یادداشت مهمان: نورالله مرادی، معاون پیشین سازمان حفاظت محیط زیست؛ باور دارم هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند به‌درستی از محیط زیست خود حفاظت کند، مگر آنکه خادمان متواضع و شریف آن را بشناسد، به جایگاهشان احترام بگذارد و نقش آنان را در حافظه جمعی خود ماندگار سازد. با همین باور بود که بیش از دو سال، ثبت روز ملی محیط‌بان در تقویم رسمی کشور را پیگیری کردم؛ زیرا معتقد بودم محیط‌بانی، با وجود اهمیت بنیادین آن در صیانت از سرمایه‌های محیط زیستی ایران، شایسته جایگاهی برجسته‌تر در فرهنگ عمومی و توجه ملی است.
محیط‌بان صرفاً مأمور حفاظت از یک منطقه یا مجری مقررات شکار و صید نیست؛ او در خط مقدم دفاع از تنوع زیستی، حق حیات و میراث طبیعی یک سرزمین ایستاده است. این مسئولیت با دشواری‌های میدانی و مخاطرات شغلی همراه است و ثمره آن به یک منطقه حفاظت‌شده محدود نمی‌ماند؛ بلکه به سلامت زیست‌بوم و حقوق نسل‌های آینده پیوند می‌خورد.
از نظر من، یکی از ضرورت‌های محیط زیست ایران، ارتقای جایگاه اجتماعی محیط‌بانان و تبدیل حمایت از آنان به مطالبه‌ای عمومی است. تا زمانی که مردم شناخت کافی از مسئولیت‌ها و دشواری‌های این حرفه نداشته باشند، حمایت اجتماعی از محیط زیست نیز به پشتوانه‌ای پایدار تبدیل نخواهد شد. از همین رو، ثبت هشتم آبان به‌عنوان روز ملی محیط‌بان را بیش از یک نام‌گذاری تقویمی، فرصتی برای تقویت فرهنگ عمومی حفاظت می‌دانم.
در سال‌های گذشته، جامعه محیط‌بانی با توسل به حضرت ثامن‌الحجج، امام رضا (ع)، و به پاس ارادت قلبی خود به آن امام همام، سالروز میلاد ایشان را به‌عنوان روز محیط‌بان گرامی می‌داشتند و در این مناسبت، مراسمی برای پاسداشت جایگاه و تلاش‌های محیط‌بانان برگزار می‌کردند. این انتخاب، ریشه در باورهای دینی و فرهنگ معنوی محیط‌بانانی داشت که در دشواری‌های پاسداری از طبیعت، همواره به عنایت امام هشتم (ع) توسل می‌جستند.
با این حال، هنگامی که موضوع ثبت رسمی روز محیط‌بان در تقویم کشور مطرح شد، ضرورت داشت این مناسبت از محدوده مراسم صنفی و درون‌سازمانی فراتر برود و به فرصتی ملی برای معرفی جایگاه محیط‌بانان، تبیین دشواری‌های حرفه آنان و جلب توجه افکار عمومی به اهمیت حفاظت از سرمایه‌های طبیعی کشور تبدیل شود. ثبت در تقویم رسمی می‌توانست زمینه حضور پررنگ‌تر رسانه‌ها، مشارکت نهادهای عمومی و افزایش توجه مسئولان و جامعه به این قشر فداکار را فراهم کند.
از همین رو، با وجود تلاش برای حفظ پیوند این مناسبت با میلاد باسعادت امام رضا (ع)، بررسی‌های کارشناسی در شورای فرهنگ عمومی کشور به این نتیجه رسید که به دلیل تعدد برنامه‌ها و مناسبت‌های هم‌زمان با سالروز میلاد آن حضرت، انتخاب تاریخی مستقل برای روز محیط‌بان می‌تواند به برجسته‌تر شدن این مناسبت و تحقق اهداف فرهنگی و اجتماعی آن کمک کند.
در این فرایند، هشتم آبان‌ماه، یا به تعبیر نمادین «هشتِ هشت»، به‌عنوان روز ملی محیط‌بان انتخاب شد؛ انتخابی که افزون بر برخورداری از ظرفیت نمادین عدد هشت در فرهنگ ایرانی و شیعی، یادآور جایگاه امام هشتم، حضرت علی بن موسی‌الرضا (ع)، نیز هست. به این ترتیب، ضمن ایجاد فرصتی مستقل برای پاسداشت محیط‌بانان در تقویم رسمی کشور، پیوند معنوی این مناسبت با فرهنگ رضوی نیز حفظ شد.
بیش از دو سال برای تحقق این هدف پیگیری کردم؛ زیرا باور داشتم محیط‌بانان نباید تنها هنگام وقوع حوادث یا در مناسبت‌های محدود سازمانی دیده شوند. ثبت این روز در تقویم رسمی کشور، امکان بیشتری برای جلب توجه رسانه‌ها، معرفی این حرفه و طرح مسائل آن در سطح ملی فراهم کرده است. اکنون مهم آن است که این ظرفیت به برنامه‌هایی روشن، مستمر و قابل ارزیابی تبدیل شود.
پس از ثبت این روز در تقویم رسمی کشور برنامه ی عملی هم با همکاری یگان حفاظت محیط زیست تدوین کردیم که تا آنجایی که حافظه ام یاری می کند مهم‌ترین آنها عبارت بودند از:
نخستین اولویت، تدوین برنامه ملی بزرگداشت روز محیط‌بان است. سازمان حفاظت محیط زیست می‌تواند با مشارکت رسانه‌ها و نهادهای مرتبط، تقویمی مشخص از برنامه‌های پیش از هشتم آبان، روز این مناسبت و فعالیت‌های پس از آن تنظیم کند. تعیین مسئول هر اقدام، زمان اجرا و شاخص ارزیابی، مانع از آن می‌شود که برنامه‌ها به چند مراسم مقطعی محدود بمانند.
دومین اولویت، فعال‌کردن ظرفیت رسانه‌هاست. پیشنهاد می‌کنم رسانه ملی، خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها از چند هفته پیش از هشتم آبان، مجموعه‌ای هماهنگ از گزارش‌های میدانی، گفت‌وگو با محیط‌بانان، مستندهای کوتاه و روایت تجربه‌های موفق حفاظت منتشر کنند. معرفی محیط‌بانان مناطق مختلف، تشریح مخاطرات حرفه آنان و توضیح آثار تخریب زیستگاه‌ها بر زندگی مردم، می‌تواند این شغل را از حاشیه اخبار به متن توجه عمومی بیاورد. استمرار این پوشش در طول سال، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
سومین اولویت، آموزش مستقیم و مشارکت‌محور است. ادارات کل محیط زیست استان‌ها و محیط زیست شهرستان ها می توانند با همکاری خانه های محیط زیست، آموزش‌وپرورش، شهرداری‌ها، دانشگاه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد، در مدارس، فرهنگ‌سراها و دانشگاه‌ها نشست‌های آموزشی برگزار کنند. تهیه بسته‌های آموزشی کوتاه، انتشار محتوای دیجیتال و برگزاری گفت‌وگوهای دانش‌آموزی با محیط‌بانان، اقداماتی کم‌هزینه و قابل اجرا هستند. هدف باید آن باشد که مخاطب پس از آشنایی با این حرفه، بداند در حفاظت از حیات‌وحش و زیستگاه‌ها چه مسئولیتی بر عهده دارد.
چهارمین اولویت، پیوند این روز با حمایت عملی از محیط‌بانان است. بزرگداشت واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که در کنار قدردانی از محیط‌بانان، برای بهبود شرایط انجام مأموریت آنان نیز اقدام شود.
پنجمین اولویت، سنجش نتیجه برنامه‌هاست. تعداد برنامه‌های آموزشی، میزان مشارکت مدارس و دانشگاه‌ها، گستره پوشش رسانه‌ای و میزان تولید محتوای عمومی باید ثبت و ارزیابی شود. انتشار گزارش سالانه از نتایج این فعالیت‌ها کمک می‌کند نقاط قوت و ضعف شناسایی شوند و تجربه هر سال، مبنای برنامه‌ریزی بهتر برای سال بعد قرار گیرد.
ثبت روز ملی محیط‌بان را پایان یک مسیر نمی‌دانم؛ آن را آغاز مسئولیتی تازه می‌دانم. این دستاورد زمانی ارزش ماندگار پیدا می‌کند که رسانه‌ها، نهادهای مسئول و جامعه مدنی، هر یک سهم خود را در معرفی این حرفه و تقویت فرهنگ حفاظت ایفا کنند.
هشتم آبان باید روز دیده شدن کسانی باشد که زندگی حرفه‌ای خود را وقف حفاظت از محیط زیست کرده‌اند؛ اما فراتر از آن، باید به فرصتی برای تبدیل آگاهی به مشارکت و قدردانی به اقدام عملی بدل شود. پیگیری بیش از دوسال برای ثبت این روز با چنین هدفی انجام شد. اکنون انتظار می رود این فرصت ملی، با برنامه‌ریزی منظم، تقسیم مسئولیت و ارزیابی مستمر، به جریانی ماندگار در فرهنگ عمومی ایران تبدیل شود؛ زیرا پاسداشت محیط‌بان، پاسداشت طبیعت و احترام به حق نسل‌های آینده برای برخورداری از سرزمینی زنده و پایدار است.