به گزارش خبرگزاری آنا در دوران همه‌گیری کووید ۱۹، بسیاری از مردم بیش از گذشته به آلودگی سطوح و احتمال انتقال عوامل بیماری‌زا توجه کردند. بعضی خانواده‌ها خرید‌های روزانه را ضدعفونی می‌کردند و استفاده از مواد پاک‌کننده و ضدعفونی‌کننده افزایش یافت. اما آیا تجربه روبه‌رو شدن با بیماری می‌تواند رفتار جانوران را هم تغییر دهد؟ آیا آنها می‌توانند بدون شناخت عامل بیماری یا شیوه انتقال آن، از نشانه‌هایی دوری کنند که به آلودگی شباهت دارد؟
پژوهشی تازه از دانشگاه کالیفرنیا، سن‌دیگو و نمونه‌هایی از مطالعات دیگر درباره میمون‌ها و پرندگان، سرنخ‌هایی برای پاسخ به این پرسش‌ها فراهم می‌کند.
تجربه یک شیوع مرگ‌بار چه تغییری در رفتار میمون‌ها ایجاد کرد؟
ماجرا از پناهگاهی برای نخستی‌ها در جنوب ایالت تگزاس آمریکا آغاز شد؛ مرکزی که چند گروه از ماکاک‌های ژاپنی در محوطه‌های جداگانه آن زندگی می‌کردند. این میمون‌ها از نسل جانورانی بودند که در سال ۱۹۷۲ از ژاپن به تگزاس منتقل شده بودند.
در سال ۲۰۲۰، وجود ویروس «رتروویروس میمونی نوع دوم» در برخی از گروه‌های این پناهگاه تأیید شد. این ویروس می‌تواند به نقص ایمنی شبیه ایدز در میمون‌ها منجر شود و در جریان شیوع بیماری، بعضی جانوران به‌شدت بیمار شدند و جان خود را از دست دادند. انتقال ویروس عمدتا از راه گازگرفتگی و خراشیدگی و تماس با خون و بزاق صورت می‌گرفت؛ نه از راه غذای آلوده.
این اتفاق برای پژوهشگران فرصتی فراهم کرد تا رفتار گروه‌هایی را مقایسه کنند که پیشینه‌ای نسبتا مشابه داشتند، اما تجربه یکسانی از شیوع بیماری نداشتند. سه گروه با شیوع بیماری مواجه شده بودند و یک گروه از این تجربه دور مانده بود.
پژوهشگران رفتار ۵۵ ماکاک را در آزمایشی بررسی کردند. آنها به میمون‌ها امکان دادند بین غذایی که روی سطح چوبی تمیز قرار داشت و غذایی که روی سطحی با مدفوع واقعی میمون، پوشیده‌شده در لایه‌ای از رزین شفاف قرار گرفته بود، انتخاب کنند. این پوشش کمک می‌کرد نشانه‌های دیداری مدفوع باقی بماند، اما بو و خطر تماس مستقیم با آن حذف شود.
نتیجه قابل توجه بود: میمون‌های گروه‌هایی که شیوع بیماری را تجربه کرده بودند، در ۴۷ درصد از آزمون‌ها از سطح ظاهرا آلوده غذا خوردند؛ در حالی که این میزان در گروهی که با شیوع مواجه نشده بود، ۷۹ درصد بود.
نکته مهم این بود که میمون‌های گروه‌های در معرض شیوع، چه خودشان قبلا آلوده شده بودند و چه بیمار نشده بودند، رفتار مشابهی نشان دادند. بنابراین، تفاوت رفتار بیشتر با تجربه زندگی در محیطی همراه با بیماری ارتباط داشت تا با بیمار شدن خود جانور.
«اشتفان کافهولد»، پژوهشگری که این مطالعه را در دوره دکتری خود در رشته علوم شناختی هدایت کرد، در توضیح یافته‌ها گفت که به نظر می‌رسد تجربه شیوع بیماری باعث شده است گروه‌های میمون در برابر غذایی که آلوده به نظر می‌رسد، محتاط‌تر شوند. این پژوهش در نشریه علمی «رویال سوسایتی اوپن ساینس» منتشر شده و گزارش آن در وب‌سایت دانشگاه کالیفرنیا، سن‌دیگو، در دسترس است.
آیا حیوانات نشانه‌های آلودگی را از راه بو تشخیص می‌دهند؟
پژوهش ماکاک‌ها تنها نمونه‌ای از تلاش جانوران برای دوری از خطر‌های احتمالی بیماری نیست. گزارشی در مجله «اسمیتسونین» به مطالعه‌ای درباره مندریل‌ها، گونه‌ای از میمون‌ها، پرداخته است که نشان می‌دهد بو می‌تواند در تشخیص هم‌نوعان آلوده به انگل نقش داشته باشد.
مندریل‌ها مانند بسیاری از نخستی‌ها، رفتار نظافت اجتماعی دارند؛ یعنی به تمیز کردن پوست و موی یکدیگر کمک می‌کنند. این رفتار می‌تواند به تقویت پیوند‌های اجتماعی کمک کند، اما در عین حال تماس نزدیک با یک جانور آلوده ممکن است خطر انتقال انگل را افزایش دهد.
پژوهشگران در یک مطالعه، گروهی شامل ۲۵ مندریل را به مدت دو سال و نیم زیر نظر گرفتند و میزان نظافت اجتماعی آنها را با وضعیت آلودگی به انگل مقایسه کردند. نتایج نشان داد مندریل‌های آلوده به تک‌یاخته‌ای به نام «بالانتیدیوم کول»ی کمتر از سوی دیگران نظافت می‌شدند. بررسی‌ها همچنین نشان داد ناحیه اطراف مقعد این جانوران می‌تواند حاوی این انگل باشد؛ ناحیه‌ای که در نظافت اجتماعی مورد توجه قرار می‌گیرد.
اما مندریل‌ها چگونه ممکن است متوجه تفاوت شوند؟ در آزمایش دیگری، پژوهشگران نمونه‌های مدفوع را در اختیار آنها گذاشتند. جانوران در برابر نمونه‌های مربوط به افراد آلوده واکنش اجتنابی نشان دادند. بررسی‌های شیمیایی نیز تفاوت‌هایی میان ترکیب مدفوع مندریل‌های آلوده و سالم نشان داده بود. این یافته‌ها حاکی از آن است که بوی مدفوع می‌تواند یکی از سرنخ‌های تشخیص خطر باشد.
البته این نتیجه به معنای آن نیست که جانوران عامل میکروسکوپی بیماری را مستقیما تشخیص می‌دهند؛ آنها ممکن است به نشانه‌های بویایی مرتبط با آلودگی واکنش نشان دهند.
پرندگان هم از رفتار یکدیگر یاد می‌گیرند
یادگیری از هم‌نوعان نیز می‌تواند بر انتخاب غذایی جانوران اثر بگذارد. گزارش دیگری در مجله «اسمیتسونین» به آزمایشی درباره دو گونه پرنده، چرخ‌ریسک بزرگ و چرخ‌ریسک آبی، پرداخته است.
پژوهشگران به ۳۰ چرخ‌ریسک بزرگ و ۴۸ چرخ‌ریسک آبی ویدئو‌هایی نشان دادند که در آن پرندگان پس از خوردن بادام تلخ، نوک خود را به‌شدت پاک می‌کردند یا سرشان را تکان می‌دادند. بعضی بادام‌ها به محلول تلخی آغشته شده بودند و برخی دیگر طعم معمولی داشتند. سپس پرندگان می‌توانستند از میان خوراکی‌هایی با نشانه‌های دیداری متفاوت انتخاب کنند.
پرندگانی که ویدئو‌ها را دیده بودند، در مقایسه با پرندگانی که چنین ویدئو‌هایی ندیده بودند، خوراکی‌های نامطلوب کمتری خوردند. چرخ‌ریسک‌های آبی بهتر از رفتار پرندگان هم‌گونه خود یاد گرفتند، در حالی که چرخ‌ریسک‌های بزرگ با مشاهده هر دو گونه واکنش مشابهی نشان دادند.
این آزمایش مستقیما درباره عوامل بیماری‌زا نبود و بادام تلخ نیز لزوما غذای آلوده محسوب نمی‌شد. با این حال، نشان می‌دهد مشاهده واکنش دیگران می‌تواند به جانوران کمک کند بدون آنکه خودشان بار‌ها یک خوراکی نامطلوب را امتحان کنند، درباره انتخاب غذا اطلاعات به دست آورند.
«دستگاه ایمنی رفتاری» چیست؟
پژوهشگران برای اشاره به رفتار‌هایی که پیش از ورود عامل بیماری‌زا به بدن، احتمال تماس با آن را کاهش می‌دهند، از اصطلاح «دستگاه ایمنی رفتاری» استفاده می‌کنند. این مفهوم به مجموعه‌ای از واکنش‌ها اشاره دارد که جانوران را به دوری از نشانه‌های احتمالی بیماری، انگل یا مواد زیان‌آور سوق می‌دهد؛ در کنار دستگاه ایمنی زیستی که پس از ورود عامل بیماری‌زا به بدن نقش دفاعی ایفا می‌کند.
اجتناب از مدفوع، دوری از هم‌نوع آلوده یا یادگیری اینکه بعضی خوراکی‌ها نامطلوب‌اند، می‌تواند در این چارچوب بررسی شود. با این حال، واکنش جانوران همیشه یکسان نیست و عواملی مانند تجربه قبلی، شرایط زندگی، ارزش غذایی و میزان جذابیت خوراکی نیز ممکن است بر انتخاب آنها اثر بگذارد.
در پژوهش دانشگاه کالیفرنیا، سن‌دیگو، بررسی دیگری روی ۵۴ ماکاک از هفت گونه و با پیشینه‌های پرورشی متفاوت نیز انجام شد. میمون‌هایی که پیش‌تر حیوان خانگی انسان بودند، بیشتر از ماکاک‌های متولد پناهگاه که با مراقبت مادر خود رشد کرده بودند، از سطح ظاهرا آلوده غذا خوردند. پژوهشگران احتمال دادند تفاوت تجربه‌های آغازین زندگی و فرصت یادگیری از مادر و دیگر میمون‌ها در این رفتار نقش داشته باشد؛ اما این نتیجه به‌تنهایی علت قطعی تفاوت را مشخص نمی‌کند.
آیا این رفتار همان احساس انزجار در انسان است؟
انسان‌ها معمولاً در برابر مدفوع، غذای فاسد یا نشانه‌های احتمالی بیماری احساس انزجار می‌کنند؛ واکنشی که می‌تواند از تماس با منابع احتمالی آلودگی جلوگیری کند.
با این حال، در مطالعه ماکاک‌ها احساس انزجار مستقیماً اندازه‌گیری نشد. آنچه پژوهشگران مشاهده کردند، کاهش تمایل به خوردن غذا از سطحی بود که آلوده به نظر می‌رسید. رفتار اجتنابی می‌تواند دلایل گوناگونی داشته باشد و نمی‌توان صرفاً از روی آن نتیجه گرفت که تجربه ذهنی جانور دقیقاً مشابه انسان است.
یافته‌های این مطالعات در مجموع نشان می‌دهند که مقابله با خطر بیماری فقط به دفاع زیستی پس از ورود عامل بیماری‌زا محدود نیست. جانوران ممکن است با استفاده از بو، نشانه‌های دیداری و تجربه زندگی در کنار هم‌نوعان خود، رفتارشان را تغییر دهند. پژوهش‌های آینده می‌توانند روشن کنند که این رفتار‌ها تا چه مدت باقی می‌مانند، چگونه میان اعضای یک گروه گسترش می‌یابند و تا چه اندازه به یادگیری اجتماعی وابسته‌اند.
انتهای پیام/