«صلح سرد»؛ شايد عبارتي است كه شرايط حاكم بر خاورميانه و شمال آفريقا را به روشني ترسيم مي‌كند. درحالي كه چينش و آرايش نظامي ايالات‌متحده شبح جنگ بر منطقه را سنگين‌تر كرده، تلاش‌هاي فشرده ميانجي‌ها جهت كاهش تنش‌ها و جلوگيري از سرگيري رويارويي فراگير شدت گرفته است. در همين راستا العربي جديد و رويترز به نقل از يك منبع آگاه ايراني اعلام كردند هياتي قطري به رياست مشاور نخست‌وزير و وزير خارجه اين كشور شامگاه دوشنبه با هدف رايزني با عباس عراقچي، وزير خارجه كشورمان عازم تهران شدند تا زمينه را براي كاهش تنش‌ها هموار كنند. اين سفر سومين سفر هياتي از قطر به تهران در يك هفته گذشته قلمداد مي‌شود؛ بازيگري كه تلاش دارد تا شكاف ميان نگاه‌هاي ايران و امريكا را كاهش داده و زمينه را براي اعتماد‌سازي متقابل هموار سازد. هيات قطري يكشنبه هفته گذشته نيز به تهران سفر داشت و سپس روز جمعه بار ديگر به ايران بازگشت. اين هيات پس از انجام مذاكراتي فشرده كه ۱۲ ساعت به طول انجاميد، به همراه كاظم غريب‌آبادي، معاون وزير امور خارجه ايران تهران را ترك كرد.
تهاجم مخفيانه به قشم
فعل و انفعال‌هاي فشرده ديپلماتيك در حالي انجام مي‌شود كه به نوشته وال استريت ژورنال و رسانه‌هاي داخلي ايالات‌متحده شامگاه سه‌شنبه قشم را هدف حملات تهاجمي‌اش قرار داد؛ در همين راستا روزنامه وال‌استريت ژورنال به نقل از مقام‌هاي امريكايي مدعي شد اين حملات در پاسخ به شليك سپاه پاسداران انقلاب اسلامي به يك هواپيماي امريكايي انجام شده است. اين حمله در آستانه انتخابات ميان‌دوره‌اي امريكا صورت گرفت؛ انتخاباتي كه در شرايط ادامه جنگي برگزار مي‌شود كه از ۲۸ فوريه آغاز شده است. وال‌استريت ژورنال گزارش داد حمله روز دوشنبه، تازه‌ترين مورد از مجموعه حملات محدود امريكا طي هفته‌هاي اخير قلمداد مي‌شود و آن‌گونه كه يكي از مقام‌هاي امريكايي ادعا كرده واشنگتن اين عمليات را در سكوت خبري پيش برده تا از ارسال اين پيام كه ايالات‌متحده قصد بازگشت به درگيري‌هاي گسترده را دارد، جلوگيري كند. همزمان سه مقام امريكايي در گفت‌وگو با شبكه سي‌ان‌ان، تهاجم به اين جزيره ايراني را كنشي دفاعي و با هدف حراست از دارايي‌ها و تجهيزات امريكا توصيف كردند. در همين حال، منابع ديگري در گفت‌وگو با وال‌استريت ژورنال مدعي شدند كه هدف از اين حملات، توقف حملات ايران عليه كشتي‌هاي تجاري است. فعلا وزارت دفاع امريكا در پاسخ به پرسش‌ها درباره چرايي اين حملات، خبرنگاران را به فرماندهي مركزي ايالات‌متحده (سنتكام) ارجاع داد؛ نهادي كه بلافاصله به درخواست‌ها براي اظهارنظر پاسخ نداده است. در مقابل، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي صراحتا اعلام كرد كه دو پهپاد امريكايي را در جنوب جزيره قشم رهگيري و منهدم كرده است.
شكاف‌هايي كه عريان شد
در اين ميان مواضع ضد و نقيض ترامپ در ارتباط با ايران، شكاف‌هاي ميان اعضاي كابينه تحت رهبري‌اش در آستانه انتخابات ميان‌دوره‌اي و تماس‌هاي فشرده‌اش با نخست‌وزيري اسراييل موجب شده تا گمانه‌زني‌ها درباره آينده منطقه مبهم‌تر جلوه كند. رييس‌جمهوري امريكا اخيرا مدعي شد كه همه چيز به خوبي پيش مي‌رود و به همين دليل قيمت نفت كاهش پيدا كرده است. ترامپ همچنين در گفت‌وگو با كانال 12 اسراييل بار ديگر پيشرفت در مذاكرات را تاييد كرد و مدعي شد: براي تصميم‌گيري درباره ازسرگيري جنگ با ايران عجله‌اي ندارد. رييس‌جمهوري امريكا همزمان با انتشار پيامي ادعايي در شبكه اجتماعي تروث سوشال ادعا كرد ايران خواهان دستيابي هرچه سريع‌تر به توافق است و افزود: «اين اتفاق ممكن است رخ دهد!» رييس‌جمهور امريكا همچنين مدعي شد كه بهاي نفت به ازاي هر بشكه نزديك به ۱۰ دلار كاهش يافته و اين كاهش قيمت را به انتظارات درباره پايان قريب‌الوقوع جنگ عليه ايران نسبت داد. همزمان جي‌دي ونس، معاون رييس‌جمهور امريكا نيز ادعا كرد كه واشنگتن تاكنون «چندين دور گفت‌وگوي خوب با ايراني‌ها» داشته و او و ترامپ نسبت به چشم‌انداز دستيابي به توافق از مسير مذاكره خوش‌بين هستند. ونس در گفت‌وگو با خبرنگاران در پايگاه مشترك اندروز گفت: «به تلاش‌هايمان ادامه خواهيم داد. قطعا پيشرفت‌هايي داشته‌ايم و بايد ببينيم آيا مي‌توانيم گام‌هاي بيشتري برداريم يا خير.» ونس همچنين در پاسخ به پرسشي درباره تعيين ضرب‌الاجل براي دستيابي به توافق پيش از، ازسرگيري حملات نظامي ازسوي ترامپ، گفت: «خير، هيچ ضرب‌الاجلي تعيين نكرده‌ايم.» او تاكيد كرد ترامپ همچنان گزينه‌هاي نظامي و غيرنظامي را دراختيار دارد و هرگونه توافق با ايران مستلزم «تعهدي قاطع و قابل راستي‌آزمايي» ازسوي تهران براي خودداري از بازسازي برنامه هسته‌اي‌اش است. اين ادعاها در شرايطي رسانه‌اي شد كه مقام‌هاي ايراني اعلام كرده‌اند طرح هفت‌مرحله‌اي تهران همچنان بدون تغيير باقي مانده، اما زمان اجراي آن از يك هفته به دو روز كاهش يافته است. اين پيشنهاد شامل بازگشايي سريع تنگه هرمز و ازسرگيري مذاكرات درباره برنامه هسته‌اي ايران است. در همين راستا اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه ايران، اعلام كرد اين پيشنهاد «فشرده‌تر شده و اكنون ظرف دو روز قابل اجراست.» به گفته سخنگوي وزارت خارجه كشورمان «در صورت برآورده شدن مطالبات ايران، امكان آن وجود دارد كه امنيت در تنگه هرمز برقرار شود و روند مذاكرات نيز در مدت كوتاهي آغاز شود. تحقق همه اين موارد به نحوه رويكرد طرف امريكايي در قبال آينده اين روند بستگي دارد.» اين موضع‌گيري‌ها در حالي اتخاذ شد كه رييس‌جمهور امريكا اكنون با مجموعه‌اي از فشارها ازسوي جناح‌هاي مختلف روبه‌رو است. خبرگزاري سي‌ان‌ان در اين باره نوشت: در شرايط كنوني برخي مشاوران ترامپ معتقدند بايد به سمت توافق حركت كرد، زيرا حمله مجدد نتيجه متفاوتي به همراه نخواهد داشت. همزمان بسياري از رهبران كشورهاي حاشيه خليج‌فارس نيز از اين موضع حمايت مي‌كنند. در مقابل، گروهي ديگر مشاوران رييس‌جمهوري امريكامدعي‌اند بايد جنگ را از سر گرفته تا (به ادعاي) اين گروه «كار را تمام كند.» بنيامين نتانياهو، نخست‌وزير اسراييل نيز از اين ديدگاه حمايت مي‌كند و براي تحقق آن فشار وارد مي‌آورد. علاوه بر دو گروه بالا، شماري ديگر از مشاوران رييس‌جمهور امريكا نيز پيشنهاد كردند، ادامه محاصره و تحريم‌ها و تحت‌فشار قرار دادن ايران از طريق خفه كردن اقتصاد اين كشور نتيجه‌بخش است. گفته مي‌شود اسكات بنست، وزير خزانه‌داري ايالات‌متحده در اين جرگه قرار دارد.
توپ در زمين واشنگتن
در واكنش به ادعاهاي ضد و نقيض ترامپ، محمدباقر قاليباف، رييس مجلس شوراي اسلامي و رييس تيم مذاكره‌كننده ايراني با تاكيد بر آمادگي كامل نيروهاي نظامي كشور براي مقابله با هرگونه تهديد احتمالي گفت: پاسخ نظامي و راهبردي جمهوري اسلامي ايران به هرگونه خطاي محاسباتي دشمن پيش‌بيني‌ناپذير خواهد بود و بدون رعايت محدوديت‌هاي جغرافيايي، محاسبات غلط آنان و دارايي‌هاي مادي و غيرمادي‌شان را در هم خواهيم پيچيد. قاليباف با اشاره به تعيين راهبرد نظامي كشور ازسوي فرمانده معظم كل قوا گفت: ايران همان‌گونه كه با انگشت روي ماشه براي نبرد آماده است، پاسخ مقتدرانه و عقلاني به طرف امريكايي داده و اكنون توپ در زمين امريكاست تا از وقوع جنگ جلوگيري كند. ما در عرصه ميداني و نظامي در بالاترين سطح آمادگي دفاعي قرار داريم و اگر واشنگتن بار ديگر دچار خطاي راهبردي شود، بايد بداند كه اين‌بار با ميدان جديدي از جنگ مواجه خواهد شد. اظهارات رييس تيم مذاكره‌كننده ايراني درحالي رسانه‌اي شد كه دوشنبه علي باقري كني، معاون رييس شوراي عالي امنيت ملي راهي چين شد و با وانگ يي، وزير خارجه چين رايزني داشت. باقري در جريان رايزني‌اش با وزير خارجه چين تاكيد كرد كه از آغاز جنگ تاكنون منطق كنشگري ايران تغيير نكرده، تهران همچنان دفاع از امنيت و حاكميت ملي و يكپارچگي سرزمين را در اولويت قرار داده و در اين مسير با هيچ‌كس تعارف ندارد. همزمان عباس عراقچي، رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان نيز كه دوشنبه سفري به تركمنستان داشت ضمن تاييد مواضع معاون رييس شوراي عالي امنيت ملي كشورمان تاكيد كرد: ما بارها اعلام كرده‌ايم همان‌طور كه براي دفاع مقتدرانه از خود آمادگي كامل داريم، براي حضور در عرصه ديپلماسي و دستيابي به يك راه‌حل مذاكراتي عادلانه نيز آماده‌ايم. ما شروط مشخص خود را اعلام و طرح مدون‌مان را ارايه كرده‌ايم؛ اكنون همه‌چيز به طرف امريكايي بستگي دارد كه چقدر عقلانيت سياسي در آن سو حاكم است و آيا اراده‌اي براي درپيش گرفتن راه خردمندانه ديپلماسي دارند يا مانند دفعات گذشته در پي كشاندن اوضاع به سمت تهاجم و عمليات نظامي هستند. عراقچي رايزني‌هاي علي باقري در پكن را در امتداد همكاري‌هاي راهبردي و امنيتي دو بازيگر تبيين كرد. اظهارات رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان درحالي مطرح شد كه رويترز به نقل از يك مقام ايراني كه نخواست نامش فاش شود، مدعي شد: ايران و امريكا هنوز با توافقي براي پايان دادن به جنگ فاصله زيادي دارند، چراكه تهران مطالبات زياده‌خواهانه امريكا را نخواهد پذيرفت. به گفته اين مقام ايراني اگر امريكا خواهان بازگشايي تنگه هرمز است، بايد شروط تهران را بپذيرد؛ پس از آن مي‌توان مذاكرات هسته‌اي را آغاز كرد. اين تبادل پيام‌ها و موضع‌گيري‌ها درحالي اتخاذ شده كه وال‌استريت ژورنال هفته گذشته گزارش داد كه درياسالار برد كوپر، فرمانده فرماندهي مركزي امريكا (سنتكام)، گزينه‌هاي نظامي مرتبط با ايران را به دونالد ترامپ ارايه كرده است. با اين حال، به نوشته اين روزنامه، ترامپ همچنان مي‌تواند از اتخاذ اقدام نظامي خودداري كند. ترامپ پيش‌تر در پاسخ به پرسش خبرنگاران درباره احتمال ازسرگيري حملات گسترده پس از انتخابات ميان‌دوره‌اي، اين احتمال را رد كرد. او همچنين در گفت‌وگو با شبكه فاكس‌نيوز مدعي شد كه ايالات‌متحده مي‌تواند تاسيسات هسته‌اي زيرزميني «كوه كلنگ» در جنوب نطنز را هدف قرار دهد.
صبر چين لبريز شد
سفر علي باقري به چين به واسطه همزماني‌اش با سفر تاريخي سلطان عمان به اين كشور در رسانه‌هاي منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي به شكلي برجسته مورد توجه قرار گرفت. در همين راستا، خبرگزاري الجزيره با انتشار گزارشي ضمن اشاره به نشست تاريخي روز دوشنبه در چين در اين باره نوشت: چين پس از مدتي كنش منفعلانه در حوزه ديپلماتيك، براي ايفاي نقش فعال‌تر در خاورميانه خيز برداشته؛ بالاخص در شرايطي كه احتمال رويارويي دوباره تهران و واشنگتن محتمل‌تر شده است. كاترينايو، خبرنگار الجزيره در پكن، با اشاره به روابط نزديك چين و ايران در اين باره نوشت: «چين روابط بسيار نزديكي با تهران دارد، اين كشور بزرگ‌ترين شريك تجاري تهران و بزرگ‌ترين خريدار نفت خام ايران است. در چنين چارچوبي ديدارهاي روز دوشنبه نشان مي‌دهد كه صبر پكن به دليل عدم پيشرفت در روند رايزني‌ها كاهش يافته و موجب شده تا اين بازيگر به دنبال آن باشد تا نقش پرررنگ‌تري ايفا كرده و مثلثي ميان ايران و امريكا و عمان ترسيم و خود نقش ضامن را ايفا كند. در اين چارچوب سفر ژاي جون، فرستاده ويژه پكن در امور خاورميانه، در ماه جاري ميلادي به ايران، عمان و عربستان‌سعودي قابل تبيين است.
اهميت راهبردي عمان براي چين
دوشنبه شي جين‌پينگ علاوه بر باقري كني، ميزبان هيثم بن طارق، سلطان عمان نيز بود؛ نخستين سفر رييس كشور عمان به چين از زمان برقراري روابط ديپلماتيك ميان دو كشور در سال ۱۹۷۸. رييس‌جمهور چين در اين ديدار تاكيد كرد كه خاورميانه و منطقه خليج‌فارس «نبايد به عرصه رقابت قدرت‌هاي بزرگ و منازعات ژئوپليتيكي تبديل شوند.» عمان كه در سوي ديگر تنگه هرمز و در همسايگي ايران قرار دارد، يكي از بازيگران مهم در تامين امنيت كشتيراني در اين آبراه راهبردي به شمار مي‌رود؛ گذرگاهي كه پيش از محدود شدن تردد دريايي در پي جنگ امريكا و ايران، حدود يك‌پنجم صادرات جهاني انرژي از آن عبور مي‌كرد. از همين رو چين به عنوان يكي از بزرگ‌ترين واردكنندگان انرژي در جهان، از اختلال در تردد نفتكش‌ها و تجارت انرژي از مسير تنگه هرمز متاثر شده است. در همين راستا شي جين‌پينگ روابط دوجانبه با عمان را در «نقطه عطف تاريخي جديدي» توصيف كرد و در جريان اين سفر، دو بازيگر ۱۴ سند همكاري در حوزه‌هايي ازجمله هوش مصنوعي، انرژي‌هاي پاك و زنجيره‌هاي تامين امضا كردند. دو كشور همچنين به توافقي براي مبادله ارزي دست يافتند و در بيانيه‌اي مشترك خواستار ازسرگيري كشتيراني ايمن از طريق تنگه هرمز شدند و از امريكا و ايران خواستند گفت‌وگوها را از سر بگيرند. از اين منظر كاترينايو يادآور شد كه تاثير جنگ بر روابط چين و عمان موجب شده همكاري دو بازيگر در اولويت قرار بگيرد، به ويژه آنكه واردات انرژي چين با اختلال مواجه شده است.