به گزارش ایرنا، نان از جمله کالاهای اساسی است که تغییر در قیمت و کیفیت آن، به‌طور مستقیم در زندگی روزمره خانوارها تأثیر می‌گذارد؛ از این رو، هرگونه تغییر در نرخ عرضه، وزن یا کیفیت آن می‌تواند به یکی از دغدغه‌ها و موضوعات مورد توجه شهروندان تبدیل شود.
در سنندج نیز از ابتدای هفته جاری، افزایش قیمت در برخی نانوایی‌های سنگک آزادپز، در کنار گلایه‌های پیشین شهروندان از کیفیت نان، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا میان بهای پرداختی مردم و کیفیت محصول عرضه‌شده تناسبی وجود دارد؟
نان سنگک سال‌هاست جایگاه ویژه‌ای در سبد غذایی خانوارهای ایرانی دارد، با این حال، گلایه از کیفیت این محصول موضوع تازه‌ای نیست. طی سال‌های گذشته، بخشی از نارضایتی مصرف‌کنندگان با استناد به عواملی همچون کیفیت آرد، هزینه‌های تولید و پایین بودن نرخ مصوب نان توضیح داده شده است؛ عواملی که هر یک می‌توانند بر کیفیت و قیمت تمام‌شده این محصول تأثیرگذار باشند.
با این حال، از نگاه مصرف‌کننده، انتظار چندان پیچیده نیست؛ نانی که خریداری می‌کند باید از وزن و کیفیت قابل قبول برخوردار باشد و با قیمتی عرضه شود که مبنای قانونی و مشخصی داشته باشد.
یکی از شهروندان سنندجی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا، با انتقاد از کیفیت نان سنگک آزادپز می‌گوید: با وجود اینکه قیمت نان در نانوایی‌های آزادپز بالاتر از نانوایی‌های دولتی است، کیفیت آن در بسیاری از موارد تفاوت محسوسی ندارد.
وی در تشریح تجربه خود می‌افزاید: گاهی نان به‌خوبی پخته نشده یا آن‌قدر نازک است که به تعبیر خودش «شبیه دستمال کاغذی» شده و پس از سرد شدن نیز سفت و غیرقابل مصرف می‌شود.
این شهروند با اشاره به اعتراض خود نسبت به کیفیت نان خریداری‌شده، اظهار می‌کند: نانوا در پاسخ به اعتراض وی پیشنهاد کرده است در صورت نارضایتی، نان مورد نیاز خود را از نانوایی دولتی تهیه کند و در ادامه نیز گفته است: «تا ۲ ماه دیگر این را هم نمی‌توانید بخرید.»
این روایت، صرف‌نظر از میزان فراگیری چنین برخوردهایی در میان واحدهای نانوایی، بازتابی از نارضایتی برخی مصرف‌کنندگان و چالش موجود در رابطه میان عرضه‌کننده و خریدار است؛ رابطه‌ای که در یک سوی آن، مردم انتظار دارند محصولی متناسب با قیمت پرداختی دریافت کنند و در سوی دیگر، نانوایان از افزایش هزینه‌های تولید و مشکلات اقتصادی فعالیت خود سخن می‌گویند.
افزایش قیمت نان بدون ابلاغ رسمی
در روزهای اخیر، شماری از نانوایی‌های سنگک آزادپز در سطح شهر سنندج، قیمت هر قرص نان را از ۲۵ هزار تومان به ۳۰ هزار تومان افزایش داده‌اند، افزایشی که به گفته مسئولان تعزیرات حکومتی استان، بدون مصوبه و مجوز قانونی انجام شده است.
مدیرکل تعزیرات حکومتی کردستان در این باره می‌گوید: نرخ مصوب سنگک آزادپز ۲۵ هزار تومان است و افزایش خودسرانه قیمت آن در برخی واحدهای نانوایی غیرقانونی محسوب می‌شود.
حسین رحیمیان روز یکشنبه در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: در صورت تشکیل پرونده برای نانوایی‌های متخلف از سوی اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت استان، تعزیرات حکومتی بلافاصله به موضوع رسیدگی خواهد کرد و با واحدهای متخلف برخورد می‌شود.
بنابراین، مسئله افزایش قیمت در این بخش فقط به میزان هزینه‌های تولید محدود نمی‌شود، بلکه رعایت نرخ‌های مصوب و نحوه نظارت بر اجرای آن نیز اهمیت دارد، از سوی دیگر، کاهش احتمالی وزن چانه نان در کنار افزایش قیمت، موضوع دیگری است که می‌تواند بر میزان واقعی هزینه‌ای که مصرف‌کننده برای خرید نان می‌پردازد، تاثیر بگذارد.
مشکل از آرد است یا شیوه پخت؟
در سال‌های گذشته، کیفیت آرد بارها به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر بر کیفیت نان مطرح شده است، اما آیا در شرایط فعلی استان، تأمین آرد می‌تواند بخشی از نارضایتی‌های مصرف‌کنندگان را توضیح دهد. مدیرکل غله و خدمات بازرگانی کردستان این موضوع را رد می‌کند و معتقد است استان از نظر تأمین گندم و آرد با هیچ‌گونه کمبودی مواجه نیست.
موسی آرتن در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: حتی در شرایط بحرانی، از جمله جنگ‌های ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، نیز هیچ کمبودی در تأمین آرد وجود نداشت و نیاز واحدهای نانوایی متناسب با تقاضای مردم و حتی بیش از سهمیه معمول تأمین شد.
وی با اشاره به فعالیت ۱۲ کارخانه آرد در استان افزود: این واحدها در دوره‌های بحرانی به‌صورت شبانه‌روزی فعالیت داشتند و ذخایر مورد نیاز نیز از پیش پیش‌بینی شده بود.
آرتن ظرفیت تولید ماهانه کارخانه‌های آرد کردستان را ۴۲ هزار تن اعلام کرد و گفت: نیاز ماهانه استان حدود ۱۵ هزار تن است و کارخانه‌های آرد در حال حاضر با حدود ۳۵ درصد ظرفیت تولید خود فعالیت می‌کنند.
وی با بیان اینکه گندم مورد نیاز برای تولید آرد از محصولات تولیدی داخل استان تأمین می‌شود، تأکید کرد: از نظر تولید و تأمین گندم و آرد، مشکلی در کردستان وجود ندارد.
مدیرکل غله و خدمات بازرگانی کردستان در عین حال کیفیت نهایی نان را تنها وابسته به کیفیت آرد ندانست و گفت: نحوه آماده‌سازی خمیر، رعایت مراحل تخمیر و عملکرد نانوایان نیز نقش مهمی در کیفیت محصول نهایی دارد.
به گفته وی، حدود ۵۰ درصد کیفیت نان به عملکرد نانوایی‌ها و نحوه آماده‌سازی خمیر، رعایت زمان تخمیر و استفاده صحیح از تجهیزات مربوط می‌شود.
آرتن با مقایسه شیوه‌های پخت نان در گذشته و امروز توضیح داد: در گذشته نانوایان از ساعات اولیه صبح خمیر را آماده می‌کردند تا زمان کافی برای استراحت و تخمیر داشته باشد، اما اکنون در برخی واحدها این فرآیند با تأخیر آغاز می‌شود یا خمیر در فاصله زمانی کوتاه و گاهی حتی در حضور مشتری آماده می‌شود.
وی با تأکید بر ضرورت اختصاص زمان کافی به آماده‌سازی خمیر برای دستیابی به کیفیت مطلوب نان افزود: استفاده از دستگاه‌های خمیرگیر به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین رعایت اصول آماده‌سازی و فرآیند صحیح تخمیر شود.
وزن چانه و اقتصاد نانوایی
در کنار کیفیت آرد و شیوه پخت، وزن چانه نیز یکی از شاخص‌های مهم در ارزیابی کیفیت نان و میزان محصولی است که مصرف‌کننده در ازای بهای پرداختی دریافت می‌کند.
مدیرکل غله و خدمات بازرگانی کردستان با اشاره به فعالیت حدود ۲ هزار و ۵۰۰ واحد نانوایی در استان، می‌گوید: برخی نانوایان با کاهش وزن چانه، بخشی از آرد مصرفی خود را برای عرضه در بازار آزاد کنار می‌گذارند.
وی برای تشریح ابعاد اقتصادی فعالیت نانوایی‌ها اظهار کرد: اگر به‌طور میانگین مصرف یک واحد نانوایی را ۱۰۰ کیسه آرد در ماه در نظر بگیریم، میزان فروش حاصل از عرضه نان می‌تواند به حدود ۹۰ میلیون تومان برسد.
البته میزان فروش را نمی‌توان معادل سود خالص نانوایی دانست، چراکه هزینه‌هایی همچون دستمزد نیروی کار، اجاره‌بها، انرژی و سایر مخارج جاری باید از این رقم کسر شود. با این حال، وزن چانه و نحوه مصرف آرد از جمله موضوعاتی است که نظارت دقیق بر آنها می‌تواند به شفافیت بیشتر در فرآیند تولید و عرضه نان کمک کند.
در مقابل، نمی‌توان از شرایط اقتصادی و هزینه‌های فعالیت نانوایی‌ها نیز غافل شد. افزایش هزینه‌های جاری، دستمزد کارگران، اجاره محل، انرژی و مواد اولیه، در کنار کاهش قدرت خرید خانوارها، فعالیت اقتصادی در این صنف را با دشواری‌هایی مواجه کرده است.
از این منظر، ساماندهی وضعیت نان نیازمند توجه هم‌زمان به هزینه‌های واقعی تولید و حقوق مصرف‌کنندگان است؛ چراکه افزایش هزینه‌های نانوایی به‌تنهایی مجوزی برای تغییر خودسرانه قیمت نیست و نظارت بر نرخ عرضه نیز زمانی می‌تواند به راهکاری پایدار تبدیل شود که در کنار صیانت از حقوق مردم، شرایط اقتصادی تولیدکنندگان را نیز در نظر بگیرد.
نکته تحریری: در این بخش، تفکیک «میزان فروش» از «سود خالص» حفظ شده است تا گزارش از نظر اقتصادی دقیق باشد. همچنین ادعای فروش آرد در بازار آزاد به مدیرکل غله منتسب شده تا به‌عنوان واقعیت اثبات‌شده و قطعی مطرح نشود.
فروش وزنی نان، راهکاری که در سطح کشور مطرح شده است
موضوع وزن و کیفیت نان تنها به نانوایی‌های سنندج محدود نمی‌شود و در سطح کشور نیز به‌عنوان یکی از محورهای ساماندهی عرضه نان مطرح شده است. در همین راستا، رئیس اتاق اصناف ایران از برنامه اجرای طرح فروش وزنی نان خبر داده و اعلام کرده است که این طرح در مرحله نخست برای نان سنگک و نانوایی‌های دولتی اجرا خواهد شد.
قاسم نوده‌فراهانی با اشاره به ضرورت مشخص بودن وزن چانه نان، وزن ۶۵۰ گرم را برای هر چانه عنوان کرده و گفته است در این شیوه، قیمت نان بر اساس وزن محاسبه می‌شود و تجهیز نانوایی‌ها به ترازوهای دیجیتال و نصب اطلاعات مربوط به وزن و قیمت در معرض دید مشتریان از الزامات اجرای طرح خواهد بود.
به گفته وی، بررسی کیفیت نان و شرایط تولید از سوی سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان در حال انجام است و ابلاغ رسمی طرح نیز بر عهده وزارت کشور قرار دارد. با این حال، درباره جزئیات اجرای این طرح در کردستان، زمان‌بندی احتمالی و تمهیدات پیش‌بینی‌شده برای نانوایی‌های استان، اطلاعات مشخصی در دسترس نیست.
اجرای چنین طرحی در صورت فراهم بودن زیرساخت‌ها و نظارت موثر، می‌تواند امکان سنجش دقیق‌تر وزن و بهای نان را برای مصرف‌کنندگان فراهم کند، هرچند فروش وزنی به‌تنهایی پاسخگوی همه مسائل مربوط به کیفیت پخت، نوع آرد و مهارت نانوا نخواهد بود.
نظارت تا کجا اثرگذار است؟
در این میان، اثربخشی نظارت و نحوه برخورد با تخلفات نیز از موضوعات مهم در ساماندهی وضعیت نانوایی‌هاست؛ مسئله‌ای که به اعتقاد مسئولان حوزه بازرسی، صرفاً با تشکیل پرونده و اعمال جریمه به نتیجه مطلوب نمی‌رسد و نیازمند برخوردهای بازدارنده است.
فرزاد سردارزاده، معاون نظارت و بازرسی اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت کردستان، معتقد است برخورد با واحدهای متخلف باید به‌گونه‌ای باشد که از تکرار تخلف جلوگیری کند.
وی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: زمانی که مردم اثربخشی اجرای قانون و برخورد با متخلفان را مشاهده کنند، اعتماد و همکاری بیشتری با دستگاه‌های نظارتی خواهند داشت و این موضوع به افزایش گزارش‌های مردمی نیز منجر می‌شود.
به گفته سردارزاده، در برخی موارد جریمه واحدهای متخلف نتوانسته است مانع تکرار تخلف شود؛ به‌ویژه زمانی که واحد صنفی پس از پرداخت جریمه، همچنان به رویه قبلی خود ادامه می‌دهد و شهروندان نیز از نتیجه رسیدگی به شکایت‌ها و گزارش‌های خود اطلاع کافی ندارند.
وی با اشاره به وظایف دستگاه‌های نظارتی افزود: کارشناسان و بازرسان این اداره‌کل مسئولیت نظارت بر عملکرد واحدهای صنفی و تشکیل پرونده تخلفات را بر عهده دارند، اما رسیدگی به پرونده‌ها و اجرای احکام در صلاحیت تعزیرات حکومتی است.
سردارزاده همچنین تأمین مواد اولیه مورد نیاز نانوایان با قیمت مناسب را از عوامل مؤثر در فعالیت مطلوب و بدون مشکل این واحدها دانست.
این اظهارات نشان می‌دهد که نظارت بر عملکرد نانوایی‌ها تنها به شناسایی و ثبت تخلف محدود نمی‌شود، بلکه سرعت رسیدگی، تناسب برخورد با نوع تخلف، جلوگیری از تکرار آن و اطلاع‌رسانی شفاف درباره نتایج رسیدگی‌ها نیز از مؤلفه‌های مهم در اثربخشی نظارت و تقویت اعتماد عمومی به دستگاه‌های مسئول است.
صدای مردم
یکی از نکات قابل تامل در گفت‌وگو با شهروندان سنندجی، کاهش تمایل برخی از آنان به اعتراض و پیگیری مشکلات مربوط به کیفیت و قیمت نان است. برخی شهروندان می‌گویند در گذشته اعتراض به کیفیت نان در صف‌های نانوایی بیشتر شنیده می‌شد، اما اکنون بسیاری ترجیح می‌دهند بدون طرح اعتراض، خرید خود را انجام دهند.
یکی از شهروندان در این باره می‌گوید: فرض کنیم اعتراض کنیم و شکایت هم داشته باشیم، چه کسی پاسخ می‌دهد؟ اعتراض‌های قبلی به کجا رسید و آیا کیفیت نان بهتر شد؟.
او ادامه می‌دهد: «هر روز قیمت کالاها افزایش پیدا می‌کند و مردم با مشکلات زیادی روبه‌رو هستند، دیگر فرصت و توان پیگیری همه این مسائل را نداریم».
البته کاهش اعتراض‌های آشکار را نمی‌توان به معنای رضایت مصرف‌کنندگان دانست، ممکن است بخشی از این سکوت، ناشی از عادت به شرایط موجود، اولویت یافتن مشکلات معیشتی دیگر یا کاهش امید به نتیجه‌بخش بودن پیگیری‌ها باشد.
در همین راستا، خبرنگار ایرنا طی چند روز گذشته برای شنیدن دیدگاه و سخنان رئیس اتحادیه خبازان سنندج درباره افزایش هزینه‌های فعالیت نانوایی‌ها، کیفیت نان، وزن چانه و مشکلات احتمالی این صنف، چندین بار با وی تماس گرفت و برای انجام مصاحبه دعوت کرد. با وجود اعلام آمادگی اولیه برای حضور در دفتر ایرنا، این گفت‌وگو تا زمان تنظیم گزارش انجام نشد و تماس‌ها و پیام‌های بعدی نیز بی‌پاسخ ماند.
نان باکیفیت، مسئولیتی مشترک
مسئله نان در سنندج را نمی‌توان صرفاً به افزایش قیمت یا کیفیت آرد محدود کرد، بلکه با مجموعه‌ای از عوامل به‌هم‌پیوسته مواجه هستیم که از هزینه‌های تولید و نحوه تأمین مواد اولیه آغاز می‌شود و تا فرآیند آماده‌سازی خمیر، مهارت نانوا، وزن چانه، رعایت نرخ‌های مصوب و عملکرد دستگاه‌های نظارتی ادامه دارد.
در این میان، شهروندان انتظار دارند در قبال بهایی که برای خرید نان می‌پردازند، محصولی با وزن و کیفیت قابل قبول دریافت کنند. در مقابل، نانوایان نیز با توجه به شرایط اقتصادی و افزایش هزینه‌های فعالیت، خواستار لحاظ شدن هزینه‌های واقعی تولید در تعیین نرخ نان و تأمین مناسب مواد اولیه مورد نیاز خود هستند.
از این رو، شفافیت در تعیین قیمت‌ها، اطلاع‌رسانی دقیق درباره نرخ‌های مصوب، نظارت مستمر بر وزن و کیفیت نان و رسیدگی مؤثر به شکایت‌های مردمی می‌تواند بخشی از فاصله میان انتظارات مصرف‌کنندگان و مطالبات فعالان این صنف را کاهش دهد.
نان کالایی اساسی در سبد معیشتی خانوارهاست و نمی‌توان از اهمیت آن در زندگی روزمره مردم چشم‌پوشی کرد؛ همان‌گونه که دشواری‌های اقتصادی تولیدکنندگان آن نیز نباید نادیده گرفته شود. آنچه در نهایت ضرورت دارد، برقراری تعادلی منصفانه میان حقوق مصرف‌کنندگان و هزینه‌های واقعی تولید است؛ تعادلی که تحقق آن مستلزم همکاری نانوایان، اتحادیه صنفی و دستگاه‌های مسئول، شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها و نظارت مؤثر بر اجرای مقررات است.