با وجود اهمیت مصرف شیر و لبنیات در تامین نیازهای تغذیه‌ای کودکان و نوجوانان، اجرای طرح شیر مدارس در سال تحصیلی جاری نیز با ملاحظات و محدودیت‌هایی همراه است. بر اساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، بیش از ۸ میلیون دانش‌آموز دوره ابتدایی مدارس دولتی در سراسر کشور تحت پوشش این طرح قرار می‌گیرند و در مجموع ۳۰ نوبت شیر دریافت خواهند کرد.
این در حالی است که تامین روزانه شیر برای دانش‌آموزان، به‌عنوان یکی از اهداف مطلوب برنامه، همچنان به میزان اعتبارات تخصیص‌یافته و ظرفیت تولید و تامین صنعت لبنیات کشور وابسته است.
بر اساس آخرین گزارش‌ها، فرایند تامین و توزیع شیر در ۲۵ استان آغاز شده و برنامه‌ریزی برای تکمیل پوشش سراسری در حال انجام است. همچنین در کنار طرح شیر مدارس، توزیع ۳۰ نوبت بسته تغذیه‌ای رایگان نیز پیش‌بینی شده است تا بخشی از نیازهای غذایی دانش‌آموزان از طریق یک برنامه مکمل تامین شود.
حسین اسداللهی دبیر کمیته شیر مدارس وزارت آموزش‌وپرورش در گفت‌وگو با خبرنگار آموزش‌وپرورش خبرگزاری فارس به تشریح آخرین وضعیت اجرای طرح، دلایل محدودیت تعداد نوبت‌های توزیع، سازوکارهای نظارت بر سلامت شیر، اعتبارات اختصاص‌یافته و برنامه‌های آینده برای ارتقای تغذیه دانش‌آموزان پرداخته.
وضعیت اجرای طرح شیر مدارس و پوشش دانش‌آموزان
امسال چه تعداد دانش‌آموز مشمول طرح شیر مدارس هستند و اجرای این برنامه در حال حاضر در چه مرحله‌ای قرار دارد؟
امسال بیش از ۸ میلیون دانش‌آموز مشمول طرح شیر مدارس هستند. این برنامه دانش‌آموزان مدارس ابتدایی دولتی در سراسر کشور را تحت پوشش قرار می‌دهد.
در حال حاضر، فرایند تامین و توزیع شیر در ۲۵ استان آغاز شده و اجرای طرح در سایر استان‌ها نیز با جدیت در حال پیگیری است. در برنامه‌ریزی اولیه، استان‌های جنوبی کشور از جمله بوشهر و هرمزگان در اولویت قرار گرفتند و فرایند توزیع در این استان‌ها زودتر آغاز شد. سایر استان‌ها نیز به‌تدریج وارد چرخه توزیع می‌شوند.
هدف ما این است که در روزهای پیش رو، پوشش طرح در سراسر کشور تکمیل شود و تمام دانش‌آموزان مشمول از سهم تعیین‌شده خود بهره‌مند شوند.
البته آمار دانش‌آموزان تحت پوشش به‌صورت مستمر در حال تکمیل و به‌روزرسانی است و ممکن است ارقام اعلام‌شده در مقاطع مختلف تغییر کند؛ اما تاکید ما بر پوشش کامل جامعه هدف و بهره‌مندی همه بیش از ۸ میلیون دانش‌آموز از برنامه شیر و تغذیه رایگان است.
آیا دانش‌آموزانی که به دلیل تاخیر در آغاز توزیع در برخی استان‌ها، نوبت‌های ابتدایی را دریافت نکرده‌اند، این نوبت‌ها را از دست خواهند داد؟
خیر. یکی از تاکیدات اصلی ما در اجرای این برنامه آن است که هیچ دانش‌آموزی به دلیل تاخیر در آغاز توزیع، از سهم پیش‌بینی‌شده خود محروم نشود.
بر این اساس، از هر زمانی‌که اجرای طرح در یک استان آغاز شود، برنامه‌ریزی به‌گونه‌ای خواهد بود که دانش‌آموزان تا پایان سال تحصیلی، ۳۰ نوبت شیر و ۳۰ نوبت بسته تغذیه‌ای رایگان دریافت کنند؛ یعنی در مجموع ۶۰ وعده برای هر دانش‌آموز پیش‌بینی شده است.
بنابراین تاخیر در شروع توزیع به معنای کاهش سهم دانش‌آموزان نیست و تلاش می‌کنیم تمام نوبت‌های تعیین‌شده، مطابق برنامه و تا پایان سال تحصیلی اجرا شود.
چرا شیر مدارس به‌صورت روزانه توزیع نمی‌شود؟
یکی از پرسش‌های اصلی درباره طرح شیر مدارس این است که چرا توزیع شیر به ۳۰ نوبت در سال تحصیلی محدود شده است؟ اگر هدف، افزایش مصرف لبنیات و ارتقای وضعیت تغذیه دانش‌آموزان است، چرا شیر به‌صورت روزانه در اختیار آنان قرار نمی‌گیرد؟
اجرای روزانه طرح شیر مدارس به دو عامل اساسی وابسته است؛ نخست، تامین اعتبار متناسب با اجرای برنامه و دوم، ظرفیت و توان صنعت لبنیات کشور برای تامین مستمر شیر مورد نیاز دانش‌آموزان.
بدیهی است اگر اعتبار کامل و متناسب با اجرای روزانه طرح تامین شود، می‌توانیم برای حرکت به سمت توزیع روزانه شیر برنامه‌ریزی کنیم. در شرایط فعلی، میزان اعتباری که در اختیار داریم، یکی از عوامل تعیین‌کننده تعداد نوبت‌های توزیع است. از سوی دیگر، باید ظرفیت تولید و تامین صنعت لبنیات را نیز در نظر گرفت تا امکان تامین مستمر شیر مورد نیاز بیش از ۸ میلیون دانش‌آموز فراهم باشد.
در مطالعات انجام‌شده در حوزه سلامت و تغذیه نیز موضوع دفعات توزیع شیر مورد بررسی قرار گرفته و حتی توزیع دو نوبت در هفته نیز مطالعه شده است. طبیعتاً هرچه دفعات توزیع افزایش پیدا کند، امکان دستیابی به آثار تغذیه‌ای مطلوب‌تر نیز بیشتر خواهد شد؛ اما تحقق این موضوع نیازمند منابع مالی و امکانات اجرایی متناسب است.
در حال حاضر، برنامه مصوب ما توزیع ۳۰ نوبت شیر در طول سال تحصیلی است و تلاش می‌کنیم همین برنامه را به‌طور کامل اجرا کنیم.
آیا تعیین عدد ۳۰ نوبت بر اساس مطالعات تغذیه‌ای صورت گرفته یا محدودیت‌های بودجه‌ای نقش اصلی را در تعیین این تعداد داشته است؟
در طراحی این برنامه، مطالعات و شاخص‌های تغذیه‌ای نیز مورد توجه قرار گرفته است. دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت، موضوعاتی از جمله میزان جذب کلسیم، تاثیر مصرف شیر بر رشد قدی دانش‌آموزان و شاخص‌هایی مانند لاغری و سوءتغذیه را بررسی کرده است.
بنابراین، برنامه‌ریزی در این حوزه صرفاً بر مبنای ملاحظات اجرایی و بودجه‌ای نیست و شاخص‌های سلامت و تغذیه نیز در تصمیم‌گیری‌ها مورد توجه قرار دارند.
با این حال، باید واقع‌بین باشیم؛ ۳۰ نوبت شیر در طول سال تحصیلی نمی‌تواند تمام نیازهای تغذیه‌ای یک دانش‌آموز را تامین کند. برای تامین کامل نیازهای بدن به لبنیات، دفعات مصرف بیشتری لازم است.
هدف این برنامه، تامین بخشی از نیازهای تغذیه‌ای دانش‌آموزان، کمک به بهبود وضعیت سلامت آنان و در کنار آن، نهادینه‌کردن فرهنگ مصرف شیر و لبنیات و ترویج الگوی تغذیه سالم در میان نسل آینده است.
۳۰ نوبت شیر چه سهمی در سلامت دانش‌آموزان دارد؟
با توجه به اینکه ۳۰ نوبت شیر نمی‌تواند تمام نیاز دانش‌آموز به لبنیات را تامین کند، آیا باید این برنامه را صرفاً یک میان‌وعده رایگان دانست؟
خیر. نگاه ما به طرح شیر مدارس صرفاً توزیع یک میان‌وعده رایگان نیست. این برنامه اهداف متعددی را به‌صورت هم‌زمان دنبال می‌کند؛ از جمله ترویج فرهنگ مصرف لبنیات، تامین بخشی از مواد مغذی مورد نیاز دانش‌آموزان، کمک به معیشت خانواده‌ها، ارتقای سلامت و تحقق عدالت آموزشی.
مدرسه یکی از بهترین بسترها برای فرهنگ‌سازی در حوزه تغذیه سالم است. زمانی‌که دانش‌آموز در کنار هم‌کلاسی‌ها و معلم خود شیر مصرف می‌کند، زمینه افزایش استقبال و شکل‌گیری عادت‌های غذایی مناسب فراهم می‌شود. این تجربه می‌تواند به‌تدریج بر اصلاح الگوی غذایی دانش‌آموزان و حتی خانواده‌های آنان تاثیرگذار باشد.
طبیعتاً هرچه تعداد نوبت‌های توزیع افزایش پیدا کند، اثربخشی برنامه نیز بیشتر خواهد شد. ما نیز پیشنهاد افزایش تعداد نوبت‌ها را ارائه کرده‌ایم، اما اجرای آن به تصمیم‌گیری‌های کلان و تامین منابع مالی مورد نیاز وابسته است.
**پرسش: آیا برای دانش‌آموزانی که در خانواده امکان مصرف منظم لبنیات ندارند، حمایت بیشتری در نظر گرفته شده است؟**
**پاسخ:** شناسایی دقیق وضعیت مصرف لبنیات در تک‌تک خانواده‌ها و مشخص‌کردن اینکه کدام دانش‌آموز در محیط خانواده به‌طور منظم شیر مصرف می‌کند یا از این امکان برخوردار نیست، نیازمند سازوکارهای اطلاعاتی و همکاری میان دستگاه‌های مختلف است. آموزش‌وپرورش به‌تنهایی ابزار مستقیمی برای شناسایی این وضعیت در‌همه خانواده‌ها ندارد و تحقق چنین برنامه‌ای مستلزم همکاری دستگاه‌های مسئول، از جمله وزارت تعاون و سایر نهادهای مرتبط است.
با این حال، در تعیین اولویت‌های تغذیه‌ای و برنامه‌ریزی برای توزیع، از نتایج تن‌سنجی‌ها و مطالعات دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت استفاده می‌کنیم. در مناطقی که شاخص‌هایی مانند شیوع لاغری، کوتاهی قد و سوءتغذیه وضعیت نامناسب‌تری را نشان می‌دهند، تلاش می‌کنیم توجه بیشتری به نیازهای تغذیه‌ای دانش‌آموزان داشته باشیم.
نکته مهم این است که مسئله مصرف ناکافی لبنیات و مشکلات تغذیه‌ای صرفاً مختص مناطق کم‌برخوردار نیست. حتی در برخی مناطق برخوردار نیز با موضوع کوتاهی قد و مصرف ناکافی لبنیات مواجه هستیم. بنابراین، نمی‌توان صرفاً بر اساس برخوردار یا کم‌برخوردار بودن یک منطقه درباره وضعیت تغذیه دانش‌آموزان قضاوت کرد و لازم است تصمیم‌گیری‌ها بر اساس شاخص‌های واقعی سلامت و تغذیه انجام شود.
آیا دانش‌آموزان مدارس استثنایی، مدارس ضمیمه و مدارسی که دانش‌آموزان دوره‌های تحصیلی مختلف در آن حضور دارند نیز مشمول طرح هستند؟
رویکرد ما این است که هیچ‌یک از دانش‌آموزان مشمول، به دلیل شرایط خاص مدرسه یا ساختار آموزشی آن، از این برنامه محروم نشوند.
در برنامه‌ریزی توزیع، شرایط مدارس مختلف از جمله مدارس استثنایی و مدارسی که چند دوره تحصیلی را به‌صورت هم‌زمان در خود جای داده‌اند، مورد توجه قرار می‌گیرد.
برای مثال، اگر در یک مدرسه دانش‌آموزان دوره ابتدایی و متوسطه در کنار یکدیگر تحصیل می‌کنند و از زنگ تفریح مشترک استفاده می‌کنند، منطقی نیست که بخشی از دانش‌آموزان شیر دریافت کنند و گروه دیگری از همان مدرسه از این امکان محروم بمانند. به همین دلیل، تلاش می‌کنیم ملاحظات اجرایی و شرایط خاص مدارس در برنامه‌ریزی توزیع لحاظ شود.
شیر مدارس چگونه از کارخانه تا دست دانش‌آموز کنترل می‌شود؟
فارس: یکی از نگرانی‌های والدین، کیفیت و سلامت شیری است که در مدارس توزیع می‌شود. این محصول از زمان تولید تا رسیدن به دست دانش‌آموز چه مراحل نظارتی را طی می‌کند؟
شیر مورد استفاده در این طرح، شیر صنعتی است و از شیر جمع‌آوری‌شده به شیوه سنتی استفاده نمی‌شود. این محصول از گاوداری‌ها و مجتمع‌های صنعتی بزرگ تامین می‌شود و فرایند جمع‌آوری، فرآوری و تولید آن به‌صورت مکانیزه انجام می‌گیرد.
از همان مراحل تولید، ناظران سازمان غذا و دارو و سازمان ملی استاندارد بر فرایند نظارت دارند. پس از تولید نیز شیر وارد مرحله قرنطینه می‌شود و تا زمانی‌که تاییدیه‌های لازم را از دستگاه‌های نظارتی دریافت نکند، اجازه توزیع نخواهد داشت.
فرایند قرنطینه محصول معمولاً بیش از ۱۰ روز به طول می‌انجامد. در این مدت، نمونه‌برداری و آزمایش‌های مختلف میکروبی انجام می‌شود و میزان چربی و سایر مشخصات تغذیه‌ای محصول نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد.
قراردادهای تامین شیر نیز با نظارت چندجانبه منعقد می‌شود و دانشگاه علوم پزشکی هم در این فرایند حضور دارد. مسئولیت تایید نهایی سلامت محصول بر عهده دستگاه‌های تخصصی و نظارتی، به‌ویژه سازمان غذا و دارو و سازمان ملی استاندارد است و آموزش‌وپرورش تا پیش از دریافت تاییدیه‌های لازم، اجازه توزیع شیر را نمی‌دهد.
حتی در برخی موارد ممکن است شیر به مدت دو تا سه هفته در انبار باقی بماند؛ اما تا زمانی‌که مجوزهای لازم صادر نشود، توزیع آن انجام نخواهد شد. بنابراین، سلامت محصول یکی از خطوط قرمز ما در اجرای این برنامه است.
آیا نظارت فقط در کارخانه و پیش از توزیع انجام می‌شود یا پس از رسیدن شیر به مدرسه نیز نمونه‌برداری صورت می‌گیرد؟
نظارت بر سلامت شیر به مرحله تولید و پیش از توزیع محدود نمی‌شود. این نظارت در مراحل مختلف، از جمله پیش از توزیع در مدارس، حین توزیع و پس از آن نیز ادامه دارد و نمونه‌برداری‌ها و بررسی‌های لازم انجام می‌شود.
چنانچه گزارشی درباره وجود مشکل در سلامت یک محموله دریافت شود، آن محموله بلافاصله از چرخه توزیع خارج شده و بررسی‌های آزمایشگاهی روی آن انجام می‌گیرد. اگر مشکل تایید شود، محموله مرجوع و با محصول دیگری جایگزین خواهد شد؛ اما در صورتی که سلامت محصول تایید شود، فرایند توزیع ادامه پیدا می‌کند.
مدیران مدارس نیز می‌توانند برخی نشانه‌های ظاهری اولیه را بررسی کنند. برای مثال، پاکت شیر نباید بادکرده باشد یا نشانه‌ای از ورود هوا به آن وجود داشته باشد. پس از باز کردن بسته‌بندی نیز نباید تغییر غیرعادی در محصول مشاهده شود.
البته باید تاکید کنم که بررسی‌های ظاهری جایگزین آزمایش‌های تخصصی نیست و تشخیص نهایی سلامت شیر بر عهده دستگاه‌های نظارتی و آزمایشگاه‌های مربوط است.
شیر مدارس از نظر ارزش تغذیه‌ای چه مشخصاتی دارد؟ آیا این محصول با شیر معمولی بازار متفاوت است؟
شیر مورد استفاده در این طرح، شیر استریل است که با فناوری‌های مورد استفاده در صنعت غذا فرآوری و میکروب‌زدایی می‌شود و ماندگاری بالایی دارد. در تولید این محصول از مواد نگهدارنده استفاده نمی‌شود.
میزان چربی شیر مدارس ۲.۵ درصد است و محصول باید استانداردهای مورد تایید سازمان غذا و دارو را داشته باشد.
همچنین در برخی استان‌ها، با نظر استانداران، موضوع غنی‌سازی شیر با ویتامین D نیز دنبال شده است. برای مثال، در استان خراسان رضوی این موضوع مورد توجه قرار گرفته و غنی‌سازی می‌تواند به تکمیل ارزش تغذیه‌ای محصول کمک کند.
چرا همه کارخانه‌های لبنی اجازه تامین شیر مدارس را ندارند؟
آیا تمام شرکت‌های لبنی فعال در بازار می‌توانند در طرح شیر مدارس مشارکت کنند؟
خیر. ورود به طرح شیر مدارس تابع ضوابط و شرایط مشخصی است و هر شرکتی امکان مشارکت در این برنامه را ندارد.
ممکن است یک شرکت در بازار محصولات لبنی فعالیت داشته باشد و محصولات آن نیز دارای مجوزهای عمومی و استانداردهای لازم باشند؛ اما برای حضور در طرح شیر مدارس باید شرایط نظارتی و کیفی سخت‌گیرانه‌تری را رعایت کند.
شرکت‌هایی امکان مشارکت در این طرح را دارند که واجد شرایط تعیین‌شده از سوی دستگاه‌های نظارتی باشند و در سال گذشته نیز گزارش تخلفی درباره عملکرد آن‌ها ثبت نشده باشد.
تفاوت مهم شیر مدارس با بسیاری از محصولات معمول بازار، در سطح و شیوه نظارت بر آن است. در بازار، نظارت‌ها عمدتاً در قالب برنامه‌های معمول بازرسی انجام می‌شود؛ اما در طرح شیر مدارس، هر محموله پیش از توزیع مورد آزمایش و کنترل‌های لازم قرار می‌گیرد.
بنابراین، فرایند نظارت بر شیر مدارس را نمی‌توان با نظارت‌های معمول بر محصولات لبنی بازار یکسان دانست؛ چراکه سلامت محصولی که قرار است در اختیار میلیون‌ها دانش‌آموز قرار گیرد، حساسیت و ملاحظات ویژه‌ای دارد.
چرا توزیع شیر در‌همه استان‌ها هم‌زمان آغاز نشد؟
با وجود آغاز سال تحصیلی از مهرماه، توزیع شیر در‌همه استان‌ها به‌صورت هم‌زمان شروع نشد. مهم‌ترین دلایل این تاخیر چه بود؟
امسال برای نخستین بار، بخشنامه اجرایی طرح را پیش از آغاز سال تحصیلی ابلاغ کردیم تا مقدمات اجرای برنامه با آمادگی بیشتری فراهم شود. با این حال، اجرای طرح در سطح ملی به عوامل مختلفی وابسته است و برخی از این عوامل در سطح استان‌ها تعیین تکلیف می‌شوند.
یکی از مهم‌ترین عوامل، ظرفیت صنعت لبنیات برای تامین شیر مورد نیاز است. عامل دیگر، موضوع قیمت‌گذاری و تعیین قیمت در استان‌هاست که در حیطه تصمیم‌گیری استانداری‌ها قرار دارد. تا زمانی‌که قیمت نهایی تعیین نشود، امکان نهایی‌شدن فرایند تامین در استان وجود نخواهد داشت.
نکته‌ای که همواره بر آن تاکید داریم، این است که سلامت و کیفیت شیر دانش‌آموزان نباید به رقابت صرف در مناقصه‌ها تقلیل پیدا کند. شیر مدارس محصولی نیست که صرفاً بر اساس پایین‌ترین قیمت انتخاب شود؛ بلکه کیفیت و سلامت محصول باید در اولویت تصمیم‌گیری قرار داشته باشد. به همین دلیل، بررسی قیمت‌ها، تنظیم بازار و تصمیم‌گیری مناسب در سطح استان‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد.
از سوی دیگر، طی مراحل قرنطینه و دریافت تاییدیه‌های دستگاه‌های نظارتی نیز زمان‌بر است. همچنین اطلاعات آماری آموزش‌وپرورش درباره تعداد دانش‌آموزان و مدارس معمولاً تا نیمه مهرماه تکمیل می‌شود و لازم است برنامه‌ریزی به‌گونه‌ای باشد که آغاز زودهنگام توزیع، موجب محروم ماندن برخی دانش‌آموزان از طرح نشود.
مجموعه این عوامل بر زمان آغاز توزیع تاثیرگذار است؛ با این حال، تلاش ما این است که فرایند اجرا با سرعت بیشتری پیش برود و تمام دانش‌آموزان مشمول در سراسر کشور از برنامه بهره‌مند شوند.
۱۵ همت اعتبار برای شیر و تغذیه دانش‌آموزان
اعتبار اختصاص‌یافته به طرح در سال جاری چقدر است و آیا تمام منابع مالی مورد نیاز تامین شده است؟
اعتبار ابلاغ‌شده برای اجرای برنامه شیر و تغذیه رایگان دانش‌آموزان حدود ۱۵ هزار میلیارد تومان، معادل ۱۵ همت است که یک همت از این اعتبار بابت بدهی‌های سال گذشته مربوط به اجرای طرح شیر مدارس در سال ۱۴۰۴ اختصاص پیدا کرده است.
نکته مهم این است که ابلاغ اعتبار لزوماً به معنای واریز و در اختیار قرار گرفتن منابع مالی نیست. اعتبار مورد نیاز به آموزش‌وپرورش ابلاغ شده، اما برای اجرای کامل برنامه باید مراحل تخصیص و پرداخت نیز انجام شود.
در‌همین راستا، همکاران ما در سازمان برنامه و بودجه پیگیر تامین و تخصیص منابع هستند تا امکان اجرای کامل برنامه فراهم شود.
اگر اعتبار پیش‌بینی‌شده به‌طور کامل در اختیار آموزش‌وپرورش قرار گیرد، می‌توانیم نوبت‌های تعیین‌شده را بدون کاهش اجرا کنیم.
تاکید ما این است که هیچ دانش‌آموزی به دلیل محدودیت‌های اجرایی یا مالی از سهم پیش‌بینی‌شده خود محروم نشود.
هزینه هر وعده تغذیه‌ای دانش‌آموزان چقدر است و بسته تغذیه رایگان چه اقلامی را شامل می‌شود؟
هزینه تامین هر بسته تغذیه‌ای بیش از ۶۰ هزار تومان است. در کنار شیر، وعده‌های تغدیه نیز برای دانش‌آموزان پیش‌بینی شده است تا بتوانند مکمل یکدیگر باشند و بخشی از مواد مغذی مورد نیاز دانش‌آموزان را که صرفاً از طریق مصرف شیر تامین نمی‌شود، فراهم کنند.
در این زمینه، اقلامی مانند نان‌های غنی‌شده، نان روغنی و نان خرمایی مورد توجه قرار گرفته‌اند. انتخاب این اقلام بر اساس مطالعات و معیارهای دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت انجام می‌شود تا ترکیب غذایی مناسبی در اختیار دانش‌آموزان قرار گیرد.
چرا در کنار شیر، نان غنی‌شده و بسته تغذیه‌ای توزیع می‌شود؟
چرا برنامه تغذیه رایگان در کنار طرح شیر اجرا می‌شود و چه ضرورتی برای اضافه کردن اقلامی مانند نان خرمایی و نان روغنی وجود دارد؟
برای اجرای برنامه تغذیه رایگان در کنار طرح شیر مدارس چند هدف و ملاحظه مهم وجود دارد.
نخست اینکه ارائه یک بسته تغذیه‌ای در کنار شیر می‌تواند جذابیت بیشتری برای دانش‌آموزان ایجاد کند و زمینه افزایش استقبال و مصرف اقلام غذایی را فراهم آورد.
دوم اینکه تجربه سال‌های گذشته نشان داده است صنعت لبنیات در برخی موارد نتوانسته تمام تعهدات خود را به‌طور کامل اجرا کند. بنابراین، برای استمرار تامین تغذیه دانش‌آموزان لازم است گزینه‌های مکمل و جایگزین نیز در برنامه پیش‌بینی شود تا اجرای طرح صرفاً به یک محصول وابسته نباشد.
نکته دیگر، تفاوت الگوی مصرف غذایی در مناطق مختلف کشور است. برای مثال، در برخی مناطق روستایی و مناطقی که خودشان دامدار و تولیدکننده محصولات لبنی هستند، ممکن است استقبال از شیر کمتر باشد و اقلام جایگزین با استقبال بیشتری مواجه شوند.
از سوی دیگر، در حال توسعه و تکمیل بسته غذایی دانش‌آموزان هستیم تا برخی ریزمغذی‌هایی که تامین آن‌ها از طریق شیر به‌تنهایی امکان‌پذیر نیست، در قالب سایر اقلام غذایی در اختیار دانش‌آموزان قرار گیرد.
معیار اصلی انتخاب این مواد غذایی، مطالعات و توصیه‌های دفتر بهبود تغذیه است. باید ترکیبی انتخاب شود که ضمن تکمیل ارزش تغذیه‌ای شیر، در جذب کلسیم نیز اختلال ایجاد نکند. به همین دلیل، تناسب میان شیر و سایر اقلام بسته تغذیه‌ای به‌صورت کارشناسی مورد بررسی قرار می‌گیرد.
آیا اثربخشی طرح شیر مدارس اندازه‌گیری می‌شود؟
یکی از پرسش‌های مهم درباره این برنامه، میزان اثربخشی واقعی آن است. آیا تاکنون اثر توزیع شیر مدارس بر وضعیت تغذیه‌ای دانش‌آموزان اندازه‌گیری شده است؟
بله. این برنامه بر اساس مطالعات و شاخص‌های تغذیه‌ای طراحی شده و ارزیابی اثربخشی آن نیز در دستور کار قرار دارد.
در این زمینه، دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم پزشکی در سراسر کشور، تن‌سنجی‌های مربوط به دانش‌آموزان را انجام می‌دهند و شاخص‌های مختلف سلامت و تغذیه را مورد بررسی قرار می‌دهند.
وضعیت کلسیم، ویتامین D، کوتاهی قد، شیوع لاغری و سایر شاخص‌های مرتبط با تغذیه دانش‌آموزان از جمله موضوعاتی هستند که در این ارزیابی‌ها مورد توجه قرار می‌گیرند.
همچنین گزارش‌های دفتر بهبود تغذیه درباره وضعیت تغذیه دانش‌آموزان، از جمله مطالعات انجام‌شده در سال ۱۴۰۲، می‌تواند مبنای مناسبی برای شناخت وضعیت موجود و بررسی آثار برنامه‌های تغذیه‌ای باشد.
البته ارزیابی اثربخشی چنین برنامه‌هایی باید در بازه‌های زمانی مختلف، شامل کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت، انجام شود.
از نظر ما، موفقیت طرح شیر مدارس صرفاً با تعداد بسته‌های توزیع‌شده سنجیده نمی‌شود؛ بلکه باید بررسی کنیم که اجرای این برنامه در طول زمان چه تاثیری بر شاخص‌های تغذیه‌ای و سلامت دانش‌آموزان داشته است.
آیا می‌توان گفت اجرای ۳۰ نوبت شیر در سال تحصیلی، کمبود کلسیم یا ویتامین D دانش‌آموزان را برطرف می‌کند؟
نباید انتظار داشته باشیم که ۳۰ نوبت شیر به‌تنهایی تمام کمبودهای تغذیه‌ای دانش‌آموزان را برطرف کند. همان‌طور که اشاره کردم، این تعداد نوبت بخشی از نیازهای تغذیه‌ای دانش‌آموزان را تامین می‌کند و در کنار آن، فرهنگ‌سازی برای مصرف لبنیات و ترویج تغذیه سالم نیز دنبال می‌شود.
برای رفع کامل نیازهای تغذیه‌ای دانش‌آموزان، باید برنامه‌های گسترده‌تری اجرا شود و دفعات مصرف مواد غذایی سالم و مغذی افزایش پیدا کند.
طرح شیر مدارس بخشی از این مسیر است و در کنار آن، با اجرای برنامه تغذیه رایگان و توزیع بسته‌های مکمل، تلاش می‌کنیم دامنه حمایت‌های تغذیه‌ای از دانش‌آموزان را توسعه دهیم.
آیا برنامه شیر مدارس در آینده به یک وعده غذای گرم در روز می‌رسد؟
فارس: آیا آموزش‌وپرورش برنامه‌ای برای افزایش نوبت‌های شیر و گسترش تغذیه رایگان، به‌ویژه در مناطق محروم، دارد؟
یکی از مطالبات جدی آموزش‌وپرورش، افزایش تعداد نوبت‌های توزیع شیر و توسعه برنامه تغذیه رایگان دانش‌آموزان است. اعتقاد ما این است که هرچه امکان دسترسی دانش‌آموزان به مواد غذایی سالم و مغذی بیشتر فراهم شود، آثار مثبت آن در ارتقای سلامت و کیفیت یادگیری آنان نیز بیشتر خواهد بود.
در شرایط مطلوب، هدف ما این است که شیر به‌صورت روزانه در اختیار دانش‌آموزان قرار گیرد. همچنین برای مناطق محروم می‌توان برنامه‌های حمایتی گسترده‌تری در نظر گرفت و حتی در افق برنامه‌ریزی، به سمت تامین یک وعده غذای گرم در روز برای دانش‌آموزان حرکت کرد.
البته تحقق این اهداف به تامین منابع اعتباری، فراهم‌کردن امکانات اجرایی و همراهی دستگاه‌های مختلف نیاز دارد. در شرایط فعلی، محدودیت‌های اعتباری یکی از موانع اصلی توسعه این برنامه‌هاست؛ با این حال، موضوع تغذیه دانش‌آموزان به‌صورت مستمر در شورای سلامت و مجموعه‌های مرتبط مورد بررسی قرار می‌گیرد.
ما با ارتقای طرح شیر مدارس به یک برنامه گسترده‌تر تحت عنوان تغذیه رایگان دانش‌آموزان، تلاش کرده‌ایم دامنه حمایت‌های غذایی را افزایش دهیم و بسته تغذیه‌ای دانش‌آموزان را توسعه دهیم.
در ادامه نیز متناسب با نتایج مطالعات، تن‌سنجی‌ها و ارزیابی‌های کارشناسی، درباره افزایش تعداد نوبت‌ها و اصلاح و تکمیل اقلام بسته‌های غذایی تصمیم‌گیری خواهیم کرد.
در نهایت، رویکرد اصلی آموزش‌وپرورش این است که تغذیه دانش‌آموزان صرفاً به توزیع چند نوبت شیر یا بسته غذایی محدود نشود، بلکه به‌عنوان بخشی از سیاست‌های ارتقای سلامت، عدالت آموزشی و حمایت از نسل آینده مورد توجه قرار گیرد. تحقق این هدف نیازمند استمرار برنامه‌ها، تامین اعتبارات پایدار و همکاری همه دستگاه‌های مسئول است.
این در حالی است که تامین روزانه شیر برای دانش‌آموزان، به‌عنوان یکی از اهداف مطلوب برنامه، همچنان به میزان اعتبارات تخصیص‌یافته و ظرفیت تولید و تامین صنعت لبنیات کشور وابسته است.
بر اساس آخرین گزارش‌ها، فرایند تامین و توزیع شیر در ۲۵ استان آغاز شده و برنامه‌ریزی برای تکمیل پوشش سراسری در حال انجام است. همچنین در کنار طرح شیر مدارس، توزیع ۳۰ نوبت بسته تغذیه‌ای رایگان نیز پیش‌بینی شده است تا بخشی از نیازهای غذایی دانش‌آموزان از طریق یک برنامه مکمل تامین شود.
حسین اسداللهی دبیر کمیته شیر مدارس وزارت آموزش‌وپرورش در گفت‌وگو با خبرنگار آموزش‌وپرورش خبرگزاری فارس به تشریح آخرین وضعیت اجرای طرح، دلایل محدودیت تعداد نوبت‌های توزیع، سازوکارهای نظارت بر سلامت شیر، اعتبارات اختصاص‌یافته و برنامه‌های آینده برای ارتقای تغذیه دانش‌آموزان پرداخته.
وضعیت اجرای طرح شیر مدارس و پوشش دانش‌آموزان
امسال چه تعداد دانش‌آموز مشمول طرح شیر مدارس هستند و اجرای این برنامه در حال حاضر در چه مرحله‌ای قرار دارد؟
امسال بیش از ۸ میلیون دانش‌آموز مشمول طرح شیر مدارس هستند. این برنامه دانش‌آموزان مدارس ابتدایی دولتی در سراسر کشور را تحت پوشش قرار می‌دهد.
در حال حاضر، فرایند تامین و توزیع شیر در ۲۵ استان آغاز شده و اجرای طرح در سایر استان‌ها نیز با جدیت در حال پیگیری است. در برنامه‌ریزی اولیه، استان‌های جنوبی کشور از جمله بوشهر و هرمزگان در اولویت قرار گرفتند و فرایند توزیع در این استان‌ها زودتر آغاز شد. سایر استان‌ها نیز به‌تدریج وارد چرخه توزیع می‌شوند.
هدف ما این است که در روزهای پیش رو، پوشش طرح در سراسر کشور تکمیل شود و تمام دانش‌آموزان مشمول از سهم تعیین‌شده خود بهره‌مند شوند.
البته آمار دانش‌آموزان تحت پوشش به‌صورت مستمر در حال تکمیل و به‌روزرسانی است و ممکن است ارقام اعلام‌شده در مقاطع مختلف تغییر کند؛ اما تاکید ما بر پوشش کامل جامعه هدف و بهره‌مندی همه بیش از ۸ میلیون دانش‌آموز از برنامه شیر و تغذیه رایگان است.
آیا دانش‌آموزانی که به دلیل تاخیر در آغاز توزیع در برخی استان‌ها، نوبت‌های ابتدایی را دریافت نکرده‌اند، این نوبت‌ها را از دست خواهند داد؟
خیر. یکی از تاکیدات اصلی ما در اجرای این برنامه آن است که هیچ دانش‌آموزی به دلیل تاخیر در آغاز توزیع، از سهم پیش‌بینی‌شده خود محروم نشود.
بر این اساس، از هر زمانی‌که اجرای طرح در یک استان آغاز شود، برنامه‌ریزی به‌گونه‌ای خواهد بود که دانش‌آموزان تا پایان سال تحصیلی، ۳۰ نوبت شیر و ۳۰ نوبت بسته تغذیه‌ای رایگان دریافت کنند؛ یعنی در مجموع ۶۰ وعده برای هر دانش‌آموز پیش‌بینی شده است.
بنابراین تاخیر در شروع توزیع به معنای کاهش سهم دانش‌آموزان نیست و تلاش می‌کنیم تمام نوبت‌های تعیین‌شده، مطابق برنامه و تا پایان سال تحصیلی اجرا شود.
چرا شیر مدارس به‌صورت روزانه توزیع نمی‌شود؟
یکی از پرسش‌های اصلی درباره طرح شیر مدارس این است که چرا توزیع شیر به ۳۰ نوبت در سال تحصیلی محدود شده است؟ اگر هدف، افزایش مصرف لبنیات و ارتقای وضعیت تغذیه دانش‌آموزان است، چرا شیر به‌صورت روزانه در اختیار آنان قرار نمی‌گیرد؟
اجرای روزانه طرح شیر مدارس به دو عامل اساسی وابسته است؛ نخست، تامین اعتبار متناسب با اجرای برنامه و دوم، ظرفیت و توان صنعت لبنیات کشور برای تامین مستمر شیر مورد نیاز دانش‌آموزان.
بدیهی است اگر اعتبار کامل و متناسب با اجرای روزانه طرح تامین شود، می‌توانیم برای حرکت به سمت توزیع روزانه شیر برنامه‌ریزی کنیم. در شرایط فعلی، میزان اعتباری که در اختیار داریم، یکی از عوامل تعیین‌کننده تعداد نوبت‌های توزیع است. از سوی دیگر، باید ظرفیت تولید و تامین صنعت لبنیات را نیز در نظر گرفت تا امکان تامین مستمر شیر مورد نیاز بیش از ۸ میلیون دانش‌آموز فراهم باشد.
در مطالعات انجام‌شده در حوزه سلامت و تغذیه نیز موضوع دفعات توزیع شیر مورد بررسی قرار گرفته و حتی توزیع دو نوبت در هفته نیز مطالعه شده است. طبیعتاً هرچه دفعات توزیع افزایش پیدا کند، امکان دستیابی به آثار تغذیه‌ای مطلوب‌تر نیز بیشتر خواهد شد؛ اما تحقق این موضوع نیازمند منابع مالی و امکانات اجرایی متناسب است.
در حال حاضر، برنامه مصوب ما توزیع ۳۰ نوبت شیر در طول سال تحصیلی است و تلاش می‌کنیم همین برنامه را به‌طور کامل اجرا کنیم.
آیا تعیین عدد ۳۰ نوبت بر اساس مطالعات تغذیه‌ای صورت گرفته یا محدودیت‌های بودجه‌ای نقش اصلی را در تعیین این تعداد داشته است؟
در طراحی این برنامه، مطالعات و شاخص‌های تغذیه‌ای نیز مورد توجه قرار گرفته است. دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت، موضوعاتی از جمله میزان جذب کلسیم، تاثیر مصرف شیر بر رشد قدی دانش‌آموزان و شاخص‌هایی مانند لاغری و سوءتغذیه را بررسی کرده است.
بنابراین، برنامه‌ریزی در این حوزه صرفاً بر مبنای ملاحظات اجرایی و بودجه‌ای نیست و شاخص‌های سلامت و تغذیه نیز در تصمیم‌گیری‌ها مورد توجه قرار دارند.
با این حال، باید واقع‌بین باشیم؛ ۳۰ نوبت شیر در طول سال تحصیلی نمی‌تواند تمام نیازهای تغذیه‌ای یک دانش‌آموز را تامین کند. برای تامین کامل نیازهای بدن به لبنیات، دفعات مصرف بیشتری لازم است.
هدف این برنامه، تامین بخشی از نیازهای تغذیه‌ای دانش‌آموزان، کمک به بهبود وضعیت سلامت آنان و در کنار آن، نهادینه‌کردن فرهنگ مصرف شیر و لبنیات و ترویج الگوی تغذیه سالم در میان نسل آینده است.
۳۰ نوبت شیر چه سهمی در سلامت دانش‌آموزان دارد؟
با توجه به اینکه ۳۰ نوبت شیر نمی‌تواند تمام نیاز دانش‌آموز به لبنیات را تامین کند، آیا باید این برنامه را صرفاً یک میان‌وعده رایگان دانست؟
خیر. نگاه ما به طرح شیر مدارس صرفاً توزیع یک میان‌وعده رایگان نیست. این برنامه اهداف متعددی را به‌صورت هم‌زمان دنبال می‌کند؛ از جمله ترویج فرهنگ مصرف لبنیات، تامین بخشی از مواد مغذی مورد نیاز دانش‌آموزان، کمک به معیشت خانواده‌ها، ارتقای سلامت و تحقق عدالت آموزشی.
مدرسه یکی از بهترین بسترها برای فرهنگ‌سازی در حوزه تغذیه سالم است. زمانی‌که دانش‌آموز در کنار هم‌کلاسی‌ها و معلم خود شیر مصرف می‌کند، زمینه افزایش استقبال و شکل‌گیری عادت‌های غذایی مناسب فراهم می‌شود. این تجربه می‌تواند به‌تدریج بر اصلاح الگوی غذایی دانش‌آموزان و حتی خانواده‌های آنان تاثیرگذار باشد.
طبیعتاً هرچه تعداد نوبت‌های توزیع افزایش پیدا کند، اثربخشی برنامه نیز بیشتر خواهد شد. ما نیز پیشنهاد افزایش تعداد نوبت‌ها را ارائه کرده‌ایم، اما اجرای آن به تصمیم‌گیری‌های کلان و تامین منابع مالی مورد نیاز وابسته است.
**پرسش: آیا برای دانش‌آموزانی که در خانواده امکان مصرف منظم لبنیات ندارند، حمایت بیشتری در نظر گرفته شده است؟**
**پاسخ:** شناسایی دقیق وضعیت مصرف لبنیات در تک‌تک خانواده‌ها و مشخص‌کردن اینکه کدام دانش‌آموز در محیط خانواده به‌طور منظم شیر مصرف می‌کند یا از این امکان برخوردار نیست، نیازمند سازوکارهای اطلاعاتی و همکاری میان دستگاه‌های مختلف است. آموزش‌وپرورش به‌تنهایی ابزار مستقیمی برای شناسایی این وضعیت در‌همه خانواده‌ها ندارد و تحقق چنین برنامه‌ای مستلزم همکاری دستگاه‌های مسئول، از جمله وزارت تعاون و سایر نهادهای مرتبط است.
با این حال، در تعیین اولویت‌های تغذیه‌ای و برنامه‌ریزی برای توزیع، از نتایج تن‌سنجی‌ها و مطالعات دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت استفاده می‌کنیم. در مناطقی که شاخص‌هایی مانند شیوع لاغری، کوتاهی قد و سوءتغذیه وضعیت نامناسب‌تری را نشان می‌دهند، تلاش می‌کنیم توجه بیشتری به نیازهای تغذیه‌ای دانش‌آموزان داشته باشیم.
نکته مهم این است که مسئله مصرف ناکافی لبنیات و مشکلات تغذیه‌ای صرفاً مختص مناطق کم‌برخوردار نیست. حتی در برخی مناطق برخوردار نیز با موضوع کوتاهی قد و مصرف ناکافی لبنیات مواجه هستیم. بنابراین، نمی‌توان صرفاً بر اساس برخوردار یا کم‌برخوردار بودن یک منطقه درباره وضعیت تغذیه دانش‌آموزان قضاوت کرد و لازم است تصمیم‌گیری‌ها بر اساس شاخص‌های واقعی سلامت و تغذیه انجام شود.
آیا دانش‌آموزان مدارس استثنایی، مدارس ضمیمه و مدارسی که دانش‌آموزان دوره‌های تحصیلی مختلف در آن حضور دارند نیز مشمول طرح هستند؟
رویکرد ما این است که هیچ‌یک از دانش‌آموزان مشمول، به دلیل شرایط خاص مدرسه یا ساختار آموزشی آن، از این برنامه محروم نشوند.
در برنامه‌ریزی توزیع، شرایط مدارس مختلف از جمله مدارس استثنایی و مدارسی که چند دوره تحصیلی را به‌صورت هم‌زمان در خود جای داده‌اند، مورد توجه قرار می‌گیرد.
برای مثال، اگر در یک مدرسه دانش‌آموزان دوره ابتدایی و متوسطه در کنار یکدیگر تحصیل می‌کنند و از زنگ تفریح مشترک استفاده می‌کنند، منطقی نیست که بخشی از دانش‌آموزان شیر دریافت کنند و گروه دیگری از همان مدرسه از این امکان محروم بمانند. به همین دلیل، تلاش می‌کنیم ملاحظات اجرایی و شرایط خاص مدارس در برنامه‌ریزی توزیع لحاظ شود.
شیر مدارس چگونه از کارخانه تا دست دانش‌آموز کنترل می‌شود؟
فارس: یکی از نگرانی‌های والدین، کیفیت و سلامت شیری است که در مدارس توزیع می‌شود. این محصول از زمان تولید تا رسیدن به دست دانش‌آموز چه مراحل نظارتی را طی می‌کند؟
شیر مورد استفاده در این طرح، شیر صنعتی است و از شیر جمع‌آوری‌شده به شیوه سنتی استفاده نمی‌شود. این محصول از گاوداری‌ها و مجتمع‌های صنعتی بزرگ تامین می‌شود و فرایند جمع‌آوری، فرآوری و تولید آن به‌صورت مکانیزه انجام می‌گیرد.
از همان مراحل تولید، ناظران سازمان غذا و دارو و سازمان ملی استاندارد بر فرایند نظارت دارند. پس از تولید نیز شیر وارد مرحله قرنطینه می‌شود و تا زمانی‌که تاییدیه‌های لازم را از دستگاه‌های نظارتی دریافت نکند، اجازه توزیع نخواهد داشت.
فرایند قرنطینه محصول معمولاً بیش از ۱۰ روز به طول می‌انجامد. در این مدت، نمونه‌برداری و آزمایش‌های مختلف میکروبی انجام می‌شود و میزان چربی و سایر مشخصات تغذیه‌ای محصول نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد.
قراردادهای تامین شیر نیز با نظارت چندجانبه منعقد می‌شود و دانشگاه علوم پزشکی هم در این فرایند حضور دارد. مسئولیت تایید نهایی سلامت محصول بر عهده دستگاه‌های تخصصی و نظارتی، به‌ویژه سازمان غذا و دارو و سازمان ملی استاندارد است و آموزش‌وپرورش تا پیش از دریافت تاییدیه‌های لازم، اجازه توزیع شیر را نمی‌دهد.
حتی در برخی موارد ممکن است شیر به مدت دو تا سه هفته در انبار باقی بماند؛ اما تا زمانی‌که مجوزهای لازم صادر نشود، توزیع آن انجام نخواهد شد. بنابراین، سلامت محصول یکی از خطوط قرمز ما در اجرای این برنامه است.
آیا نظارت فقط در کارخانه و پیش از توزیع انجام می‌شود یا پس از رسیدن شیر به مدرسه نیز نمونه‌برداری صورت می‌گیرد؟
نظارت بر سلامت شیر به مرحله تولید و پیش از توزیع محدود نمی‌شود. این نظارت در مراحل مختلف، از جمله پیش از توزیع در مدارس، حین توزیع و پس از آن نیز ادامه دارد و نمونه‌برداری‌ها و بررسی‌های لازم انجام می‌شود.
چنانچه گزارشی درباره وجود مشکل در سلامت یک محموله دریافت شود، آن محموله بلافاصله از چرخه توزیع خارج شده و بررسی‌های آزمایشگاهی روی آن انجام می‌گیرد. اگر مشکل تایید شود، محموله مرجوع و با محصول دیگری جایگزین خواهد شد؛ اما در صورتی که سلامت محصول تایید شود، فرایند توزیع ادامه پیدا می‌کند.
مدیران مدارس نیز می‌توانند برخی نشانه‌های ظاهری اولیه را بررسی کنند. برای مثال، پاکت شیر نباید بادکرده باشد یا نشانه‌ای از ورود هوا به آن وجود داشته باشد. پس از باز کردن بسته‌بندی نیز نباید تغییر غیرعادی در محصول مشاهده شود.
البته باید تاکید کنم که بررسی‌های ظاهری جایگزین آزمایش‌های تخصصی نیست و تشخیص نهایی سلامت شیر بر عهده دستگاه‌های نظارتی و آزمایشگاه‌های مربوط است.
شیر مدارس از نظر ارزش تغذیه‌ای چه مشخصاتی دارد؟ آیا این محصول با شیر معمولی بازار متفاوت است؟
شیر مورد استفاده در این طرح، شیر استریل است که با فناوری‌های مورد استفاده در صنعت غذا فرآوری و میکروب‌زدایی می‌شود و ماندگاری بالایی دارد. در تولید این محصول از مواد نگهدارنده استفاده نمی‌شود.
میزان چربی شیر مدارس ۲.۵ درصد است و محصول باید استانداردهای مورد تایید سازمان غذا و دارو را داشته باشد.
همچنین در برخی استان‌ها، با نظر استانداران، موضوع غنی‌سازی شیر با ویتامین D نیز دنبال شده است. برای مثال، در استان خراسان رضوی این موضوع مورد توجه قرار گرفته و غنی‌سازی می‌تواند به تکمیل ارزش تغذیه‌ای محصول کمک کند.
چرا همه کارخانه‌های لبنی اجازه تامین شیر مدارس را ندارند؟
آیا تمام شرکت‌های لبنی فعال در بازار می‌توانند در طرح شیر مدارس مشارکت کنند؟
خیر. ورود به طرح شیر مدارس تابع ضوابط و شرایط مشخصی است و هر شرکتی امکان مشارکت در این برنامه را ندارد.
ممکن است یک شرکت در بازار محصولات لبنی فعالیت داشته باشد و محصولات آن نیز دارای مجوزهای عمومی و استانداردهای لازم باشند؛ اما برای حضور در طرح شیر مدارس باید شرایط نظارتی و کیفی سخت‌گیرانه‌تری را رعایت کند.
شرکت‌هایی امکان مشارکت در این طرح را دارند که واجد شرایط تعیین‌شده از سوی دستگاه‌های نظارتی باشند و در سال گذشته نیز گزارش تخلفی درباره عملکرد آن‌ها ثبت نشده باشد.
تفاوت مهم شیر مدارس با بسیاری از محصولات معمول بازار، در سطح و شیوه نظارت بر آن است. در بازار، نظارت‌ها عمدتاً در قالب برنامه‌های معمول بازرسی انجام می‌شود؛ اما در طرح شیر مدارس، هر محموله پیش از توزیع مورد آزمایش و کنترل‌های لازم قرار می‌گیرد.
بنابراین، فرایند نظارت بر شیر مدارس را نمی‌توان با نظارت‌های معمول بر محصولات لبنی بازار یکسان دانست؛ چراکه سلامت محصولی که قرار است در اختیار میلیون‌ها دانش‌آموز قرار گیرد، حساسیت و ملاحظات ویژه‌ای دارد.
چرا توزیع شیر در‌همه استان‌ها هم‌زمان آغاز نشد؟
با وجود آغاز سال تحصیلی از مهرماه، توزیع شیر در‌همه استان‌ها به‌صورت هم‌زمان شروع نشد. مهم‌ترین دلایل این تاخیر چه بود؟
امسال برای نخستین بار، بخشنامه اجرایی طرح را پیش از آغاز سال تحصیلی ابلاغ کردیم تا مقدمات اجرای برنامه با آمادگی بیشتری فراهم شود. با این حال، اجرای طرح در سطح ملی به عوامل مختلفی وابسته است و برخی از این عوامل در سطح استان‌ها تعیین تکلیف می‌شوند.
یکی از مهم‌ترین عوامل، ظرفیت صنعت لبنیات برای تامین شیر مورد نیاز است. عامل دیگر، موضوع قیمت‌گذاری و تعیین قیمت در استان‌هاست که در حیطه تصمیم‌گیری استانداری‌ها قرار دارد. تا زمانی‌که قیمت نهایی تعیین نشود، امکان نهایی‌شدن فرایند تامین در استان وجود نخواهد داشت.
نکته‌ای که همواره بر آن تاکید داریم، این است که سلامت و کیفیت شیر دانش‌آموزان نباید به رقابت صرف در مناقصه‌ها تقلیل پیدا کند. شیر مدارس محصولی نیست که صرفاً بر اساس پایین‌ترین قیمت انتخاب شود؛ بلکه کیفیت و سلامت محصول باید در اولویت تصمیم‌گیری قرار داشته باشد. به همین دلیل، بررسی قیمت‌ها، تنظیم بازار و تصمیم‌گیری مناسب در سطح استان‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد.
از سوی دیگر، طی مراحل قرنطینه و دریافت تاییدیه‌های دستگاه‌های نظارتی نیز زمان‌بر است. همچنین اطلاعات آماری آموزش‌وپرورش درباره تعداد دانش‌آموزان و مدارس معمولاً تا نیمه مهرماه تکمیل می‌شود و لازم است برنامه‌ریزی به‌گونه‌ای باشد که آغاز زودهنگام توزیع، موجب محروم ماندن برخی دانش‌آموزان از طرح نشود.
مجموعه این عوامل بر زمان آغاز توزیع تاثیرگذار است؛ با این حال، تلاش ما این است که فرایند اجرا با سرعت بیشتری پیش برود و تمام دانش‌آموزان مشمول در سراسر کشور از برنامه بهره‌مند شوند.
۱۵ همت اعتبار برای شیر و تغذیه دانش‌آموزان
اعتبار اختصاص‌یافته به طرح در سال جاری چقدر است و آیا تمام منابع مالی مورد نیاز تامین شده است؟
اعتبار ابلاغ‌شده برای اجرای برنامه شیر و تغذیه رایگان دانش‌آموزان حدود ۱۵ هزار میلیارد تومان، معادل ۱۵ همت است که یک همت از این اعتبار بابت بدهی‌های سال گذشته مربوط به اجرای طرح شیر مدارس در سال ۱۴۰۴ اختصاص پیدا کرده است.
نکته مهم این است که ابلاغ اعتبار لزوماً به معنای واریز و در اختیار قرار گرفتن منابع مالی نیست. اعتبار مورد نیاز به آموزش‌وپرورش ابلاغ شده، اما برای اجرای کامل برنامه باید مراحل تخصیص و پرداخت نیز انجام شود.
در‌همین راستا، همکاران ما در سازمان برنامه و بودجه پیگیر تامین و تخصیص منابع هستند تا امکان اجرای کامل برنامه فراهم شود.
اگر اعتبار پیش‌بینی‌شده به‌طور کامل در اختیار آموزش‌وپرورش قرار گیرد، می‌توانیم نوبت‌های تعیین‌شده را بدون کاهش اجرا کنیم.
تاکید ما این است که هیچ دانش‌آموزی به دلیل محدودیت‌های اجرایی یا مالی از سهم پیش‌بینی‌شده خود محروم نشود.
هزینه هر وعده تغذیه‌ای دانش‌آموزان چقدر است و بسته تغذیه رایگان چه اقلامی را شامل می‌شود؟
هزینه تامین هر بسته تغذیه‌ای بیش از ۶۰ هزار تومان است. در کنار شیر، وعده‌های تغدیه نیز برای دانش‌آموزان پیش‌بینی شده است تا بتوانند مکمل یکدیگر باشند و بخشی از مواد مغذی مورد نیاز دانش‌آموزان را که صرفاً از طریق مصرف شیر تامین نمی‌شود، فراهم کنند.
در این زمینه، اقلامی مانند نان‌های غنی‌شده، نان روغنی و نان خرمایی مورد توجه قرار گرفته‌اند. انتخاب این اقلام بر اساس مطالعات و معیارهای دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت انجام می‌شود تا ترکیب غذایی مناسبی در اختیار دانش‌آموزان قرار گیرد.
چرا در کنار شیر، نان غنی‌شده و بسته تغذیه‌ای توزیع می‌شود؟
چرا برنامه تغذیه رایگان در کنار طرح شیر اجرا می‌شود و چه ضرورتی برای اضافه کردن اقلامی مانند نان خرمایی و نان روغنی وجود دارد؟
برای اجرای برنامه تغذیه رایگان در کنار طرح شیر مدارس چند هدف و ملاحظه مهم وجود دارد.
نخست اینکه ارائه یک بسته تغذیه‌ای در کنار شیر می‌تواند جذابیت بیشتری برای دانش‌آموزان ایجاد کند و زمینه افزایش استقبال و مصرف اقلام غذایی را فراهم آورد.
دوم اینکه تجربه سال‌های گذشته نشان داده است صنعت لبنیات در برخی موارد نتوانسته تمام تعهدات خود را به‌طور کامل اجرا کند. بنابراین، برای استمرار تامین تغذیه دانش‌آموزان لازم است گزینه‌های مکمل و جایگزین نیز در برنامه پیش‌بینی شود تا اجرای طرح صرفاً به یک محصول وابسته نباشد.
نکته دیگر، تفاوت الگوی مصرف غذایی در مناطق مختلف کشور است. برای مثال، در برخی مناطق روستایی و مناطقی که خودشان دامدار و تولیدکننده محصولات لبنی هستند، ممکن است استقبال از شیر کمتر باشد و اقلام جایگزین با استقبال بیشتری مواجه شوند.
از سوی دیگر، در حال توسعه و تکمیل بسته غذایی دانش‌آموزان هستیم تا برخی ریزمغذی‌هایی که تامین آن‌ها از طریق شیر به‌تنهایی امکان‌پذیر نیست، در قالب سایر اقلام غذایی در اختیار دانش‌آموزان قرار گیرد.
معیار اصلی انتخاب این مواد غذایی، مطالعات و توصیه‌های دفتر بهبود تغذیه است. باید ترکیبی انتخاب شود که ضمن تکمیل ارزش تغذیه‌ای شیر، در جذب کلسیم نیز اختلال ایجاد نکند. به همین دلیل، تناسب میان شیر و سایر اقلام بسته تغذیه‌ای به‌صورت کارشناسی مورد بررسی قرار می‌گیرد.
آیا اثربخشی طرح شیر مدارس اندازه‌گیری می‌شود؟
یکی از پرسش‌های مهم درباره این برنامه، میزان اثربخشی واقعی آن است. آیا تاکنون اثر توزیع شیر مدارس بر وضعیت تغذیه‌ای دانش‌آموزان اندازه‌گیری شده است؟
بله. این برنامه بر اساس مطالعات و شاخص‌های تغذیه‌ای طراحی شده و ارزیابی اثربخشی آن نیز در دستور کار قرار دارد.
در این زمینه، دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم پزشکی در سراسر کشور، تن‌سنجی‌های مربوط به دانش‌آموزان را انجام می‌دهند و شاخص‌های مختلف سلامت و تغذیه را مورد بررسی قرار می‌دهند.
وضعیت کلسیم، ویتامین D، کوتاهی قد، شیوع لاغری و سایر شاخص‌های مرتبط با تغذیه دانش‌آموزان از جمله موضوعاتی هستند که در این ارزیابی‌ها مورد توجه قرار می‌گیرند.
همچنین گزارش‌های دفتر بهبود تغذیه درباره وضعیت تغذیه دانش‌آموزان، از جمله مطالعات انجام‌شده در سال ۱۴۰۲، می‌تواند مبنای مناسبی برای شناخت وضعیت موجود و بررسی آثار برنامه‌های تغذیه‌ای باشد.
البته ارزیابی اثربخشی چنین برنامه‌هایی باید در بازه‌های زمانی مختلف، شامل کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت، انجام شود.
از نظر ما، موفقیت طرح شیر مدارس صرفاً با تعداد بسته‌های توزیع‌شده سنجیده نمی‌شود؛ بلکه باید بررسی کنیم که اجرای این برنامه در طول زمان چه تاثیری بر شاخص‌های تغذیه‌ای و سلامت دانش‌آموزان داشته است.
آیا می‌توان گفت اجرای ۳۰ نوبت شیر در سال تحصیلی، کمبود کلسیم یا ویتامین D دانش‌آموزان را برطرف می‌کند؟
نباید انتظار داشته باشیم که ۳۰ نوبت شیر به‌تنهایی تمام کمبودهای تغذیه‌ای دانش‌آموزان را برطرف کند. همان‌طور که اشاره کردم، این تعداد نوبت بخشی از نیازهای تغذیه‌ای دانش‌آموزان را تامین می‌کند و در کنار آن، فرهنگ‌سازی برای مصرف لبنیات و ترویج تغذیه سالم نیز دنبال می‌شود.
برای رفع کامل نیازهای تغذیه‌ای دانش‌آموزان، باید برنامه‌های گسترده‌تری اجرا شود و دفعات مصرف مواد غذایی سالم و مغذی افزایش پیدا کند.
طرح شیر مدارس بخشی از این مسیر است و در کنار آن، با اجرای برنامه تغذیه رایگان و توزیع بسته‌های مکمل، تلاش می‌کنیم دامنه حمایت‌های تغذیه‌ای از دانش‌آموزان را توسعه دهیم.
آیا برنامه شیر مدارس در آینده به یک وعده غذای گرم در روز می‌رسد؟
فارس: آیا آموزش‌وپرورش برنامه‌ای برای افزایش نوبت‌های شیر و گسترش تغذیه رایگان، به‌ویژه در مناطق محروم، دارد؟
یکی از مطالبات جدی آموزش‌وپرورش، افزایش تعداد نوبت‌های توزیع شیر و توسعه برنامه تغذیه رایگان دانش‌آموزان است. اعتقاد ما این است که هرچه امکان دسترسی دانش‌آموزان به مواد غذایی سالم و مغذی بیشتر فراهم شود، آثار مثبت آن در ارتقای سلامت و کیفیت یادگیری آنان نیز بیشتر خواهد بود.
در شرایط مطلوب، هدف ما این است که شیر به‌صورت روزانه در اختیار دانش‌آموزان قرار گیرد. همچنین برای مناطق محروم می‌توان برنامه‌های حمایتی گسترده‌تری در نظر گرفت و حتی در افق برنامه‌ریزی، به سمت تامین یک وعده غذای گرم در روز برای دانش‌آموزان حرکت کرد.
البته تحقق این اهداف به تامین منابع اعتباری، فراهم‌کردن امکانات اجرایی و همراهی دستگاه‌های مختلف نیاز دارد. در شرایط فعلی، محدودیت‌های اعتباری یکی از موانع اصلی توسعه این برنامه‌هاست؛ با این حال، موضوع تغذیه دانش‌آموزان به‌صورت مستمر در شورای سلامت و مجموعه‌های مرتبط مورد بررسی قرار می‌گیرد.
ما با ارتقای طرح شیر مدارس به یک برنامه گسترده‌تر تحت عنوان تغذیه رایگان دانش‌آموزان، تلاش کرده‌ایم دامنه حمایت‌های غذایی را افزایش دهیم و بسته تغذیه‌ای دانش‌آموزان را توسعه دهیم.
در ادامه نیز متناسب با نتایج مطالعات، تن‌سنجی‌ها و ارزیابی‌های کارشناسی، درباره افزایش تعداد نوبت‌ها و اصلاح و تکمیل اقلام بسته‌های غذایی تصمیم‌گیری خواهیم کرد.
در نهایت، رویکرد اصلی آموزش‌وپرورش این است که تغذیه دانش‌آموزان صرفاً به توزیع چند نوبت شیر یا بسته غذایی محدود نشود، بلکه به‌عنوان بخشی از سیاست‌های ارتقای سلامت، عدالت آموزشی و حمایت از نسل آینده مورد توجه قرار گیرد. تحقق این هدف نیازمند استمرار برنامه‌ها، تامین اعتبارات پایدار و همکاری همه دستگاه‌های مسئول است.
منبع : فارس