امروز ۱۳ آبان، روز دانش‌آموز و روز ملی مبارزه با استکبار جهانی است؛ روزی که با چهارشنبه‌های امام رضایی گره خورده و دل‌های مشتاق را از دور و نزدیک، زائر حریم منور حضرت ثامن‌الحجج(ع) می‌کند. در اندیشه و سیره رضوی، دانایی و پژوهش تنها ابزاری برای کسب موقعیت نیست، بلکه شالوده اصلی عزت، استقلال و احیای امر اهل‌بیت(ع) به شمار می‌رود. امروز که جبهه استکبار، وابستگی علمی و فناورانه ملت‌ها را هدف گرفته، تلاش نسل جوان در سنگر دانش، امتداد همان جهاد مقدسی است که امنیت و سربلندی کشور را تضمین می‌کند.
برای بررسی بیشتر این موضوع و تبیین ابعاد جهاد علمی در مکتب امام رضا(ع) با حجت‌الاسلام والمسلمین محسن اکبری شاهرودی، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم گفت‌وگو کرده‌ایم که شما را به خواندن آن دعوت می‌کنیم.
حضرت رضا(ع) احیای امر اهل‌بیت(ع) را در فراگیری و آموزش دانش می‌دانند. با این نگاه، چگونه علم‌آموزی امروز نسل جوان به یک جهاد علمی و مبارزه عملی با استکبار تبدیل می‌شود؟
در منطق اسلامی، دانش ابزاری برای رفاه محض یا کسب موقعیت اجتماعی نیست؛ بلکه زیربنای عزت و استقلال امت است. از این منظر، علم‌آموزی هنگامی که با نیت الهی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و خدمت به مردم همراه شود، می‌تواند مصداقی روشن از جهاد در مسیر پیشرفت و سربلندی جامعه اسلامی باشد. امام رضا(ع) در روایتی ارزشمند می‌فرمایند: رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً أَحْیَا أَمْرَنَا؛ خداوند رحمت کند بنده‌ای را که امر ما را زنده می‌کند. هنگامی که از حضرت درباره چگونگی احیای امر اهل‌بیت(ع) پرسیده شد، فرمودند: یَتَعَلَّمُ عُلُومَنَا وَیُعَلِّمُهَا النَّاسَ؛ علوم ما را فراگیرد و به مردم بیاموزد.
نکته مهم آن است احیای امر اهل‌بیت(ع) تنها به نقل احادیث یا بیان فضائل ایشان محدود نمی‌شود؛ بلکه تبیین عقلانی معارف دینی، گسترش اخلاق و عدالت، تربیت انسان‌های مسئولیت‌پذیر و کمک به شکل‌گیری جامعه‌ای برخوردار از آگاهی و عزت نیز در امتداد این مسیر قرار می‌گیرد. از سوی دیگر، یکی از مهم‌ترین ابزارهای سلطه قدرت‌های مستکبر، وابسته نگه‌داشتن ملت‌ها از طریق انحصار دانش، فناوری و منابع راهبردی است. جامعه‌ای که از نیروی انسانی متخصص، دانشگاه‌های توانمند، مراکز پژوهشی پویا و نظام آموزشی باکیفیت برخوردار است، قدرت انتخاب و استقلال بیشتری خواهد داشت.
بنابراین دانش‌آموزی که با جدیت علوم لازم را فرامی‌گیرد، اگر دانش خود را در آینده در خدمت حل مشکلات کشور و ارتقای زندگی مردم قرار دهد، در حقیقت در حال برداشتن گامی در مسیر جهاد علمی است. اگر نسل دانش‌آموز ما بخواهد روحیه استقلال‌خواهی و استکبارستیزی این روز را به آینده منتقل کند، باید آن را از سطح یک خاطره تاریخی به برنامه‌ای برای ساختن آینده ارتقا دهد.
سیره علمی و مناظرات تاریخی امام رضا(ع) حاوی چه درس‌هایی برای نسل جوان است تا مسیر رسیدن به مرجعیت علمی هموار شود؟
امام رضا(ع) در تاریخ اندیشه اسلامی، الگویی برجسته از پیوند دانش، عقلانیت، اخلاق و گفت‌وگوی علمی هستند. بررسی سیره علمی آن حضرت نشان می‌دهد رسیدن به جایگاه علمی تأثیرگذار، صرفاً به برخورداری از اطلاعات گسترده وابسته نیست؛ بلکه به مجموعه‌ای از ویژگی‌ها نیاز دارد که در کنار یکدیگر، شخصیت علمی انسان را شکل می‌دهند. یکی از جلوه‌های برجسته این سیره، مناظرات علمی امام رضا(ع) با صاحبان ادیان و دیدگاه‌های گوناگون است. در گزارش‌های تاریخی، به‌ویژه در منابعی مانند عیون اخبارالرضا(ع)، نمونه‌هایی از گفت‌وگوهای علمی آن حضرت با عالمان و اندیشمندان ادیان مختلف نقل شده است. این مناظرات نشان می‌دهد حضرت در مواجهه با پرسش‌ها و دیدگاه‌های متفاوت، از استدلال، تبیین دقیق مبانی و توجه به پیش‌فرض‌های طرف گفت‌وگو بهره می‌بردند. نخستین درس این سیره، خردورزی و استدلال‌محوری است. دانش‌آموز و دانشجوی امروز باید بیاموزد در برابر هر ادعا، پرسش علمی مطرح کند، شواهد را بررسی کرده و به جای پذیرش شتاب‌زده مطالب، از روش‌های معتبر برای ارزیابی آن‌ها بهره بگیرد. در فضای کنونی که حجم عظیمی از اطلاعات درست و نادرست در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود، قدرت تشخیص و تفکر نقادانه از ضروری‌ترین مهارت‌های علمی است.
درس دوم، تسلط بر مبانی و عمق علمی است. در مناظرات علمی، صرف آشنایی سطحی با موضوعات کافی نیست. کسی که می‌خواهد در یک رشته علمی تأثیرگذار باشد، باید مبانی آن رشته را به‌درستی بشناسد، روش تحقیق را بیاموزد و بتواند میان داده، فرضیه، استدلال و نتیجه تفاوت بگذارد.
درس سوم، شرح صدر در برابر پرسش و گفت‌وگوی علمی است. سیره رضوی به ما می‌آموزد مواجهه با پرسش‌های دشوار یا دیدگاه‌های متفاوت، لزوماً تهدید نیست؛ بلکه می‌تواند فرصتی برای روشن‌تر شدن حقیقت باشد. دانشمند حقیقی از پرسش نمی‌هراسد و به جای آنکه پرسشگر را تحقیر کند، در پی فهم دقیق مسئله و ارائه پاسخ مستدل است. البته شرح صدر علمی به معنای پذیرش بی‌قیدوشرط هر دیدگاهی نیست؛ بلکه به معنای آمادگی برای شنیدن، بررسی منصفانه و داوری براساس دلیل است. ویژگی چهارم، اخلاق علمی و رعایت انصاف است. علم بدون اخلاق ممکن است به ابزاری برای فریب، سلطه یا خودنمایی تبدیل شود. ویژگی پنجم، توانایی انتقال دانش به دیگران است. در روایت امام رضا(ع) درباره احیای امر اهل‌بیت(ع)، آموزش علوم در کنار فراگیری آن‌ها قرار گرفته است. این همراهی نشان می‌دهد دانش هنگامی می‌تواند به سرمایه‌ای اجتماعی تبدیل شود که امکان انتقال و بهره‌مندی دیگران از آن فراهم شود.
در معادلات امروز جهان؛ فناوری و دانش به ابزاری برای اعمال فشار تبدیل شده‌اند. اقتدار علمی چگونه می‌تواند پادزهری در برابر این فشارها باشد و استقلال حقیقی را رقم بزند؟
استقلال کشورها تنها با برخورداری از مرزهای جغرافیایی یا توان سیاسی تأمین نمی‌شود؛ بلکه یکی از مهم‌ترین پایه‌های «استقلال پایدار»، توانایی تولید دانش، توسعه فناوری و تربیت نیروی انسانی متخصص است. امروز علم و فناوری نقشی تعیین‌کننده در قدرت اقتصادی، امنیت ملی و کیفیت زندگی مردم دارد.
نخستین نقش علم در استقلال کشور، کاهش وابستگی‌های راهبردی است. دومین نقش، تقویت قدرت اقتصادی و ایجاد فرصت‌های شغلی است. اقتصاد دانش‌بنیان بر پایه تبدیل دانش به محصولات، خدمات و فرایندهای کارآمد شکل می‌گیرد. سومین نقش علم، تقویت قدرت تصمیم‌گیری مستقل است. کشوری که از مراکز پژوهشی معتبر، نظام آماری دقیق و متخصصان توانمند برخوردار باشد، بهتر می‌تواند پیامدهای تصمیم‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را ارزیابی کند. در روز ۱۳ آبان می‌توان این حقیقت را به نسل جوان یادآوری کرد که استقلال‌خواهی تنها در مخالفت زبانی و شعاری با سلطه خلاصه نمی‌شود؛ بلکه به ساختن توانمندی‌هایی نیاز دارد که امکان سلطه‌پذیری را کاهش دهد. کشوری که در آن، دانش‌آموزان خوب آموزش ببینند، دانشگاه‌ها به مراکز تولید علم تبدیل شوند، پژوهشگران مورد حمایت قرار گیرند و نخبگان بتوانند استعدادهای خود را در خدمت جامعه به کار گیرند، از پشتوانه‌ای محکم برای استقلال برخوردار خواهد بود.
اگر بخواهید یک پیام یا راهکار عملی از سیره امام رضا(ع) به دانش‌آموزان و دانشجویان امروز در روز ۱۳ آبان هدیه بدهید، آن پیام چیست؟
بزرگ‌ترین هدیه مکتب رضوی به نسل جدید در این روز باشکوه، یک راهبرد روشن است؛ اینکه استقلال حقیقی را از همین سنگر کلاس درس آغاز کنید و آینده ایران را با پیوند علم، ایمان و اخلاق بسازید. ۱۳ آبان برای ملت ایران یادآور رویدادهایی تاریخی و نماد ایستادگی در برابر سلطه‌طلبی است؛ اما برای نسل جوان امروز، این مناسبت باید علاوه بر یادآوری گذشته، حامل مسئولیتی برای آینده نیز باشد. اگر نسل‌های گذشته در مقاطع مختلف تاریخ برای استقلال و عزت کشور هزینه داده‌اند، نسل امروز باید این میراث را با دانش، خلاقیت، خودباوری و توانایی حل مسائل کشور پاسداری کند. از سیره امام رضا(ع) می‌آموزیم علم‌آموزی و آموزش دانش، جایگاهی اساسی در احیای معارف اهل‌بیت(ع) دارد. بر همین اساس، پیشنهاد عملی به دانش‌آموزان عزیز این است از امروز سه تصمیم روشن بگیرید: نخست؛ هر روز چیزی بیاموزید که دیروز نمی‌دانستید. دوم؛ دانش خود را به حل یک مسئله واقعی پیوند بزنید. سوم؛ در مسیر پیشرفت، اخلاق و هویت خود را حفظ کنید. علم بدون صداقت، فروتنی و مسئولیت‌پذیری نمی‌تواند جامعه‌ای سالم بسازد. از خانواده‌ها، معلمان، استادان و مسئولان آموزشی کشور نیز انتظار می‌رود به جای اکتفا به توصیه‌های کلی، زمینه شکوفایی استعدادهای جوانان را فراهم کنند. دانش‌آموز مستعد باید فرصت یادگیری داشته باشد، دانشجوی پرتلاش باید امکان پژوهش پیدا کرده و جوان خلاق باید بتواند ایده خود را به تجربه‌ای واقعی تبدیل کند. حمایت از نسل جوان، هزینه‌ای اضافی نیست؛ سرمایه‌گذاری برای آینده کشور است.