سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر؛ نمایشگاه «گنج روان» با هدف معرفی گزیده‌ای از آثار اهدایی و وقفی موجود در گنجینه کتابخانه و موزه ملی ملک، هم‌زمان با آیین گرامی‌داشت هشتاد و نهمین سالگرد وقف این مجموعه فرهنگی و تجلیل از مقام واقفان و اهداکنندگان، یکشنبه دهم آبان افتتاح شد. این نمایشگاه مجموعه‌ای از آثار ارزشمند اهدایی و وقفی این گنجینه را از دهه ۱۳۲۰ خورشیدی تا امروز به نمایش می‌گذارد و فرصتی برای آشنایی با بخشی از میراث فرهنگی و تاریخی گردآوری‌شده به همت واقفان و اهداکنندگان فراهم می‌کند.
در این مراسم، ضمن پاسداشت جایگاه واقفان و اهداکنندگان، نقش آنان در حفظ و انتقال میراث فرهنگی به نسل‌های آینده گرامی داشته شد. کتابخانه و موزه ملی ملک، به‌عنوان یکی از مجموعه‌های مهم فرهنگی و موقوفه‌های برجسته کشور، در طول سالیان متمادی به حفظ، نگهداری و معرفی آثار تاریخی و فرهنگی پرداخته است. نمایشگاه «گنج روان» نیز با مرور بخشی از آثار اهدایی و وقفی این مجموعه، جلوه‌ای از ارزش فرهنگ وقف و مشارکت نیک‌اندیشان در صیانت از میراث ملی را به نمایش می‌گذارد.
امیر خوراکیان
پیچیدگی‌ها و دشواری‌های حفاظت از آثار تاریخی و فرهنگی
امیر خوراکیان، رئیس کتابخانه و موزه ملی ملک با قدردانی از واقفان و بانیان شکل‌گیری مجموعه کتابخانه و موزه ملی ملک گفت: در برابر محبت، ایثار و اقدام ارزشمند واقفان، مسئولیت خطیری بر دوش ما قرار گرفته است؛ مسئولیتی که شاید کمتر دیده شود، اما بخش مهمی از مأموریت ما را تشکیل می‌دهد و آن، صیانت، نگهداری و حفاظت از آثار است.
وی با اشاره به پیچیدگی‌ها و دشواری‌های حفاظت از آثار تاریخی و فرهنگی افزود: برخلاف تصوری که ممکن است در نگاه نخست وجود داشته باشد، حفاظت از یک مجموعه موزه‌ای صرفاً به نگهداری ساختمان و نمایش آثار محدود نمی‌شود؛ این کار نیازمند تخصص، دقت فراوان، هزینه‌های قابل‌توجه و بهره‌گیری از نیروهای متخصص در رشته‌های مختلف است.
رئیس کتابخانه و موزه ملی ملک ادامه داد: در سال‌های اخیر، با عنایت حضرت رضا(ع) و همراهی و کمک همکاران، از جمله آقای رکنی، اقدامات قابل‌توجهی در حوزه مرمت، نگهداری، صیانت، فهرست‌برداری، شناسایی و کنترل آثار انجام شده است. برخی از این اقدامات حتی از سال ۱۳۳۳ تاکنون انجام نشده بود. بخشی از این برنامه‌ها به پایان رسیده و بخش دیگری همچنان در حال اجراست. تمام تلاش ما این است که در زمینه حفظ و نگهداری این میراث ارزشمند، کوچک‌ترین ضعفی وجود نداشته باشد.
خوراکیان با تأکید بر اینکه مأموریت کتابخانه و موزه ملک تنها به حفاظت فیزیکی از آثار محدود نمی‌شود، گفت: واقفان این مجموعه را صرفاً برای نگهداری آثار وقف نکرده‌اند؛ هدف آن‌ها این بوده است که نسل‌های بعدی و فرزندان این سرزمین بتوانند از دریای بیکران معارف، فرهنگ، هنر، تاریخ و تمدن ایران بهره‌مند شوند. بنابراین، وظیفه دوم ما فراهم کردن زمینه دسترسی گسترده‌تر مردم به این گنجینه است.
تولید محتوای دیجیتال؛ انتقال موزه به تلفن همراه مردم
وی با اشاره به آغاز رویکردی جدید در زمینه معرفی آثار موزه بیان کرد: یکی از برنامه‌های ما تولید محتوای علمی و فرهنگی درباره آثار موزه است. در این مسیر، مطالعه و پژوهش درباره آثار را به‌صورت جدی آغاز کرده‌ایم و تاکنون حدود ۴۰ پروژه پژوهشی درباره آثار منتخب به پژوهشگران سفارش داده‌ایم. ابتدا مستندات علمی و پژوهشی هر اثر تهیه می‌شود و سپس، بر اساس نتایج این مطالعات، محتوای مناسب برای معرفی عمومی آن تولید خواهد شد.
رئیس کتابخانه و موزه ملی ملک با اشاره به استقبال مخاطبان از محتوای تولیدشده افزود: برخی از محتواهایی که طی ماه‌های اخیر تولید کرده‌ایم، تا سه میلیون بازدید داشته‌اند. مجموع بازدیدهای محتوای تولیدشده درباره آثار مختلف موزه نیز از ابتدای سال تاکنون از ۱۰ میلیون بازدید فراتر رفته است. این ارقام برای محتوایی فرهنگی و تخصصی، قابل‌توجه است.
جزایر سه‌گانه ایرانی و نقشه‌هایی متعلق به حدود ۷۰۰ سال
وی با اشاره به محدودیت‌های حضور فیزیکی مخاطبان در موزه تصریح کرد: در شرایطی که موزه با محدودیت‌هایی در زمینه بازدید حضوری مواجه است، به‌جای آنکه منتظر بمانیم مردم به موزه بیایند، تلاش کرده‌ایم موزه را به تلفن همراه مردم ببریم تا علاقه‌مندان بتوانند از هر نقطه‌ای با آثار تاریخی و نفیس این مجموعه آشنا شوند.
خوراکیان برای تشریح این رویکرد به موضوع جزایر سه‌گانه ایرانی اشاره کرد و گفت: زمانی که موضوع جزایر سه‌گانه مطرح شد، بررسی کردیم که آیا در مخازن موزه اثری مرتبط با این موضوع وجود دارد یا خیر. در جریان این بررسی‌ها، نقشه‌هایی متعلق به حدود ۷۰۰ سال پیش پیدا کردیم که اروپایی‌ها تهیه کرده بودند و در آن‌ها جزایر مورد بحث در قلمرو ایران نشان داده شده بود.
وی افزود: این آثار را به محتوای رسانه‌ای تبدیل کردیم که با استقبال گسترده مخاطبان مواجه شد. حتی صداوسیما نیز با تهیه گزارش خبری، این اسناد تاریخی را در شبکه‌های مختلف معرفی کرد. این نمونه نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از ظرفیت آثار موزه برای پاسخ‌گویی مستند و تاریخی به مسائل روز جامعه استفاده کرد.
راه‌اندازی دارالفنون ملک با هدف مستندسازی و آموزش هنرهای ایرانی
رئیس کتابخانه و موزه ملی ملک در ادامه از برنامه دیگری برای توسعه فعالیت‌های آموزشی این مجموعه خبر داد و گفت: برنامه دوم ما تولید محتوای آموزشی با محوریت هنرهای مرتبط با آثار موجود در موزه است که در قالب طرح «دارالفنون ملک» دنبال می‌شود.
جبرئیل نوکنده
موزه و وقف، هر دو امانت‌دار و حافظ میراث هستند
جبرئیل نوکنده، رئیس موزه ملی ایران، اماکن مقدس را از قدیمی‌ترین موزه‌های جهان دانست و گفت: موزه و وقف، هر دو امانت‌دار و حافظ آثار و میراث فرهنگی هستند. او در سخنانی با اشاره به ریشه‌های تاریخی موزه‌داری اظهار کرد: میان موزه و وقف رابطه‌ای عمیق و دیرینه وجود دارد. مکان‌های مقدس از گذشته‌های دور محل نگهداری آثار و اشیای ارزشمند بوده‌اند و می‌توان آن‌ها را از قدیمی‌ترین نمونه‌های موزه در جهان دانست. اگر ریشه‌های شکل‌گیری موزه‌ها را دنبال کنیم، به معابد و مکان‌های مقدس می‌رسیم.
وی با بیان اینکه موزه و وقف هر دو ماهیتی امانت‌دارانه دارند، افزود: وجه مشترک موزه و وقف، حفاظت از آثار و فراهم کردن امکان دسترسی دیگران به آن‌هاست. بانیان وقف و فعالان حوزه موزه‌داری هر دو تلاش می‌کنند میراثی ارزشمند را به‌درستی حفظ کنند و در اختیار دیگران قرار دهند.
رئیس موزه ملی ایران با اشاره به عنوان نمایشگاه و مفهوم ماندگاری وقف تصریح کرد: وقف نوعی باقیات صالحات است؛ همان‌گونه که موزه نیز آثاری را از گذشته حفظ می‌کند تا برای آینده باقی بمانند. در واقع، موزه امانت‌دار میراثی است که باید به نسل‌های بعد منتقل شود.
نوکنده در بخش دیگری از سخنانش از عملکرد موزه ملک و مدیریت آن قدردانی کرد و گفت: در شرایطی که موزه‌های مجموعه میدان مشق تعطیل هستند و ۱۳ موزه در این مجموعه فعالیتی ندارند، موزه ملک با تلاش و مسئولیت‌پذیری همچنان بار فرهنگی این مجموعه را بر دوش می‌کشد و میدان مشق را به محلی برای مراجعه علاقه‌مندان به فرهنگ و تاریخ تبدیل کرده است.
اماکن مقدس، قدیمی‌ترین موزه‌های جهان
وی موزه ملک را از موزه‌های پیشرو کشور در زمینه موزه‌داری و برگزاری نمایشگاه‌های فرهنگی دانست و بیان کرد: این مجموعه با ابتکار عمل و رویکردهای خلاقانه، فعالیت‌های ارزشمندی انجام می‌دهد. این ارزیابی صرفاً از منظر همسایگی با این موزه نیست، بلکه حاصل تجربه و بازدیدهای متعدد از موزه‌های داخلی و خارجی است.
رئیس موزه ملی ایران در ادامه از امیر خوراکیان و مجموعه کارکنان موزه ملک برای برگزاری نمایشگاه مرتبط با موضوع وقف قدردانی کرد و این اقدام را رویدادی فرهنگی و ارزشمند خواند. نوکنده همچنین از پیشنهاد برگزاری رویدادی مشترک میان دو موزه مهم و کلیدی کشور در مجموعه میدان مشق استقبال کرد و گفت: آمادگی داریم به مناسبت نودونهمین سالگرد تأسیس این دو موزه، برنامه‌ای مشترک و ماندگار برگزار کنیم.
وی با دعوت از امیر قاسمی، رئیس گردشگری شهر تهران، برای مشارکت در این طرح، ابراز امیدواری کرد که با همکاری مجموعه‌های فرهنگی و گردشگری، زمینه اجرای رویدادی فاخر و ماندگار در میدان مشق فراهم شود.
محسن حق‌گو
وقف جلوه‌ای ماندگار از پیوند فرهنگ نیک‌اندیشی
در ادامه، محسن حق‌گو، معاون فرهنگی موزه و کتابخانه ملک، با اشاره به اهمیت سنت وقف در حفظ و انتقال میراث فرهنگی گفت: وقف جلوه‌ای ماندگار از پیوند فرهنگ نیک‌اندیشی و مسئولیت اجتماعی است؛ سنتی که با سپردن دارایی‌ها و آثار ارزشمند به حافظه جمعی، زمینه پاسداشت و انتقال میراث فرهنگی به نسل‌های آینده را فراهم می‌کند.
وی افزود: کتابخانه و موزه ملی ملک، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های فرهنگی و وقفی ایران، طی دهه‌های گذشته به همت واقفان و اهداکنندگان، گنجینه‌ای ارزشمند از آثار تاریخی، هنری و فرهنگی را گردآوری کرده و در مسیر حفظ، نگهداری و معرفی این میراث گام برداشته است.
معاون فرهنگی این موزه با بیان اینکه نمایشگاه «گنج روان» روایتی از بخشی ارزشمند از میراث ملی کشور است، بیان کرد: در این نمایشگاه، مجموعه‌ای از آثار اهدایی و وقفی که از دهه ۱۳۲۰ تاکنون به این مؤسسه سپرده شده‌اند، در معرض دید علاقه‌مندان قرار گرفته است.
حق‌گو ادامه داد: هر یک از آثار این مجموعه، افزون بر ارزش هنری، تاریخی و پژوهشی، بازتابی از انتخاب، علاقه و دغدغه افرادی است که حفظ میراث فرهنگی را مسئولیتی فراتر از مالکیت شخصی دانسته‌اند و با بخشش دارایی‌های ارزشمند خود، در ماندگاری آن‌ها برای جامعه سهیم شده‌اند.
وی با اشاره به تنوع آثار به نمایش درآمده در این نمایشگاه گفت: این آثار گستره متنوعی از هنر، تاریخ و زندگی فرهنگی ایرانیان را در بر می‌گیرند که از جمله آن‌ها می‌توان به خوشنویسی، نگارگری، نقاشی، آثار گرافیکی، سکه و نشان، اسناد و فرامین، نسخه‌های خطی، فرش و منسوجات، آثار فلزی، مصنوعات چوبی، سفال، سرامیک و چینی، عاج و استخوان اشاره کرد.