مجمع کشورهای صادرکننده گاز
از دیروز تا امروز

تحولات دو دهه اخیر در عرصه بازارهای انرژی جهان، پیدایش دورنمایی روشن‌تر برای گاز طبیعی و روند رو به افزایش سهم این حامل انرژی در ترکیب انرژی مصرفی جهان، وزارت نفت کشورمان را برآن داشت تا در جهت تشکیل نهادی متشکل از کشورهای عمده تولید و صادرکننده گاز طبیعی گام بردارد.
در همین راستا وزارت نفت کشورمان با برگزاری نخستین اجلاس کارشناسان عالی‌رتبه کشورهای صادرکننده گاز در تهران در تاریخ 13 و14 اسفند ماه 1379 (3 و 4 مارس 2001)، در تشکیل این نهاد، ابتکار عمل را به دست گرفت که متعاقب آن نخستین اجلاس وزیران این کشورها را در تاریخ 29 و30 اردیبهشت 1380 در تهران برگزار کرد. به این ترتیب، تشکلی به نام «مجمع کشورهای صادرکننده گاز» (Gas Exporting Countries' Forum) به وجود آمد. اعضای مجمع توافق کردند که این نهاد به صورت غیررسمی به فعالیت‌های خود ادامه دهد و لذا تا چند سال بعد، تدوین اساسنامه، مقررات اداری و مالی، تعیین حق عضویت و به تبع آنها ایجاد دبیرخانه‌ای دائمی، ضروری تشخیص داده نشد و مجمع به صورت یک نهاد غیررسمی با تشکیل جلسات لازم، تبادل نظر واطلاعات در خصوص موارد زیر را مدنظر قرار داد و لذا درباره اهداف مجمع به شرح زیرتوافق به‌عمل آمد:
1.‌ طرح‌های توسعه گاز در دنیا
2. توازن بین عرضه و تقاضای گاز
3. فناوری‌های اکتشاف، تولید و حمل‌ونقل گاز وهزینه‌های مربوطه
4. ساختار بازارهای گاز (منطقه‌ای و جهانی)
5. صادرات گاز از طریق خط لوله و به شکل گازطبیعی مایع شده (LNG)
6. مقوله‌های تجاری صادرات گاز
7. رقابت گاز با سوخت‌های جایگزین
8. اقتصاد گاز طبیعی فشرده (CNG) و تبدیل گاز به مایع (GTL)
9. چارچوب‌های قراردادی اجرای پروژه‌های گاز
10. راه‌ها و روش‌های بهبود و ارتقای سهم گاز در ترکیب انرژی مصرفی و همچنین استفاده‌های دیگر از گاز
11. موافقتنامه‌های زیست محیطی و تأثیر آنها بر مصرف گاز
12. دیگر مسائل مورد علاقه شرکت کنندگان در مجمع

اهداف مجمع کشورهای صادرکننده گاز (GECF)
اهداف اصلی مجمع کشورهای صادرکننده گاز (GECF) عبارتند از حمایت از حقوق حاکمیتی کشورهای عضو بر منابع طبیعی‌شان و نیز حمایت از توانایی آنها در جهت طراحی و مدیریت مستقل برنامه‌های توسعه‌ای، بهره‌برداری و حفاظت پایدار، مؤثر و منطبق با مسائل زیست محیطی منابع گاز طبیعی به نفع ملت‌هایشان است.این‌ اهداف، از طریق روش‌های مختلف، از جمله، تبادل تجربه، دیدگاه، اطلاعات و هماهنگی در خصوص موارد مرتبط ذیل قابل تحقق خواهند بود:
1.‌ روندهای جهانی اکتشاف و تولید گاز
2. وضعیت عرضه و تقاضای کنونی و قابل پیش‌بینی گاز
3. فناوری‌های جهانی اکتشاف، تولید و حمل و نقل گاز
4. ساختار و توسعه تحولات بازارهای (منطقه‌ای و جهانی) گاز
5. نقل و انتقال گاز: از طریق خط لوله یا به صورت گاز طبیعی مایع شده
6 . ارتباط گاز، با فرآورده‌های نفتی، زغال سنگ و دیگر حامل‌های انرژی
7. فناوری‌ها و روش‌های مدیریت پایدار زیست محیطی با توجه به محدودیت‌های زیست محیطی، مقررات ملی و توافقنامه‌های چندجانبه زیست محیطی و تأثیر آنها بر حجم و پایداری مصرف گاز
8. فنون و روش‌های حداکثرسازی نقش منابع گاز طبیعی، در همه مراحل زنجیره ارزشی آنها، در مسیر ارتقای اقتصادهای پایدار و توسعه منابع انسانی
در کشورهای عضو.

مأموریت مجمع کشورهای صادرکننده گاز (GECF)
 مأموریت مجمع حمایت از حقوق حاکمیتی کشورهای عضو بر منابع طبیعی‌شان و نیز حمایت از توانایی آنها در جهت طراحی و مدیریت مستقل برنامه‌های توسعه‌ای، بهره‌برداری و حفاظت پایدار، مؤثر و منطبق با مسائل زیست محیطی منابع گاز طبیعی به نفع
 ملت‌هایشان است.

موافقتنامه‌های زیست محیطی و تأثیر آنها بر مصرف گاز
هم‌اکنون مجمع کشورهای صادرکننده گاز  متشکل از 13 کشور تولیدکننده و صادرکننده گاز است که به ترتیب حروف الفبا عبارتند از الجزایر، امارات، ایران، بولیوی، ترینیداد و توباگو، روسیه، عمان، قطر، گینه استوایی، لیبی، مصر، نیجریه و ونزوئلا. کشورهای عراق، قزاقستان، نروژ و هلند اعضای ناظر در این مجمع هستند. ملاحظه می‌شود که با چنین مجموعه‌‌ای از کشورها، این مجمع می‌تواند سازمانی مقتدر در بازار جهانی گاز باشد و در مقایسه با سازمان‌های بین‌المللی انرژی، نقش فعال‌تری را در بازار جهانی انرژی ایفا نماید. در حال حاضر، جایگاه قدرتمند مجمع صرفاً ناشی از ذخایر بزرگ گاز طبیعی است که اعضای آن دارا هستند.
 در واقع، حدود 63 درصد از ذخایر جهانی گاز طبیعی به لحاظ جغرافیایی در کشورهای عضو مجمع قرار دارد. همچنین 39 درصد از تجارت گاز طبیعی توسط خط لوله و 65 درصد از تولید و تجارت جهانی LNG   در اختیار این مجمع است. سه عضو اصلی این مجمع، یعنی ایران، روسیه و قطر حدود 50 درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارند.
 این مجمع در واقع مجموعه‏ای از تولیدکنندگان بزرگ گاز طبیعی است که با ویژگی یک سازمان بین‌المللی و دولتی و با هدف ارتقای سطح هماهنگی‌ها و تقویت همکاری‌های کشورهای عضو شکل گرفته است.  از اهداف دیگر این مجمع، طراحی سازوکاری برای ثمربخشی گفتمان بین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان گاز است تا بدین وسیله ثبات و امنیت عرضه و تقاضا در بازارهای گاز طبیعی به نحو مؤثری تأمین شود. بر طبق اساسنامه مجمع، مأموریت و هدف مجمع چنین تعریف شده است: «حمایت از حق حاکمیت کشورهای عضو نسبت به ذخایر گاز طبیعی آنان و توانمندی‌های هر یک از اعضا در برنامه‌ریزی و مدیریت مستقل برای توسعه پایدار، کارا و آگاه نسبت به ملاحظات زیست‌محیطی و بهره‌بردای و صیانت از ذخایر گاز طبیعی به نفع مردم هر یک از
کشورهای عضو.»
و اما آینده مجمع
در چند روز اخیر طی نشست عادی وزارتی GECF در تهران مجمع آذربایجان به عنوان هجدهمین عضو به مجمع کشورهای صادرکننده گاز (جی ای سی اف) پیوست. با پیوستن آذربایجان به عنوان عضو ناظر به مجمع کشورهای صادرکننده گاز تعداد اعضای این مجمع به ١٨ کشور رسید. احتمال دارد که این مجمع اگرچه اکنون محلی برای تبادل نظر اعضا است اما در آینده نقش مؤثری را در هماهنگ کردن سیاست‌ها در عرصه جهانی یا نظام قیمتگذاری نیز ایفا کند. وزیر نفت ایران در هفدهمین نشست عادی این مجمع که در تهران برگزار شد پیش‌بینی کرد که تا سال 2025 سهم گاز در سبد مصرف انرژی جهان به 28 درصد برسد؛ درحالی که سهم انرژی‌های تجدیدپذیر تا سال 2025 به 10درصد مصرف انرژی جهانی هم نمی‌رسد. از این‌رو بیژن زنگنه بیان کرد: در نظم کنونی جهانی و وضعیت اقتصادی بین‌المللی، باور دارم که اتخاذ راهکارهای ذیل برای همه مفید است:
١- تقویت هماهنگی در سیاست‌ها از جهت تولید و مسائل بازار گاز، بویژه از جهت چارچوب‌های قراردادی.
٢- ایجاد بستر مناسب برای همکاری با شرکت‌های بین‌المللی و نهادهای تجاری انرژی و نهادهای مالی.
٣- برقراری گفت‌و‌گوی بین‌المللی با دیگر بازیگران در صحنه بین‌المللی انرژی، همچون اوپک، IEF و IEA و همچنین دیگر تولیدکنندگان گاز غیر عضو جی ای سی اف و مصرف‌کنندگان عمده می‌تواند منجر به شناخت بهتر مسائل مربوط به منافع مشترک، تبادل دیدگاه‌ها و توسعه تعامل بین‌المللی شود.
٤- تبادل تجربه و دانش فنی از روش‌ها و ابزارهای گوناگون همچون برگزاری همایش‌ها و کارگاه‌های مشترک.
٥- تقویت دبیرخانه و توانبخشی به آن برای پیشبرد اهداف مجمع. یکی از الزامات تقویت دبیرخانه، حمایت از تداوم و یکپارچگی مدیریت مجمع و همچنین گزینش و انتصاب کارشناسان با تجربه و مطلع است.
٦- توسعه بیشتر فعالیت‌های دبیرخانه در زمینه انجام مطالعات بلندمدت و کوتاه مدت درباره بازار گاز و توسعه و ارزیابی الگوها و دورنماهای گاز طبیعی و همچنین توسعه راهبرد بلند مدت جی ای سی اف سبب تقویت سطح دقت و کارآیی الگوها و روش‌های تحلیل بازار شده و منجر به تقویت قابلیت پیش‌بینی آنها خواهد شد.