یک پژوهشگر فرهنگ عامه خراسان رضوی، با اشاره به جایگاه آیین شوبَزی در مراسم عروسی‌های سنتی جنوب خراسان، گفت: این آیین نمایشی که از دهه ۱۳۳۰ به تدریج وارد فرهنگ شادی و جشن‌های عروسی این روستا شد، در کنار ایجاد نشاط و سرگرمی، بازتابی از روحیه شوخ‌طبعی، خلاقیت و همبستگی اجتماعی مردم سقی بود.

محمد دهقان در گفت‌وگو با ایسنا بیان کرد: علیرغم اینکه این آیین در دو دهه اخیر در مراسم‌های عروسی اجرا نمی‌شود اما در خاطرات و روایت‌های نسل‌های گذشته همچنان زنده است.

وی با بیان اینکه شوبَزی یکی از جلوه‌های کمتر شناخته ‌شده فرهنگ نمایشی و عامه مردم سقی به شمار می‌رود، اظهار کرد: این مراسم در گذشته از بخش‌های جذاب عروسی‌های روستا بود که تنها در شب اجرا می‌شد و معمولاً پس از صرف شام، هنگامی که شور و نشاط مهمانان به اوج می‌رسید، آغاز می‌شد.

وی افزود: شوبَزی فقط یک نمایش برای خنداندن حاضران نبود، بلکه بخشی از فضای اجتماعی عروسی محسوب می‌شد که کودکان، جوانان و بزرگ‌ترها با جمع شدن کنار هم به ایجاد لحظاتی شاد و گرم‌تر شدن مجلس کمک می‌کرد.

ریشه واژه شوبَزی در زبان محلی

این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به ریشه نام این آیین بیان کرد: واژه شوبَزی از دو بخش شو به معنای شب و بَزی به معنای بازی تشکیل شده است و نام آن به زمان اجرا و ماهیت نمایشی این مراسم اشاره دارد.

دهقان ادامه داد: البته نام شوبَزی ابتدا با شخصیت اصلی نمایش پیوند خورده بود. کودکان هنگامی که این فرد را در کوچه‌های روستا می‌دیدند، او را شوبَزی صدا می‌کردند و به مرور زمان، این نام برای کل مراسم نیز به کار رفت.

وی با بیان اینکه برخی واژه‌های فرهنگ عامه پس از پایان یافتن کاربرد اصلی خود نیز در زبان روزمره باقی می‌مانند، اظهار کرد: در سقی، هنوز هم ممکن است به کودکی که بسیار پرجنب‌وجوش، بازیگوش یا فضول باشد، شوبَزی گفته شود.

از سیاه‌بازی شهری تا عروسی‌های سقی

دهقان درباره پیشینه شکل‌گیری شوبَزی در سقی توضیح داد: بر اساس روایت‌های محلی، شکل‌گیری این آیین با رفت‌وآمد برخی از اهالی سقی به شهرهای بزرگ ارتباط داشته است. در دهه ۱۳۲۰، تعدادی از سقینی‌ها به تهران و مشهد رفتند و در کوچه‌ها و خیابان‌های این شهرها با اجراهای سیاه‌بازی آشنا شدند.

وی تصریح کرد: این افراد پس از بازگشت، تجربه‌ها و دیده‌های خود را به محیط زندگی‌شان منتقل کردند و زمینه آشنایی مردم روستا با این گونه‌ نمایش‌ها فراهم شد. به این ترتیب، شوبَزی در دهه ۱۳۳۰ وارد ادبیات فرهنگی مردم سقی شد و به تدریج جای خود را در مراسم عروسی باز کرد.

این پژوهشگر فرهنگ عامه با تأکید بر اینکه آیین‌های محلی معمولاً در جریان انتقال فرهنگی، متناسب با شرایط جامعه میزبان تغییر می‌کنند، اظهار کرد: شوبزی به مرور با زبان، شوخی‌ها، رفتارها و روابط اجتماعی مردم روستا پیوند خورد. در واقع شوبَزی را می‌توان نمونه‌ای از چگونگی ورود یک الگوی نمایشی به فرهنگ محلی و تبدیل آن به بخشی از سنت‌های شادی مردم دانست.

شوباز؛ شخصیت محوری نمایش

وی با اشاره به ویژگی‌های ظاهری و رفتاری اجرا کننده اصلی شوبَزی گفت: به فردی که نقش اصلی این نمایش را بر عهده داشت، شوباز گفته می‌شد. شوباز معمولاً جوانی شوخ‌طبع و حاضر جواب بود که با استفاده از حرکات نمایشی، بداهه‌گویی و طنز محلی، حاضران را سرگرم می‌کرد.

دهقان افزود: شوباز برای اجرای نقش خود، صورتش را با دوده یا زغال سیاه می‌کرد و جامه‌ای گشاد و کهنه می‌پوشید. گاهی نیز با بستن کمربندی پارچه‌ای یا گذاشتن کلاهی ناموزون، ظاهر خود را خنده‌دارتر می‌ساخت. این چهره‌پردازی ساده در کنار حرکات اغراق‌آمیز و رفتارهای غیرمنتظره، شخصیت نمایشی او را از دیگر حاضران متمایز می‌کرد.

این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: بخش مهمی از جذابیت شوبَزی به توانایی شوباز در برقراری ارتباط مستقیم با مخاطبان مربوط می‌شد. او به متن از پیش تعیین‌ شده‌ای محدود نبود و می‌توانست با توجه به فضای مجلس، واکنش مهمانان و موقعیت‌های پیش‌آمده، شوخی‌های تازه‌ای بسازد. همین ویژگی باعث می‌شد هر اجرا حال‌وهوای خاص خود را داشته باشد.

وی خاطرنشان کرد: یکی از رفتارهای رایج شوباز، سیاه کردن صورت کودکان و گاهی برخی مهمانان با دست‌های سیاهش بود. این کار، به‌ ویژه برای بچه‌ها، لحظه‌ای هیجان‌انگیز و خنده‌آور ایجاد می‌کرد و واکنش‌های حاضران نیز به ادامه شوخی‌ها و گرم‌تر شدن مجلس می‌انجامید.

آفتابه و تنگ و تاریکه؛ بخشی از نمایش‌های همراه

دهقان با اشاره به همراهی شوبَزی با برخی نمایش‌های کوتاه و طنزآمیز اظهار کرد: در بعضی از مراسم، بخش‌هایی مانند آفتابه و تَنگُ و تاریکه نیز اجرا می‌شد. در این قسمت، شوباز یا همراهانش با آفتابه‌ای در دست و با لحنی طنزآمیز، عبارت تَنگُ و تاریکه را تکرار می‌کردند و با حرکات نمایشی و شوخی‌های بداهه، فضای مجلس را شاد نگه می‌داشتند.

وی افزود: چنین بخش‌هایی نشان می‌دهد که نمایش‌های شادی‌آور در عروسی‌های سنتی لزوماً به یک الگوی ثابت محدود نبودند و گاهی از چند حرکت، عبارت محلی یا موقعیت طنزآمیز تشکیل می‌شدند. تکرار عبارت‌های آشنا، استفاده از وسایل ساده و مشارکت مخاطبان، به این اجراها هویت محلی می‌داد و موجب می‌شد مردم با آنها ارتباط برقرار کنند.

نام‌هایی که در خاطره شوبَزی باقی مانده‌اند

این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به افرادی که در اجرای این آیین نقش داشتند، گفت: در میان اهالی سقی، برخی افراد به دلیل حضور مستمر و توانایی در اجرای شوبَزی شناخته شده بودند. از جمله این افراد می‌توان به مرحوم حاج حسن شرافتی اشاره کرد که سال‌ها اجرای این آیین را بر عهده داشت. پس از او، مرحوم حاج حسین فتحی نیز در اجرای این مراسم نقش داشت و حسین قاسمیان از دیگر افرادی بود که با حضور و شیرین‌زبانی خود به گرمی مجلس کمک می‌کرد.

دهقان بیان کرد: از شوبازهای شناخته ‌شده سقی همچنین می‌توان از یوسف لطفی‌مقدم، حاج محمد سبحانی، رمضان یوسفی، حاج حسین فیضی و حاج نظرعلی لطفی‌مقدم نام برد. یادآوری این نام‌ها بخشی از ثبت حافظه شفاهی روستاست؛ چراکه در آیین‌های مردمی، نقش افراد و شیوه اجرای آنان معمولاً از طریق روایت‌های خانوادگی و خاطرات جمعی به نسل‌های بعد منتقل می‌شود.

وی با بیان اینکه ثبت نام اجرا کنندگان و شرح شیوه‌های برگزاری این مراسم برای شناخت تاریخ فرهنگی سقی اهمیت دارد، اظهار کرد: بسیاری از آیین‌های محلی به دلیل شفاهی بودن، فاقد اسناد مکتوب گسترده‌اند و اگر خاطرات افراد مطلع گردآوری نشود، بخش‌هایی از جزئیات آنها به مرور از دست می‌رود.

شوبَزی؛ آیینی که از عروسی‌ها کنار رفت

دهقان در ادامه با اشاره به وضعیت کنونی این آیین خاطرنشان کرد: شوبَزی و نمایش‌های وابسته به آن در گذشته از بخش‌های مهم شادی عروسی‌های سقی بودند، اما در حدود ۲۰ سال اخیر، اجرای رسمی این مراسم در عروسی‌های روستا کنار گذاشته شده است. با توقف اجراها، بخشی از فرصت انتقال عملی این سنت از نسل‌های قدیمی به نسل‌های جدید نیز محدود شده است.

وی افزود: تغییر شیوه برگزاری عروسی‌ها، دگرگونی سلیقه‌های فرهنگی و تغییر شکل سرگرمی‌ها می‌تواند در سرنوشت آیین‌های محلی نقش داشته باشد؛ با این حال، برای توضیح دقیق علت کنار رفتن شوبَزی از عروسی‌های سقی، باید روایت‌های نسل‌های مختلف و تغییرات اجتماعی روستا به‌صورت جداگانه بررسی شود.

این پژوهشگر فرهنگ عامه در پایان گفت: اگرچه امروز شوبَزی دیگر جایگاه گذشته را در عروسی‌های سقی ندارد، نام این آیین، خاطره اجراکنندگان آن و روایت‌هایی که از شب‌های عروسی نقل می‌شود، همچنان بخشی از حافظه فرهنگی مردم روستاست.

وی تاکید کرد: گردآوری این خاطرات و ثبت جزئیات اجرا می‌تواند به شناخت بهتر فرهنگ عامه منطقه کمک کند و مانع از آن شود که آیینی برخاسته از زندگی و ذوق مردم، تنها به نامی در گفت‌وگوهای روزمره محدود بماند.

انتهای پیام