گروه علم و فناوری: محققان در پژوهشی جدید با مرور مطالعات دهه اخیر، پیامدهای بهداشتی و زیست‌محیطی بمب‌های فسفری را بررسی کردند؛ سلاحی که به‌دلیل ماهیت شیمیایی خود می‌تواند هم انسان را گرفتار آسیب کند و هم محیط را آلوده سازد.
 جنگ‌های نظامی همواره فقط به میدان نبرد محدود نمی‌مانند و پیامدهای آن‌ها تا سال‌ها بر زندگی مردم، اقتصاد، سلامت عمومی و محیط زیست باقی می‌ماند. در میان انواع سلاح‌هایی که در این درگیری‌ها به کار می‌روند، بمب‌های فسفری جایگاه ویژه‌ای در بحث‌های علمی و انسانی دارند، زیرا اثر آن‌ها فقط یک انفجار ساده نیست. ماده اصلی این بمب‌ها، یعنی فسفر سفید، در تماس با اکسیژن به‌سرعت می‌سوزد و شعله‌های شدید و سوزان ایجاد می‌کند. همین ویژگی باعث می‌شود این سلاح‌ها بسیار مخرب باشند و بتوانند آسیب‌های سنگینی به بدن انسان و محیط اطراف وارد کنند. به همین دلیل، بررسی این موضوع برای عموم مردم نیز اهمیت دارد، چون موضوع فقط یک بحث نظامی نیست، بلکه به سلامت انسان و امنیت محیط زیست مربوط می‌شود.
اهمیت این موضوع از آن‌جا بیشتر می‌شود که پیامدهای بمب‌های فسفری تنها به صحنه جنگ محدود نیست. این سلاح‌ها می‌توانند انسان‌های غیرنظامی را هم درگیر کنند و آثار آن‌ها به صورت سوختگی‌های شدید، آسیب‌های تنفسی و حتی بیماری‌های ماندگار ظاهر شود. از سوی دیگر، آلودگی ناشی از آن‌ها می‌تواند خاک و آب را تحت تأثیر قرار دهد و به زیست گیاهان و جانوران آسیب بزند. وقتی خاک و آب آلوده شوند، این آلودگی می‌تواند به زنجیره غذایی راه پیدا کند و در نهایت به سلامت انسان هم برسد. به همین دلیل، شناخت این خطرها فقط برای متخصصان ضروری نیست، بلکه برای تصمیم‌گیری‌های عمومی، سیاست‌گذاری‌های بین‌المللی و حتی آگاهی مردم از پیامدهای جنگ نیز اهمیت دارد.
در این زمینه، حسین ظهیری خمارتش از گروه مهندسی بهداشت محیط دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی بقیة‌الله (عج) به همراه دو همکار هم‌دانشگاهی خود، پژوهشی را انجام داده‌اند که به‌صورت ساده می‌توان آن را مروری بر اثرات بهداشتی و زیست‌محیطی بمب‌های فسفری در جنگ‌ها دانست.
پژوهش فوق به‌صورت مرور روایتی انجام شده است؛ یعنی پژوهشگران به جای انجام آزمایش مستقیم، سراغ بررسی و جمع‌بندی مطالعات منتشرشده در سال‌های اخیر رفته‌اند. برای این کار، جست‌وجوی گسترده‌ای در پایگاه‌های علمی PubMed، Scopus و Google Scholar انجام شده و از کلیدواژه‌هایی مانند «فسفر سفید»، «بمب‌های فسفری»، «اثرات بهداشتی» و «آلودگی زیست‌محیطی» استفاده شده است. مقالاتی که در این بررسی انتخاب شدند، بیشتر مربوط به دهه اخیر بودند و روی پیامدهای بهداشتی و محیطی فسفر سفید تمرکز داشتند. در زبان ساده، این روش کمک می‌کند نتایج پژوهش‌های مختلف کنار هم قرار بگیرند تا تصویر کامل‌تری از یک موضوع به دست آید.
یافته‌های این مرور علمی نشان می‌دهند که استفاده از بمب‌های فسفری می‌تواند سوختگی‌های شیمیایی بسیار شدید ایجاد کند؛ سوختگی‌هایی که اغلب عمیق هستند و درمان آن‌ها ساده نیست. علاوه بر آن، تماس مستقیم با فسفر سفید ممکن است به آسیب جدی ریه‌ها و مسمومیت در بدن منجر شود. دود ناشی از انفجار این بمب‌ها نیز خطرناک است و می‌تواند تنفس را مختل کند، به‌طوری‌که در برخی موارد به آسیب حاد تنفسی یا حتی مرگ می‌انجامد. به بیان دیگر، این سلاح فقط زخمی سطحی ایجاد نمی‌کند، بلکه می‌تواند سیستم‌های حیاتی بدن را درگیر کند و نیاز به درمان فوری و طولانی‌مدت داشته باشد.
از نظر محیط زیستی هم نتایج این بررسی نگران‌کننده است. فسفر سفید به‌سختی تجزیه می‌شود و می‌تواند خاک و آب را آلوده کند. این آلودگی به نوبه خود روی گیاهان و جانوران اثر می‌گذارد و در مناطق درگیر، تنوع زیستی را کاهش می‌دهد. نتیجه کلی پژوهش این است که پیامدهای بمب‌های فسفری فقط مربوط به لحظه انفجار نیست، بلکه ممکن است مدت‌ها ادامه پیدا کند و هم سلامت انسان و هم محیط زندگی را تهدید کند. از همین رو، محققان تأکید کرده‌اند که محدود کردن استفاده از این سلاح‌ها، تقویت مقررات بین‌المللی و آماده‌سازی نظام‌های درمانی و پیشگیرانه، یک ضرورت جدی است.
اهمیت این یافته‌ها که در «فصلنامه علوم پیراپزشکی و بهداشت نظامی» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی آجا منتشر شده‌اند، در آن است که بحث بمب‌های فسفری را از یک موضوع صرفاً نظامی به مسئله‌ای در حوزه سلامت عمومی و توسعه پایدار تبدیل می‌کند. اگر آلودگی خاک و آب برای سال‌ها باقی بماند، تنها نسل حاضر آسیب نمی‌بیند، بلکه نسل‌های بعدی هم با پیامدهای آن روبه‌رو می‌شوند. از این منظر، این سلاح‌ها می‌توانند اقتصاد محلی، کشاورزی، امنیت غذایی و حتی آرامش روانی مردم را تحت تأثیر قرار دهند. ایجاد اضطراب جمعی، مهاجرت اجباری و از بین رفتن حس امنیت، بخشی از همین زنجیره آسیب‌ها است که کمتر دیده می‌شود، اما اهمیت زیادی دارد.
این مرور همچنین نشان می‌دهد که نگاه به پیامدهای بمب‌های فسفری نباید فقط به درمان سوختگی محدود شود. پژوهشگران بر این باورند که برای فهم کامل خطرها، باید هم‌زمان به ابعاد پزشکی، محیطی، اجتماعی و حقوقی توجه کرد. به همین دلیل، بررسی‌های آینده می‌توانند روی سه محور مهم متمرکز شوند: مطالعه طولانی‌مدت سلامت مردم در مناطق آلوده، بررسی ماندگاری فسفر در خاک و آب و تحلیل سیاست‌ها و قوانین بازدارنده برای حمایت از قربانیان. در مجموع، این تحقیق یادآور می‌شود که یک سلاح جنگی می‌تواند اثراتی بسیار فراتر از میدان نبرد داشته باشد و به همین دلیل، شناخت آن برای حفاظت از انسان و طبیعت ضروری است.