به گزارش ایرنازندگی، کودک ممکن است در یک لحظه از ناکامی، خشم یا ناراحتی، به جای گفتن آنچه در درونش می‌گذرد، به رفتار فیزیکی متوسل شود؛ رفتاری که اگرچه در برخی سنین می‌تواند بخشی از روند رشد باشد، اما قرار نیست برای همیشه به عنوان راهی برای بیان احساسات باقی بماند.
در چنین شرایطی، مسئله فقط متوقف کردن دست‌بزن کودک نیست؛ بلکه باید دید پشت این رفتار چه احساسی قرار دارد و کودک چگونه می‌تواند راه دیگری برای بیان آن پیدا کند. دکتر ناهید کرمی، روان‌شناس کودک و نوجوان در گفت‌وگو با ایرنازندگی، از دلایل شکل‌گیری این رفتار، نقش الگوی والدین و شیوه مواجهه با کودک در لحظه پرخاشگری می‌گوید و تأکید دارد که هدف، صرفاً سرزنش رفتار کودک نیست، بلکه باید به او کمک کرد مهارت‌های لازم برای بیان احساسات و تنظیم هیجان را یاد بگیرد.
وقتی کودک هنوز زبان احساساتش را بلد نیست
ناهید کرمی درباره علت دست‌بزن داشتن برخی کودکان می‌گوید: دست‌بزن داشتن در کودکان معمولاً به این دلیل است که هنوز مهارت کافی برای بیان و تنظیم احساسات خود را یاد نگرفته‌اند. وقتی کودک عصبانی، ناکام یا ناراحت می‌شود، ممکن است خشمش را با رفتار فیزیکی نشان دهد.
او ادامه می‌دهد: در سنین پایین، به‌ویژه حدود ۲ تا ۳ سالگی، این رفتار می‌تواند بخشی از روند طبیعی رشد باشد، اما طبیعی بودن به معنای نادیده گرفتن آن نیست و کودک باید به‌تدریج جایگزین‌های مناسب را یاد بگیرد.
این روان‌شناس کودک و نوجوان همچنین الگوی رفتاری والدین، توجه گرفتن از طریق کتک زدن و تجربه‌های محیطی را از عواملی می‌داند که می‌توانند این رفتار را تقویت کنند. به گفته او، والد بهتر است ابتدا آرامش خود را حفظ کند، جلوی آسیب را بگیرد و احساس کودک را به زبان بیاورد. اگر دست‌بزن شدید، مکرر یا متناسب با سن کودک نیست، ارزیابی روان‌شناختی برای بررسی علت زمینه‌ای توصیه می‌شود.
هر کتک زدنی، نشانه پرخاشگری نیست
کرمی تأکید می‌کند که کتک زدن کودک همیشه به معنای پرخاشگری نیست. به گفته او، گاهی کودک هنوز نمی‌تواند خشم، ناراحتی یا خواسته‌اش را با کلمات بیان کند و در چنین شرایطی، رفتار فیزیکی می‌تواند جایگزین بیان کلامی احساسات شود.
او می‌افزاید: گاهی هم کودک از طریق کتک زدن می‌خواهد توجه بگیرد یا به خواسته‌اش برسد. بنابراین مهم است علت رفتار را پیدا کنیم، نه اینکه فقط خود رفتار را سرزنش کنیم.
این روان‌شناس کودک و نوجوان معتقد است با آموزش مهارت‌های بیان احساس، حل مسئله و تنظیم هیجان، می‌توان به کودک کمک کرد.
کودکی که خشونت را می‌بیند، چه می‌آموزد؟
کرمی درباره تأثیر تنبیه بدنی یا مشاهده دعوا و خشونت میان بزرگسالان بر رفتار کودک می‌گوید: تجربه تنبیه بدنی یا مشاهده خشونت می‌تواند احتمال بروز رفتارهای پرخاشگرانه در کودک را افزایش دهد.
او توضیح می‌دهد: کودک بخش زیادی از رفتارهای خود را از طریق مشاهده و الگوبرداری یاد می‌گیرد. وقتی کودک می‌بیند اختلاف‌ها با کتک زدن یا خشونت حل می‌شوند، ممکن است همین الگو را یاد بگیرد. تنبیه بدنی همچنین می‌تواند احساس خشم، ترس و ناامنی را در کودک بیشتر کند.
کرمی در عین حال تأکید می‌کند که این به معنای آن نیست که هر کودکی که خشونت را تجربه کرده، حتماً پرخاشگر خواهد شد و می‌افزاید: سن کودک، شدت و تکرار خشونت و کیفیت رابطه او با والدین نیز اهمیت دارد.
به گفته او، ایجاد محیط امن و استفاده از روش‌های تربیتی بدون خشونت می‌تواند به اصلاح این الگو کمک کند. والدین با نشان دادن الگوی گفت‌وگوی آرام، یکی از مهم‌ترین مهارت‌های کنترل خشم را به کودک آموزش می‌دهند.
وقتی کودک دست بلند کرد، والد چه کند؟
این روان‌شناس کودک و نوجوان درباره واکنش فوری والدین در زمانی که کودک در اوج عصبانیت به والدین، خواهر و برادر یا کودک دیگری ضربه می‌زند، می‌گوید: والد باید ابتدا آرام بماند و از ادامه آسیب جلوگیری کند.
او توصیه می‌کند کودک بدون خشونت از فرد مقابل جدا شود و فاصله‌ای امن ایجاد شود. به گفته کرمی، والد می‌تواند با صدایی محکم و آرام بگوید: «می‌فهمم عصبانی هستی، اما زدن کار درستی نیست.»
کرمی تأکید می‌کند که در همان لحظه باید از سرزنش، تهدید یا توضیحات طولانی خودداری کرد و اجازه داد کودک کمی آرام شود و هیجانش فروکش کند.
او ادامه می‌دهد: بعد از آرام شدن، درباره علت عصبانیت و احساس او صحبت کنید و به او یاد بدهید خشمش را با کلمات و رفتارهای جایگزین بیان کند. در پایان نیز درباره جبران رفتار و راه‌های جلوگیری از تکرار آن با کودک گفت‌وگو کنید.
چند واکنش والدین که دست‌بزن را بیشتر می‌کند
کرمی درباره واکنش‌هایی که والدین ممکن است با نیت تربیتی انجام دهند اما در نهایت به تشدید دست‌بزن کودک منجر شوند، می‌گوید: سرزنش، تحقیر یا برچسب‌زدن به کودک می‌تواند خشم و پرخاشگری او را بیشتر کند.
او اضافه می‌کند: داد زدن و تهدید کردن، به‌ویژه در اوج عصبانیت، معمولاً الگوی نامناسبی برای کودک ایجاد می‌کند. تنبیه بدنی نیز رفتار خشونت‌آمیز را به‌عنوان راه حل به کودک یاد می‌دهد.
این روان‌شناس کودک و نوجوان همچنین هشدار می‌دهد که تسلیم شدن فوری در برابر خواسته کودک پس از زدن نیز ممکن است این رفتار را تقویت کند. به گفته او، بی‌توجهی کامل به رفتار پرخاشگرانه یا نادیده گرفتن احساسات کودک نیز می‌تواند باعث تکرار و تشدید آن شود.
محرک‌ها را پیدا کنید
کرمی در توصیه به والدینی که از دست‌بزن داشتن فرزندشان خسته و درمانده شده‌اند، ابتدا می‌گوید: والدین باید بپذیرند که تغییر این رفتار معمولاً به زمان و تمرین نیاز دارد و با ناامیدی بهتر نمی‌شود. او پیشنهاد می‌کند والدین الگوی رفتاری کودک را بررسی کنند و ببینند این رفتار معمولاً چه زمانی، در چه موقعیتی و به دنبال چه محرکی اتفاق می‌افتد.
به گفته کرمی، موقعیت‌های محرک مانند خستگی، گرسنگی، ناکامی، رقابت یا محدودیت را باید تا حد امکان پیش‌بینی و مدیریت کرد. او تأکید می‌کند قوانین خانه باید کوتاه، روشن و ثابت باشند؛ مثلاً: «عصبانی شدن اشکالی ندارد، اما زدن ممنوع است.»
کنترل خشم کودک از آرامش والد شروع می‌شود
این روان‌شناس کودک و نوجوان ادامه می‌دهد: در لحظه پرخاشگری، ابتدا امنیت کودک و اطرافیان را حفظ کنند و وارد بحث طولانی نشوند. بعد از آرام شدن کودک، به او کمک کنند احساس و خواسته‌اش را با کلمات بیان کند.
کرمی توصیه می‌کند هر بار که کودک بدون زدن خشمش را کنترل می‌کند، همان رفتار مناسب سریع و مشخص تشویق شود. همچنین راه‌های جایگزین برای ابراز خشم، مانند فاصله گرفتن، نفس عمیق یا درخواست کمک، باید مرتب تمرین شود.
او در پایان تأکید می‌کند: والدین نیز بهتر است روی کنترل خشم و واکنش‌های خودشان کار کنند، چون آرامش والد به تنظیم هیجان کودک کمک می‌کند. کرمی خاطرنشان می‌کند: اگر رفتار شدید، مکرر یا آسیب‌زننده است و با این اقدامات کاهش نمی‌یابد، ارزیابی تخصصی روان‌شناس کودک می‌تواند علت اصلی و برنامه مداخله مناسب را مشخص کند.