفته رئیس سازمان حفاظت از محیطزیست، دولت در بخش حفاظت از خاک اقدامات مفیدی داشته است که شاید مهمترین آن ارائه لایحه خاک بوده است. این اقدامات در دستور کار مجلس است. امیدواریم هرچه زودتر در این دوره مجلس لایحه خاک تبدیل به قانون شود تا بتوانیم از ظرفیتهای این قانون در حفاظت خاک بهرهمند شویم. او با تاکید بر اینکه دولت و سازمان محیطزیست در جلوگیری از آلودگیهای ناشی از مصرف بیرویه سموم، سموم تاریخ گذشته و بحث مدیریت مواد شیمیایی اهتمام ویژهای داشته است، گفت: «در بحث گردوغبار نیز تقریبا کانونهای ملی را در سطح استانی شناسایی کردهایم و مطالعات و اقداماتی در قالب یک کار کاملا فرابخشی انجام گرفته است.»
معاون رئیسجمهور در پایان سیب قرمزی را که در دست داشت به کره زمین تشبیه کرد که سهچهارم آن را آب فراگرفته است و تنها یک چهارم آن از خاک تشکیل شده است. او پس از بریدن این یک چهارم از سیب افزود: «از همین میزان هم تنها یک چهارم قابل زراعت است.»
ابتکار سپس با بریدن پوست این تکه کوچکتر ادامه داد: «از آنجا که تنها سطح رویی خاک قابل استفاده است، همه سهم ما از خاک جهان برای کشاورزی و تهیه و تولید غذا همین اندازه است.»
باور جایگاه خاک
در امنیت ملی
در این مراسم کامبیز بازرگان، رئیس موسسه تحقیقات آب و خاک تبعات خطرناک و آزاردهنده مانند گردوغبار و آلودگی هوا را مورد اشاره قرار داد و گفت: «اکنون میدانیم خاکهای ما دچار خشکی، فرسایش، شوری، آلودگی، تغییرکاربری، ضعف بنیه غذایی و کمبود مواد آلی هستند.»
او با تاکید بر اینکه فرسایش خاک باعث افول چندین تمدن از جمله تمدن سومری، مایا و آشوری شده است، افزود: «باید جایگاه خاک را در امنیت ملی کشور باور کنیم. کیفیت خاک بهطور مستقیم متاثر از امنیت آب است و بر امنیت انرژی و امنیت آب و هوا تاثیر میگذارد.»
به گفته بازرگان، خاک مسئولیت امنیت غذا و در نتیجه امنیت محیط را برعهده دارد که امنیت سیاسی کشور نیز متاثر از آن است؛ بنابراین خاک موضوع امنیت ملی است.
حفاظت از خاک در گرو همکاری همه است
سعید متصدی، معاون محیطزیست انسانی سازمان حفاظت محیطزیست یکی دیگر از سخنرانان این همایش بود که تاکید کرد: «مهمترین چیزی که مردم باید به آن توجه کنند این است که خاک سالم موجب زندگی سالم میشود و خاک آلوده سبب انتقال آلودگی به تمام زنجیرههای غذایی میشود. این به آن معنا است که سم و کودی که به خاک اضافه میکنیم وارد جسم انسان شده و منشا بسیاری از بیماریها میشود.»
او با اشاره به اینکه ورود فاضلاب و پسابها به خاک سبب آلودگی و بیماری شده است و این روند تا حدی است که در مواردی آب را هم آلوده میکند، افزود: «با این وضعیت انتظار داریم با وجود این خاک بیمار تولیدات کشاورزی نیز افزایش یابد. این تفکر ضربه محکمی به پیکره خاک وارد میکند، این کار در حالی انجام میشود که ما حتی به ظرفیت تولید منبع خاک کشورمان هم فکر نمیکنیم.»
متصدی معتقد است: «در مقابل تمام این مشکلات آنچه خوشایند است اینکه طی دو سال گذشته دولت، مجلس، متخصصان علوم خاک، دانشگاهیان، کشاورزان و عامه مردم به این نتیجه رسیدهاند که برای حفظ این منبع مهم باید در کنار هم باشند و فارغ از بخشینگریهای همیشگی یک هدف را دنبال کنند که یکی از نتایج این تفکر لایحه خاک است که منتظر تصویب آن در مجلس شورای اسلامی بهعنوان یک لایحه کارآمد و جامعنگر هستیم.»
بعید است لایحه خاک در مجلس رای بیاورد
عباس رجایی، رئیس کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیطزیست مجلس شورای اسلامی در ادامه این همایش با اشاره به فعالیتهای پراکنده در حوزه خاک تاکید کرد: «وزارتخانههای مختلف مانند نیرو و جهادکشاورزی، تحقیقات زیادی روی وضعیت خاک کشور و وضعیت فرسایش آن انجام دادهاند، اما این پژوهشها در یک بانک اطلاعاتی دستهبندی نشده است.»
او با اعلام آمارهایی از وضعیت زمینهای قابل کشاورزی در کشور یادآور شد: «به دلیل نبود منابع آبی نمیتوانیم از تمام پتانسیلهای موجود برای کشت بیشتر استفاده کنیم و در کنار این مساله روزبهروز به وسعت بیابانها و بایر شدن زمینها اضافه میشود.»
رجایی به لوایح ارائه شده محیطزیست به مجلس اشاره کرد و گفت: «لایحه هوای پاک در کمیسیونها بررسی شده و منتظر است به صحن علنی فرستاده شود، اما بعید است در این دوره این لایحه و لایحههای خاک، حفاظت از تالابها و دریاچهها و ارزیابی محیطزیست تایید شوند.»
او به قاچاق خاک در کشور اشاره کرد و گفت: «زمانی که دستگاه قضایی از قاچاق خاک کشور به شکلهای مختلف آگاه شد، قانونی را وضع و صدور خاک را به هر بهانهای ممنوع اعلام کرد، اما از آنجایی که این کار به ضرر صادرکنندگان خاک بود، آنها شیوه جدیدی را پیش گرفتند و 20 میلیون هکتار از خاک کشور را با الک کردن و انتخاب یک نام جدید به کشورهای مقصد صادر کردند. این اقدام فاجعهای ملی است که کسی به آن توجه نمیکند.»