انتخابات پارلمانی اسرائیل که روز سه‌شنبه برگزار شد، با وجود آنکه حزب لیکود به رهبری بنیامین نتانیاهو همچنان عنوان بزرگ‌ترین حزب پارلمان را حفظ کرد، به شکستی مهم برای ائتلاف حاکم و شخص نتانياهو تبدیل شد.
 نتایج نهایی نشان می‌دهد ائتلاف راست‌گرای نتانیاهو نه‌تنها اکثریت پارلمانی خود را از دست داده، بلکه مخالفان او با کمک احزاب عرب به موقعیتی رسیده‌اند که می‌توانند در صورت عبور از اختلافات داخلی، زمینه تشکیل دولتی جدید و پایان دادن به دوران نخست‌وزیری نتانیاهو را فراهم کنند.
این انتخابات از چند جهت اهمیت ویژه‌ای دارد؛ نخست آنکه نخستین انتخابات سراسری اسرائیل پس از عملیات هفتم اکتبر و جنگ طولانی غزه بود؛ دوم آنکه مشارکت انتخاباتی به بالاترین میزان در چند دهه اخیر رسید و سوم آنکه احزاب عرب موفق شدند با کسب ۱۹ کرسی، به یکی از تعیین‌کننده‌ترین بازیگران معادلات سیاسی تبدیل شوند.
نتایج انتخابات همچنین نشان داد کمپین مخالفان نتانیاهو برای کنار زدن دولت راست افراطی و جلوگیری از تداوم حضور چهره‌هایی مانند ایتامار بن‌گویر و بتسلئیل اسموتریچ در کابینه، با استقبال قابل توجهی مواجه شده است.


نتایج نهایی؛ از دست رفتن اکثریت ائتلاف نتانیاهو


بر اساس نتایج نهایی اعلام‌شده از سوی کمیته مرکزی انتخابات اسرائیل، ۱۲۰ کرسی کنست میان احزاب مختلف تقسیم شده است.
بر این اساس، سه جریان اصلی سیاسی در پارلمان جدید عبارت‌اند از:
۱. ائتلاف نتانیاهو و راست‌گرایان: ۵۳ کرسی
۲. جریان مخالف نتانیاهو و احزاب تغییر: ۴۸ کرسی
۳. احزاب عرب: ۱۹ کرسی
برای تشکیل دولت در اسرائیل دست‌کم حمایت ۶۱ نماینده از مجموع ۱۲۰ نماینده کنست لازم است. بنابراین هیچ‌یک از دو بلوک اصلی به‌تنهایی امکان تشکیل دولت را ندارد.
نکته مهم در این نتایج، کاهش قابل توجه قدرت ائتلاف نتانیاهو است. احزاب تشکیل‌دهنده دولت قبلی در مجموع ۶۸ کرسی در اختیار داشتند، اما اکنون این رقم به ۵۳ کرسی کاهش یافته است؛ یعنی ائتلاف حاکم ۱۵ کرسی از دست داده و دیگر از اکثریت پارلمانی برخوردار نیست.
در مقابل، احزاب عرب با کسب ۱۹ کرسی، بالاترین میزان نمایندگی خود در تاریخ انتخابات پارلمانی اسرائیل را به دست آورده‌اند؛ اتفاقی که عملاً معادلات تشکیل دولت را دگرگون کرده است. 


مسیر دشوار نتانياهو برای ماندن در قدرت

اگرچه لیکود با ۲۷ کرسی همچنان بزرگ‌ترین حزب کنست است، اما نتانیاهو با دشوارترین وضعیت سیاسی خود در سال‌های اخیر مواجه شده است.
نخست‌وزیر اسرائیل که در سال‌های گذشته توانسته بود با اتکا به ائتلاف احزاب راست افراطی و مذهبی قدرت را حفظ کند، این بار نتوانسته است اکثریت لازم برای تشکیل دولت را به دست آورد.
ائتلاف او متشکل از لیکود، احزاب مذهبی شاس و یهودیت توراتی و دو جریان راست افراطی قدرت یهودی و صهیونیسم دینی است.
دو چهره جنجالی این ائتلاف، ایتامار بن‌گویر وزیر امنیت داخلی و بتسلئیل اسموتریچ وزیر دارایی، از مهم‌ترین متحدان نتانیاهو در دولت قبلی بودند. حضور این دو سیاستمدار راست افراطی در کابینه، یکی از محورهای اصلی انتقادات مخالفان دولت به شمار می‌رفت.
بن‌گویر که در سال‌های گذشته به دلیل مواضع افراطی علیه فلسطینیان، حمایت از سیاست‌های سخت‌گیرانه امنیتی و اقدامات تحریک‌آمیز در قدس اشغالی مورد انتقاد گسترده قرار گرفته بود، در این انتخابات با حزب قدرت یهودی ۷ کرسی به دست آورد. حزب صهیونیسم دینی اسموتریچ نیز به ۶ کرسی رسید.
اگرچه این دو حزب همچنان در پارلمان حضور دارند، اما مجموعاً ۱۳ کرسی در اختیار دارند و دیگر از موقعیت قدرتمند دوره گذشته برخوردار نیستند.
از این منظر، نتایج انتخابات را می‌توان نوعی عقب‌نشینی سیاسی راست افراطی اسرائیل دانست؛ جریانی که در دولت نتانیاهو نقشی فراتر از وزن انتخاباتی خود پیدا کرده بود و توانسته بود بر سیاست‌های امنیتی، قضایی و برخورد با فلسطینیان تأثیر قابل توجهی بگذارد.
در واقع، یکی از پیام‌های مهم انتخابات این بود که بخش قابل توجهی از رأی‌دهندگان دیگر تمایلی به ادامه حیات سیاسی دولت با ترکیب قبلی و حضور چهره‌هایی مانند بن‌گویر ندارند. 


جریان تغییر؛ ائتلافی متنوع با هدف 
 کنار زدن نتانیاهو


در سوی مقابل، جریان مخالف نتانیاهو قرار دارد که اگرچه از نظر ایدئولوژیک یکدست نیست، اما وجه مشترک اصلی احزاب آن مخالفت با ادامه نخست‌وزیری نتانیاهو و تلاش برای تشکیل دولتی متفاوت از دولت فعلی است.

مهم‌ترین احزاب این جریان عبارت‌اند از: حزب یاشار به رهبری گادی آیزنکوت با ۲۱ کرسی؛ حزب باهم به رهبری نفتالی بنت با ۱۲ کرسی؛
حزب دموکرات‌ها به رهبری یائیر گولان با ۸ کرسی؛ حزب اسرائیل خانه ما به رهبری آویگدور لیبرمن با ۷ کرسی.

در میان این چهره‌ها، گادی آیزنکوت جایگاه متفاوى دارد.
او رئیس پیشین ستاد کل ارتش اسرائیل است و در انتخابات اخیر توانسته با کسب ۲۱ کرسی، حزب خود را به بزرگ‌ترین حزب مخالف نتانیاهو تبدیل کند.
آیزنکوت در جریان رقابت‌های انتخاباتی، دولت نتانیاهو را مسئول بخش مهمی از بحران‌های امنیتی و سیاسی اسرائیل معرفی کرده و بر ضرورت تغییر مسیر اداره کشور تأکید داشت.
نفتالی بنت، نخست‌وزیر پیشین اسرائیل نیز با تشکیل حزب و ائتلاف انتخاباتی خود توانست ۱۲ کرسی به دست آورد. او اگرچه از نظر سیاسی در طیف راست قرار دارد اما با ادامه نخست‌وزیری نتانیاهو مخالف است.
نقطه اشتراک همه این احزاب آن است که ادامه حضور نتانیاهو در رأس دولت را نمی‌خواهند.
نکته مهم دیگر اینکه احزاب مخالف درباره همکاری با احزاب عرب اختلاف نظر دارند. یائیر گولان، رهبر حزب دموکرات‌ها، از همکاری با احزاب عرب حمایت کرده است اما نفتالی بنت و آویگدور لیبرمن پیش‌تر تشکیل دولت با اتکای به این احزاب را رد کرده‌اند.



احزاب عرب؛ بازیگران تعیین‌کننده 

یکی از مهم‌ترین اتفاقات انتخابات اخیر، افزایش چشمگیر قدرت احزاب عرب بود.
دو جریان اصلی عرب در این انتخابات عبارت‌اند از: فهرست مشترک با ۱۱ کرسی و حزب رَعَم به رهبری منصور عباس با ۸ کرسی.
این دو جریان در مجموع ۱۹ کرسی به دست آورده‌اند؛ رقمی که از نظر تاریخی بی‌سابقه است و تقریباً دو برابر ۱۰ کرسی آنها در پارلمان پیشین محسوب می‌شود.
این نتیجه نشان می‌دهد جامعه عرب فلسطینی ساکن سرزمین‌های اشغالی که حدود یک‌پنجم جمعیت اسرائیل را تشکیل می‌دهد، این بار با انگیزه بیشتری در انتخابات شرکت کرده است.
افزایش مشارکت عرب‌ها را نمی‌توان صرفاً یک اتفاق انتخاباتی دانست. بخش مهمی از این مشارکت در واکنش به سیاست‌های دولت نتانیاهو و به‌ویژه عملکرد ایتامار بن‌گویر در وزارت امنیت داخلی شکل گرفته است.
در دوره وزارت بن‌گویر، محدودیت‌های بیشتری علیه نمایش پرچم فلسطین اعمال شد و صدها نفر به دلیل مطالب منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی بازداشت شدند. هم‌زمان، رهبران عرب از افزایش خشونت و جرائم سازمان‌یافته در شهرهای عرب‌نشین و ناکامی پلیس در مقابله با این وضعیت انتقاد کردند.
تخریب خانه‌ها و ساختمان‌های متعلق به شهروندان عرب و سیاست‌های سخت‌گیرانه در مناطق بدوی‌نشین صحرای نقب نیز از دیگر موضوعاتی بود که به نارضایتی این جامعه دامن زد.
به همین دلیل، انتخابات اخیر برای بسیاری از شهروندان عرب به فرصتی برای اعتراض به سیاست‌های دولت نتانیاهو تبدیل شد.
یکی از فعالان جامعه عرب در گفت‌وگو با واشنگتن‌پست، رأی خود را نوعی انتقام از دولت راست افراطی توصیف کرده است.
افزایش مشارکت عرب‌ها و کسب ۱۹ کرسی، اکنون این امکان را فراهم کرده که بدون حمایت آنها، تشکیل دولت مخالف نتانیاهو بسیار دشوار باشد. 


چرا افزایش مشارکت انتخاباتی به زیان نتانیاهو تمام شد؟


میزان مشارکت نهایی در انتخابات به ۷۷.۹ درصد رسید؛ رقمی که از سال ۱۹۹۹ تاکنون بی‌سابقه بوده است.
در مجموع بیش از ۵ میلیون و ۷۱۶ هزار نفر در انتخابات شرکت کردند.
این افزایش مشارکت از دو جهت اهمیت دارد:
نخست آنکه انتخابات اخیر عملاً به یک همه‌پرسی سیاسی درباره ادامه حضور نتانیاهو در قدرت تبدیل شده بود. مخالفان دولت تلاش کردند انتخابات را به فرصتی برای پایان دادن به دوران نخست‌وزیری او و جلوگیری از تداوم حضور راست افراطی در کابینه تبدیل کنند.
دوم آنکه مشارکت بالای شهروندان عرب، که در دوره‌های گذشته همواره یکی از چالش‌های احزاب عرب برای افزایش قدرت پارلمانی بود، این بار معادلات را تغییر داد.
کمپین مخالفان نتانیاهو در طول انتخابات بر این محور استوار بود که ادامه دولت فعلی به معنای تداوم سیاست‌های راست افراطی، افزایش تنش‌های داخلی و باقی ماندن چهره‌هایی مانند بن‌گویر در رأس نهادهای امنیتی است.
با این حال، نتیجه نهایی نشان می‌دهد مخالفان نتانیاهو توانسته‌اند بخش قابل توجهی از جامعه را به مشارکت سیاسی ترغیب کنند و مانع از تداوم اکثریت پارلمانی دولت قبلی شوند. 


آیا مخالفان می‌توانند بدون نتانیاهو دولت تشکیل دهند؟


با توجه به نتایج انتخابات، مهم‌ترین مسئله پیش روی احزاب اسرائیلی چگونگی تشکیل دولت جدید است.
از نظر ریاضی، جریان مخالف نتانیاهو با ۴۸ کرسی و احزاب عرب با ۱۹ کرسی در مجموع ۶۷ کرسی در اختیار دارند؛ بنابراین در صورت توافق سیاسی، امکان تشکیل یک دولت با اکثریت پارلمانی وجود دارد اما این مسیر با موانع جدی مواجه است.
نخست آنکه همه احزاب جریان تغییر حاضر به همکاری با احزاب عرب نیستند. بنت و لیبرمن به‌صراحت با چنین ائتلافی مخالفت کرده‌اند. این موضع می‌تواند مهم‌ترین مانع در مسیر تشکیل دولت جدید باشد.
دوم آنکه احزاب عرب نیز یک جریان کاملاً یکپارچه نیستند و اختلافات سیاسی و ایدئولوژیک میان فهرست مشترک و حزب رَعَم وجود دارد.
با این حال، تجربه سال ۲۰۲۱ نشان می‌دهد همکاری احزاب عرب با مخالفان نتانیاهو امکان‌پذیر است. در آن سال، منصور عباس با خروج از ائتلاف مشترک عربی، به ائتلاف هشت‌حزبی نفتالی بنت و یائیر لاپید پیوست و زمینه پایان دادن به ۱۲ سال نخست‌وزیری متوالی نتانیاهو را فراهم کرد.
در انتخابات کنونی نیز احزاب عرب خواستار به رسمیت شناخته شدن به‌عنوان شریک سیاسی هستند و تأکید کرده‌اند که هر جریان خواهان تشکیل یک دولت جایگزین باید با آنها وارد گفت‌وگو شود.

از ادعای پیروزی تا تلاش برای جلوگیری از ائتلاف مخالفان


رفتار نتانیاهو پس از مشخص شدن نتایج انتخابات نیز قابل توجه بوده است.
او در حالی که ائتلافش اکثریت پارلمانی را از دست داده، همچنان بر ضرورت تشکیل یک دولت قدرتمند راست‌گرا تأکید می‌کند و از احزاب رقیب می‌خواهد به ائتلاف او بپیوندند.
از سوی دیگر، نتانیاهو و حزب لیکود تلاش کرده‌اند با طرح ادعاهایی درباره تخلف انتخاباتی و دخالت خارجی در رأی‌گیری، به‌ویژه در ارتباط با مشارکت شهروندان عرب، فضای سیاسی را تحت تأثیر قرار دهند.
این در حالی است که کمیته مرکزی انتخابات اسرائیل اعلام کرده ادعاهای مربوط به تخلفات گسترده و سیستماتیک انتخاباتی بی‌اساس است و تحقیقات انجام‌شده نیز قرار نیست نتایج نهایی را تغییر دهد.
نتانیاهو همچنین در نخستین واکنش عمومی خود پس از اعلام نتایج نهایی، تشکیل ائتلاف با احزاب عرب را غیرقابل قبول توصیف کرد.
این مواضع در شرایطی مطرح می‌شود که احزاب عرب با مشارکت قانونی در انتخابات توانسته‌اند نمایندگان خود را وارد پارلمان کنند و اکنون یکی از بازیگران اصلی معادله تشکیل دولت هستند.
از این منظر، تلاش برای زیر سؤال بردن مشارکت عرب‌ها را می‌توان بخشی از رقابت سیاسی نتانیاهو برای جلوگیری از شکل‌گیری ائتلافی دانست که ممکن است به پایان دوران نخست‌وزیری او منجر شود.
در واقع، نتانیاهو اکنون با وضعیتی مواجه است که حتی اگر حزبش بزرگ‌ترین حزب پارلمان باقی بماند، بدون جلب حمایت بخشی از رقبای خود یا تغییر موضع برخی احزاب دیگر، امکان تشکیل دولت اکثریت را ندارد.