این تحلیل، عوامل مختلف قدرت ژئواستراتژیک یمن را به صورت منسجم و تشریحی بررسی می‌کند.
۱. عامل جغرافیایی: موقعیت گلوگاهی
تنگه باب‌المندب در باریک‌ترین نقطه خود حدود ۲۹ کیلومتر عرض دارد و دروازه جنوبی کانال سوئز محسوب می‌شود. این تنگه، دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند متصل می‌کند و شریان اصلی انتقال انرژی و کالا میان اروپا، آسیا و آفریقا است. در شرایط عادی، حدود ۱۲ درصد تجارت جهانی و ۱۲ درصد محموله‌های نفت خام جهان از این تنگه عبور می‌کند. همچنین حدود ۲۰ درصد تجارت جهانی گاز مایع و بیش از ۳۰ درصد صادرات جهانی کود شیمیایی از این مسیر جریان دارد.
نکته کلیدی این است که باب‌المندب یک گره ژئواستراتژیک است؛ نقطه‌ای که چندین جریان تجاری، انرژی، نظامی و اطلاعاتی در آن تلاقی می‌کنند و کنترل آن، اهرم قدرت ایجاد می‌کند. یمنی‌ها با تصرف جزیره پریم (میون) در قلب تنگه، توانایی اعمال کنترل آتش بر کشتیرانی را به دست آورده‌اند. یک مقام اسرائیلی در این باره هشدار داد که این وضعیت «حتی از تنگه هرمز هم وخیم‌تر است».
۲. عامل نظامی: پیشروی برق‌آسا
نیرو‌های یمنی در یک پیشروی سریع، کنترل شهر‌های ساحلی مخا، ذباب و جزایر حنیش و پریم را به دست گرفتند و عملا بر تمام ساحل یمنی تنگه مسلط شدند. یک مقام دولتی یمن اعلام کرد: «هر آنچه در ساحل غربی تحت کنترل ما بود، سقوط کرده است». نیرو‌های دولتی مورد حمایت عربستان از جزیره پریم عقب‌نشینی کردند و یمنی‌ها کنترل کامل را به دست گرفتند.
براساس گزارش رویترز، سپاه‌پاسداران انقلاب اسلامی ایران در این پیشروی نقش مستقیم داشته و سلاح‌ها و راهنمایی‌های نظامی را در اختیار یمنی‌ها قرار داده است. یک مقام ایرانی به رویترز گفت که این اقدام منافع ایران را نیز تأمین می‌کند و به افزایش فشار بر آمریکا و عربستان کمک می‌نماید.
۳. عامل اقتصادی: فروپاشی ترافیک دریایی
داده‌های صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد تردد دریایی در باب‌المندب ۸۸ درصد کاهش یافته و تنها چهار شناور در ۲۴ ساعت گذشته از آن عبور کرده‌اند. عبور نفتکش‌ها و کشتی‌های حمل مواد شیمیایی ۹۱ درصد کاهش یافته و تنها یک کشتی در ۲۴ ساعت گذشته از این مسیر گذر کرده است. تردد کشتی‌های کانتینری نیز ۸۶ درصد کمتر از میانگین بوده است.
عربستان سعودی که پس از انسداد تنگه هرمز، صادرات نفت خود را از طریق خط لوله شرق-غرب به بندر‌های دریای سرخ منتقل کرده بود، اکنون با چالش جدیدی روبه‌رو شده است؛ زیرا نفتکش‌هایی که از این بندر‌ها بارگیری می‌کنند، ناچار به عبور از باب‌المندب هستند و انسداد این تنگه، مسیر جایگزین هرمز را نیز با تهدید مواجه کرده است.
تحلیلگران هشدار داده‌اند که اختلال دوگانه در هرمز و باب‌المندب می‌تواند قیمت نفت برنت را به بالای ۱۰۵ دلار برساند. پیش‌بینی می‌شود در صورت ادامه انسداد، هزینه‌های حمل کانتینری تا ۳۰۰ درصد افزایش یابد. دور زدن قاره آفریقا ۰۰۰/۱۰ مایل دریایی به سفر اضافه کرده و ۳۴ روز زمان بیشتری می‌طلبد و بیش از پنج میلیون دلار هزینه اضافی برای هر سفر ایجاد می‌کند.
۴. عامل داده و ارتباطات: گره دیجیتال جهانی
باب‌المندب نه‌تنها یک گره انرژی و تجاری بلکه یک گره حیاتی داده و ارتباطات جهانی است. حدود ۱۷ کابل فیبر نوری زیردریایی از این تنگه عبور می‌کنند که ۱۷ درصد ترافیک اینترنت جهانی و بیش از ۹۰ درصد ارتباطات داده اروپا-آسیا را حمل می‌کنند. اختلال در این کابل‌ها می‌تواند تأخیر ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلی‌ثانیه‌ای ایجاد کرده و مسیر داده‌ها را ۰۰۰/۱۰ تا ۰۰۰/۱۵ کیلومتر افزایش دهد.
در فوریه ۲۰۲۴، قطع کابل‌های SEACOM، EIG و AAE-۱ در دریای سرخ، حدود ۲۵ درصد از ترافیک اینترنت میان اروپا و آسیا را مختل کرد و تعمیرات آن ماه‌ها به طول انجامید. این نشان می‌دهد که تهدید به هدف قرار دادن کابل‌ها، یک ابزار چانه‌زنی قوی در دست یمنی‌هاست.
۵. عامل ایمان و انسجام: متغیر راهبردی
یکی از عوامل تعیین‌کننده در موفقیت‌های یمن، ایمان و اعتقادات دینی نیرو‌های یمنی است که به عنوان یک متغیر ژئواستراتژیک مستقل عمل می‌کند. ضریب ایمان یمن ۹۸/۱۵ محاسبه می‌شود که بالاترین ضریب در میان همه مؤلفه‌های قدرت است. آمادگی برای شهادت و باور به پاداش الهی، هزینه جنگ را برای یمنی‌ها به‌شدت کاهش داده و آستانه تحمل آنها را در برابر تلفات بالا برده است.
این عامل، در محاسبات مادی قابل توضیح نیست و به یمنی‌ها قدرت چانه‌زنی و روحیه‌ای بخشیده که در معادلات قدرت سنتی قابل اندازه‌گیری نیست. رهبر انصارالله در سخنرانی‌های خود تأکید کرده است: «ما با ایمان و توکل بر خدا، در برابر تمام قدرت‌های مادی ایستاده‌ایم و پیروز خواهیم شد».
۶. عامل مشروعیت و قدرت نرم
یمن با حمایت از مردم مظلوم فلسطین و حزب‌الله و مقابله با ظلم، به یک گفتمان جهانی تبدیل شده که بسیاری از مسلمانان جهان نه دولت‌ها را با این کشور همسو کرده است. این مشروعیت، به یمنی‌ها قدرت نرم قابل‌توجهی بخشیده و حمایت افکار عمومی جهان اسلام از یمن، به افزایش منزلت ژئواستراتژیک این کشور منجر شده است.
محمد علی الحوثی، عضو شورای عالی سیاسی یمن، در اظهارات خود بر ادامه محاصره دریایی عربستان و منع عبور کشتی‌های آن از باب‌المندب تأکید کرده و گفته است: «ما بر ادامه عبور کشتی‌ها از تنگه باب‌المندب به جز کشتی‌هایی تاکید می‌کنیم که نیرو‌های مسلح یمن به صراحت اعلام کرده‌اند عبور آنها تا زمانی که محاصره یمن پایان نیابد، ممنوع است».
۷. فرمول محاسبه قدرت ژئواستراتژیک یمن قبل و بعد از تسلط بر باب المندب
فرمول جامع
ΨYemenBab=Γ×Λ×Ω×Φ×Σ×Π×Δ×Imaan×PNodeΨYemenBab=Γ×Λ×Ω×Φ×Σ×Π×Δ×Imaan×PNode
خوانش فارسی: «قدرت ژئواستراتژیک یمن با محوریت باب‌المندب، برابر است با حاصل‌ضرب ضریب جغرافیایی، ضریب زمان، کیفیت نهادی، تاب‌آوری، انسجام، قدرت نرم، ضریب داده، ضریب ایمان، در قدرت گره.»
محاسبه هر ضریب
ضریب فرمول مقدار یمن
Γ (موقعیت + عوارض + اقلیم + تنگه + منابع) ÷ ۵، ۰.۵۰
Λ (رشد + فناوری + انطباق + نوآوری) ÷ ۴، ۰.۴۷
Ω (فناوری + نهاد + حکمرانی) × سرمایه انسانی ÷ مقاومت ۰.۱۷
Φ (اقتصادی + سایبری + اجتماعی + نهادی) ÷ آسیب‌پذیری ۱.۲۲
Σ (هویت + ایدئولوژی + مشروعیت + مشارکت) ÷ شکاف ۴.۵۰
Π (فرهنگ + رسانه + برند + افکار عمومی) × فناوری ÷ مقاومت ۱.۰۸
Δ (کابل + داده + مسیر + امنیت) × فناوری ÷ آسیب‌پذیری ۰.۳۴
ImaanImaan (توکل + صبر + فداکاری + مشروعیت) × یقین ÷ دنیاگرایی ۱۵.۹۸
PBabPBab (تجارت + انرژی + نظامی + جغرافیا + داده) × کنترل ÷ آسیب‌پذیری ۵.۴۰
محاسبه نهایی
ΨYemenBab=۰.۵۰×۰.۴۷×۰.۱۷×۱.۲۲×۴.۵۰×۱.۰۸×۰.۳۴×۱۵.۹۸×۵.۴۰ΨYemenBab=۰.۵۰×۰.۴۷×۰.۱۷×۱.۲۲×۴.۵۰×۱.۰۸×۰.۳۴×۱۵.۹۸×۵.۴۰ΨYemenBab=۶.۹۰ΨYemenBab=۶.۹۰
تفسیر: قدرت ژئواستراتژیک یمن با محوریت باب‌المندب ۶.۹۰ محاسبه می‌شود که نشان‌دهنده جهش ۸۶ برابری نسبت به قبل از تسلط بر تنگه است (۰.۰۸ به ۶.۹۰).
۸. جدول مقایسه‌ای قدرت ژئواستراتژیک
کشور جغرافیا زمان کیفیت نهادی تاب‌آوری انسجام قدرت نرم داده ایمان قدرت نهایی
آمریکا ۰.۹، ۰.۹، ۲.۵، ۲.۰، ۱.۵، ۲.۵، ۲.۵، ۱.۰، ۳۲.۸
چین ۰.۸، ۰.۹، ۲.۰، ۱.۸، ۱.۸، ۱.۵، ۱.۸، ۱.۰، ۱۱.۲
آلمان ۰.۷، ۰.۸، ۲.۲، ۱.۸، ۱.۵، ۲.۰، ۲.۰، ۱.۰، ۸.۴
یمن ۰.۵۰، ۰.۴۷، ۰.۱۷، ۱.۲۲، ۴.۵۰، ۱.۰۸، ۰.۳۴، ۱۵.۹۸، ۶.۹۰
روسیه ۰.۹، ۰.۸، ۱.۵، ۱.۵، ۱.۲، ۱.۰، ۱.۰، ۱.۰، ۱.۷
تفسیر: یمن با وجود ضعف در شاخص‌های مادی، به دلیل انسجام (۴.۵۰) و ایمان (۱۵.۹۸)، به قدرت ۶.۹۰ رسیده که بالاتر از روسیه و نزدیک به آلمان است.
۹. نقد مواضع غرب و سازمان‌های بین‌المللی
یکی از عمیق‌ترین نقد‌هایی که به نظام بین‌الملل و حقوق بین‌الملل و مدافعان حقوق بشر غربی وارد می‌شود، معیار‌های دوگانه در قبال جان انسان‌ها است. در طول ۱۱ سال محاصره یمن (۲۰۱۵-۲۰۲۲)، ائتلاف سعودی-اماراتی با حمایت آمریکا و بریتانیا، یمن را تحت محاصره شدید قرار داد. سازمان ملل هشدار داد که ۱۳ میلیون نفر در آستانه قحطی قرار گرفتند. بر اساس گزارش‌های سازمان‌های حقوقی، تعداد تلفات غیرنظامیان به ۶۰،۰۰۰ نفر رسید که ۱۵،۴۳۸ نفر آنها زنان و کودکان بودند. بیش از ۱.۴ میلیون غیرنظامی به دلیل محاصره، شیوع بیماری‌های مزمن و سوءتغذیه جان باختند و ۸۶۴،۰۰۰ کودک زیر پنج سال در طول سال‌های تجاوز جان باختند. در آن سال‌ها، هیچ کمپین جهانی برای «نجات یمن» شکل نگرفت. اکنون که یمنی‌ها با کنترل باب‌المندب، منافع تجاری و انرژی غرب را به چالش می‌کشند، فریاد «نظم مبتنی بر قواعد» بلند شده است. این تناقض نشان می‌دهد که در این نظم، «قواعد» ابزار قدرت هستند، نه اصول اخلاقی. آنچه اهمیت دارد، حفظ جریان تجارت و منابع انرژی برای غرب است مرکز است، نه جان مردم منطقه.
۱۰. تجویزات و راهبرد‌ها
الف) تجویزات کلان
با حفظ آمادگی نظامی و ارتقائ آن ازکنترل صرف نظامی به حکمرانی راهبردی حرکت کند: یمن باید از مرحله «کنترل نظامی تنگه» به مرحله «حکمرانی راهبردی» گذار کند. این به معنای ایجاد نهاد‌های مدیریتی برای تنگه، قوانین شفاف برای عبور و مرور، و سازوکار‌های حل اختلاف با کاربران بین‌المللی است.
تبدیل تهدید به فرصت: یمن باید تهدید انسداد تنگه را به فرصت دیپلماتیک تبدیل کند. به جای بستن تنگه، شرایط عبور را تعیین کند و از آن به عنوان ابزار چانه‌زنی دررفع محاصره ناجوانمردانه دشمنان و مقابله با دشمنان استفاده نماید؛ و جبهه مقاومت را کاملا همراه کند برای مقابله احتمالی با دشمنان قسم خورده جنایتکار و بسیج ملی برای دفاع از موفقیت‌ها و بدست اوردن دور جدید از پیروزی‌ها
مشروعیت‌سازی: یمن باید مشروعیت بین‌المللی خود را از طریق تأکید بر حقوق بین‌الملل اسلامی، همکاری با سازمان ملل، و ایجاد اتحاد‌های راهبردی تثبیت کند.
دشمن شناسی هوشمندانه: یمنی‌ها انسان‌های با هوش و سخت کوش و با ایمان هستند لحظه‌ای نباید از دشمنان خدا و بشریت غفلت کنند توانمندی ها‌ی همه جانبه را باید حفظ، افزایش و اتقائ و گسترش دهند
ب) راه‌های کار:
راهکار‌های نظامی و امنیتی
اقدام هدف اولویت
استقرار سامانه‌های پدافندی در جزیره پریم جلوگیری از بازپس‌گیری فوری
ایجاد پایگاه‌های دیده‌بانی در جزایر حنیش کنترل ترافیک دریایی فوری
استقرار موشک‌های ضدکشتی در سواحل بازدارندگی بالا
ایجاد شبکه راداری در امتداد ساحل هشدار زودهنگام بالا
استقرار پهپاد‌های شناسایی نظارت مداوم متوسط
راهکار‌های اقتصادی
حفش امادگی برای دریافت نظام عوارض هوشمند: دریافت عوارض ترانزیت از کشتی‌های عبوری. اگر روزانه ۳۰ کشتی از تنگه عبور کند و میانگین عوارض ۵۰،۰۰۰ دلار باشد:
Ryearly=۳۰×۵۰,۰۰۰×۳۶۵=۵۴۷,۵۰۰,۰۰۰ دلار در سال Ryearly=۳۰×۵۰,۰۰۰×۳۶۵=۵۴۷,۵۰۰,۰۰۰ دلار در سال
ایجاد مناطق آزاد تجاری: تأسیس منطقه آزاد تجاری در مخا، ذباب و پریم برای جذب سرمایه‌گذاری و ایجاد اشتغال با حفظ آمادگی‌های نظامی، دفاعی و امنیتی.
توسعه صنایع دریایی: ایجاد صنایع کشتی‌سازی، تعمیرات دریایی و خدمات بندری جدید با همکاری متحدان منطقه‌ای
راهکار‌های دیپلماتیک
اقدام هدف مخاطب
ارسال نامه به شورای امنیت تثبیت حق حاکمیت سازمان ملل
مذاکره با کشور‌های منطقه کاهش تنش کشور‌های منطقه
توافق با چین و روسیه حمایت بین‌المللی قدرت‌های بزرگ
همکاری با کشور‌های اسلامی مشروعیت دینی OIC
نکته مهم: چین به عنوان میانجی وارد شده است. منابع خبری گزارش داده‌اند که چین به درخواست عربستان، از ایران خواسته است تا یمنی‌ها را برای کاهش تنش‌ها تحت فشار قرار دهد. این نشان‌دهنده پیچیدگی دیپلماتیک و اهمیت یمن در معادلات قدرت‌های بزرگ است.
راهکار‌های رسانه‌ای و قدرت نرم
روایت‌سازی از پیروزی: تولید محتوای رسانه‌ای حرفه‌ای درباره پیروزی یمن و انتقال آن به افکار عمومی جهانی.
تقویت گفتمان مقاومت: تقویت گفتمان مقاومت به عنوان یک الگوی جهانی برای مقابله با ظلم و استکبار.
راهکار‌های اجتماعی و بلندمدت
بخش اقدام اولویت
بهداشت بازسازی بیمارستان‌ها فوری
آموزش بازگشایی مدارس فوری
راه‌ها بازسازی جاده‌ها بالا
برق احیای نیروگاه‌ها بالا
آب تأمین آب شرب فوری
تبدیل یمن به هاب انرژی و ترانزیت: ایجاد خطوط لوله، بنادر مدرن، و شبکه‌های حمل‌ونقل برای تبدیل یمن به یک هاب راهبردی.
۱۱. وظیفه جبهه مقاومت در قبال یمنی‌ها
وظیفه راهبردی: کمک به تثبیت حاکمیت یمن بر این گره ژئو استراتژیک
یمن امروز کنترل‌کننده یکی از دو گلوگاه اصلی انرژی و داده جهان است. وظیفه مقاومت در این مرحله، تثبیت این کنترل و تبدیل آن به یک دارایی راهبردی بلندمدت است. این تثبیت، سه بُعد دارد: نظامی (تقویت پدافند جزایر)، اقتصادی (ایجاد سازوکار عوارض)، و دیپلماتیک (تثبیت مشروعیت بین‌المللی).
وظیفه هم‌افزایی: اقدام فوری به افزایش اتصال یمن به شبکه مقاومت
یمن اکنون کارت انرژی و داده در اختیار دارد. وظیفه مقاومت، هم‌افزایی این کارت با سایر اجزای شبکه است:
هم‌افزایی با محور انرژی: هماهنگی با تولیدکنندگان انرژی مقاومت برای مدیریت هوشمند بازار جهانی.
هم‌افزایی با محور دریایی: اتصال کنترل باب‌المندب به توان دریایی مقاومت در دریای سرخ و دریای عرب.
هم‌افزایی با محور داده: هماهنگی برای حفاظت از کابل‌های فیبر نوری و استفاده از آن به عنوان اهرم چانه‌زنی.
وظیفه مشروعیت‌سازی: از پیروزی نظامی به گفتمان جهانی
یمن با حمایت از فلسطین و مقابله با محاصره، مشروعیت دینی و مردمی کسب کرده است. وظیفه مقاومت، تبدیل این مشروعیت به یک گفتمان جهانی پایدار است.
وظیفه دینی: حفظ ایمان و عدالت
مهم‌ترین سرمایه راهبردی یمن، ایمان و انسجام است. وظیفه مقاومت، حفظ و تقویت این سرمایه است. قرآن کریم می‌فرماید: «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ ینْصُرْکمْ وَیثَبِّتْ أَقْدَامَکمْ» (اگر خدا را یاری کنید، خدا شما را یاری می‌کند و گام‌هایتان را استوار می‌سازد).
۱۲. جمع‌بندی
تسلط یمن بر تنگه باب‌المندب، این کشور را از یک بازیگر حاشیه‌ای به یکی از محوری‌ترین بازیگران ژئواستراتژیک منطقه و جهان تبدیل کرده است. یمن اکنون کنترل یکی از حیاتی‌ترین گره‌های تجارت، انرژی و داده جهان را در دست دارد و با تکیه بر ایمان، انسجام و توانمندی نظامی خود، می‌تواند بر معادلات جهانی تأثیر بگذارد.
قدرت ژئواستراتژیک یمن با محوریت باب‌المندب ۶.۹۰ محاسبه می‌شود که نشان‌دهنده جهش ۸۶ برابری نسبت به قبل از تسلط بر تنگه است. این عدد بالاتر از روسیه و نزدیک به آلمان است و نشان می‌دهد که ایمان و انسجام می‌توانند در معادلات قدرت، نقشی تعیین‌کننده‌تر از عوامل مادی ایفا کنند.
«یمن با ایمان، انسجام و مقاومت، توانست از محاصره به قدرت گلوگاهی برسد. اکنون زمان آن است که با هوشمندی، این پیروزی را به یک نظم پایدار و شکوفا تبدیل کند»
منابع و مآخذ.. قرآن کریم. سوره‌های انفال، حج، و آیات مربوط به صبر، توکل و جهاد.. نهج‌البلاغه. خطبه‌ها و نامه‌های امام علی (ع) درباره توکل، صبر و جهاد.
صفوی، سید یحیی؛ رومینا، ابراهیم (۱۳۹۶). ژئواستراتژی جهانی. تهران: سمت.
عزتی، عزت‌ا... (۱۳۷۷). ژئوپولیتیک. تهران: سمت
متفکر، حسین (۱۳۸۵) تاثیر تحولات ژئوپلیتیک امریکا بر امنیت ملی ایران و ارائه راهبرد‌های بهینه، آثار معاصر
همشهری آنلاین. (۱۴۰۵). کدام کابل‌های اینترنت جهانی از باب‌المندب می‌گذرد؟. Gray, C. S. (۲۰۰۷). Fighting Talk: Forty Maxims on War, Peace, and Strategy. Praeger Security International.. Brzezinski, Z. (۱۹۹۷). The Grand Chessboard. Basic Books.. Cohen, S. B. (۲۰۰۲). Geopolitics of the World System. Rowman & Littlefield.. PortWatch, International Monetary Fund (IMF). (۲۰۲۶). Bab-el-Mandeb Maritime Traffic Data.. U.S. Energy Information Administration (EIA). (۲۰۲۶). World Oil Transit Chokepoints.. IISS. (۲۰۲۶). New Geographies: Submarine Cables in the Indo-Pacific.. World Economic Forum. (۲۰۲۶). Why the AI Economy Can’t Rely on a Single Digital Suez.. CSIS. (۲۰۲۶). Risk Beneath the Waves: Safeguarding Subsea Cables.
∎