بسیاری از افراد برای افزایش انرژی، تقویت سیستم ایمنی یا جبران کمبودهای تغذیه‌ای به سراغ ویتامین‌ها و مکمل‌های گیاهی می‌روند. اما مصرف بیشتر همیشه به معنای سلامتی بیشتر نیست؛ ترکیب چند مکمل، دریافت دوزهای بالا یا مصرف هم‌زمان آنها با داروها ممکن است به بدن آسیب برساند.
وب‌سایت سلامت و تغذیه EatingWell در گزارشی با عنوان «بیش از ۲۰ مکمل در روز مصرف می‌کردم تا سالم‌تر شوم؛ اما حال بدتری پیدا کردم» به تجربه فردی می‌پردازد که در جریان مقابله با بیماری لایم عصبی، مکمل‌های متعدد مصرف می‌کرد. این تجربه نشان می‌دهد که حتی با نیت بهبود سلامت، مصرف بی‌رویه مکمل‌ها می‌تواند مشکل‌ساز شود؛ هرچند تجربه یک فرد به‌تنهایی اثبات‌کننده اثر یکسان در همه افراد نیست.
۱. مصرف چند مکمل ممکن است دوز مواد مغذی را بیش از حد بالا ببرد
برخی مکمل‌ها مواد مغذی مشترکی دارند. برای مثال، ممکن است فرد هم‌زمان مولتی‌ویتامین، مکمل ویتامین D و محصولی برای تقویت استخوان مصرف کند، بی‌آنکه متوجه شود هر سه محصول حاوی یک ماده مشترک هستند.
تکرار این ترکیبات می‌تواند دریافت روزانه بعضی ویتامین‌ها و مواد معدنی را از حد مناسب فراتر ببرد. ویتامین‌های محلول در چربی، مانند ویتامین‌های A و D، در بدن ذخیره می‌شوند و مصرف بیش از اندازه آنها می‌تواند خطر مسمومیت را افزایش دهد.
۲. مکمل‌ها ممکن است با داروها تداخل داشته باشند
طبیعی یا گیاهی بودن یک محصول به معنای بی‌خطر بودن آن نیست. بعضی مکمل‌ها می‌توانند اثر داروهای تجویزی را تغییر دهند یا احتمال عوارض جانبی را افزایش دهند.
برای نمونه، گیاه علف چای (St. John’s wort) ممکن است اثربخشی برخی داروها را کاهش دهد. همچنین عصاره چای سبز و زردچوبه در بعضی شرایط با آسیب کبدی یا تداخل‌های دارویی مرتبط بوده‌اند. خطر به نوع فرآورده، مقدار مصرف و داروهای هم‌زمان بستگی دارد.
۳. عوارض ممکن است ابتدا خفیف باشند
مصرف بیش از حد مکمل‌ها می‌تواند به مشکلات گوارشی، تهوع، اسهال یا سایر علائم ناخواسته منجر شود. در موارد جدی‌تر، بعضی ترکیبات ممکن است به کبد آسیب برسانند یا باعث تجمع خطرناک مواد مغذی در بدن شوند.
برای مثال، مصرف بیش از اندازه ویتامین D می‌تواند سطح کلسیم خون را افزایش دهد؛ وضعیتی که ممکن است به تهوع، ضعف و مشکلات کلیوی منجر شود. بااین‌حال، بروز این علائم لزوماً به معنای مصرف بیش از حد مکمل نیست و برای تشخیص علت باید بررسی پزشکی انجام شود.
۴. مکمل جایگزین تغذیه متعادل یا درمان پزشکی نیست
مکمل‌ها در شرایط مشخص، مانند کمبود تأییدشده یک ماده مغذی، برخی محدودیت‌های غذایی یا دوره‌هایی از زندگی که نیاز بدن افزایش می‌یابد، می‌توانند مفید باشند. اما برای بسیاری از افراد، دریافت مواد مغذی از رژیم غذایی متنوع و متعادل اولویت دارد.
مصرف مکمل نباید جایگزین داروی تجویزشده یا درمان یک بیماری شود. همچنین شواهد علمی درباره اثربخشی مکمل‌های مختلف یکسان نیست و ادعاهای تبلیغاتی همیشه پشتوانه علمی کافی ندارند.
۵. پیش از شروع مکمل جدید، فهرست مصرف خود را بررسی کنید
برای کاهش خطر عوارض، این نکات را در نظر بگیرید:
- نام و مقدار تمام ویتامین‌ها، مکمل‌های گیاهی و داروهای مصرفی خود را یادداشت کنید.
- برچسب محصولات را برای شناسایی ترکیبات تکراری بررسی کنید.
- پیش از شروع مکمل جدید، درباره ضرورت مصرف و دوز مناسب با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
- اگر داروی تجویزی مصرف می‌کنید یا بیماری زمینه‌ای دارید، احتمال تداخل را بررسی کنید.
- از افزایش خودسرانه دوز یا ترکیب چند محصول با هدف دستیابی به نتیجه سریع‌تر خودداری کنید.
هدف، کنار گذاشتن همه مکمل‌ها نیست؛ بلکه مصرف آنها بر اساس نیاز واقعی بدن و شواهد علمی است. برخی افراد واقعاً به مکمل نیاز دارند، اما مصرف چندین محصول بدون بررسی ترکیبات و دوزها می‌تواند خطرناک باشد.
اگر پس از مصرف مکمل دچار علائم غیرعادی شدید، با پزشک یا داروساز مشورت کنید. در صورت بروز علائم شدید یا احتمال مصرف بیش از حد خطرناک، فوراً کمک پزشکی بگیرید.
منبع: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی