به گزارش تابناک؛ با پیشرفت پژوهش‌ها در حوزه طول عمر، دانشمندان راه‌های تازه‌ای برای آزمودن اندیشه‌ای پیدا می‌کنند که زمانی خیالی به نظر می‌رسید: اینکه خودِ پیری می‌تواند هدف پزشکی شود.

پژوهشگران می‌خواهند بدانند آیا می‌توان به‌جای انتظار برای بروز بیماری‌های مربوط به سن، تغییرات زیستی پیری را اندازه‌گیری و کنترل کرد یا خیر. هدف این است که پیش از تبدیل‌شدن این تغییرات به بیماری، مداخله‌ای صورت بگیرد تا افراد نه‌فقط بیشتر زندگی کنند، بلکه سال‌های بیشتری را در سلامت بگذرانند. به این سال‌ها، دوره سلامت (health span) می‌گویند؛ یعنی سال‌هایی که فرد در سلامت زندگی می‌کند، نه فقط سال‌هایی که زنده است.

پیری پشت‌صحنه زیستی دارد

نیر بارزیلی (Nir Barzilai)، مدیر مؤسسه پژوهش پیری در دانشکده پزشکی آلبرت اینشتین می‌گوید: پیری فقط گذر زمان نیست؛ بلکه سازوکار‌های زیستی مشخصی دارد. همین سازوکار‌ها هستند که بیماری‌ها را به‌وجود می‌آورند.

او معتقد است پزشکی می‌تواند به‌جای درمان جداگانه بیماری‌هایی مثل دیابت، بیماری قلبی‌عروقی یا سرطان، فرایند‌های زیستی مرتبط با پیری را هدف بگیرد؛ فرایند‌هایی که هم‌زمان در چند بیماری نقش دارند.

دانیل بلسکی (Daniel Belsky)، دانشیار همه‌گیرشناسی دانشگاه کلمبیا، می‌گوید این نظریه هنوز روی انسان آزمایش نشده است: هنوز نمی‌دانیم آیا واقعاً می‌توانیم این کار را انجام دهیم یا نه. اما شواهد هم‌سویی داریم که نشان می‌دهد این کار ممکن است.

پژوهشگران توانسته‌اند در آزمایشگاه فرایند‌های زیستی پیری را در موجوداتی از کرم‌های گرد تا موش‌ها دستکاری کنند. داروها، ورزش، محدودکردن کالری و سایر روش‌ها می‌توانند انباشت تغییرات سلولی مرتبط با پیری را کند کنند و عمر حیوانات را طولانی‌تر کنند. اما بلسکی می‌گوید برای انسان هنوز شواهد کارآزمایی بالینی وجود ندارد.

خواندن ساعت بدن

دانشمندان فقط به سن تقویمی (یعنی تعداد سال‌هایی که فرد زندگی کرده) بسنده نمی‌کنند. آنها دنبال معیار‌های زیستی هستند که نشان دهد بدن واقعاً چگونه پیر می‌شود.

یک روش روی اپی‌ژنتیک تمرکز دارد. اپی‌ژنتیک به معنای تغییراتی است که در نحوه روشن و خاموش شدن ژن‌ها رخ می‌دهد، بدون اینکه خودِ دی‌اِن‌اِی تغییر کند. بلسکی می‌گوید: پژوهشگران با بررسی نشانه‌های شیمیایی کوچکی به نام گروه‌های متیل که به دی‌اِن‌اِی می‌چسبند، می‌توانند گذر زمان را در بدن انسان ردیابی کنند.

طرح او با نام فَست/ FAST سرواژه Finding Aging Biomarkers by Searching Existing Trials به معنای یافتن نشانگر‌های زیستی پیری با جست‌و‌جو در کارآزمایی‌های موجود، در حال جمع‌آوری داده‌های چندلایه است؛ یعنی لایه‌های مختلف اطلاعات درباره بدن، از جمله پروتئین‌ها، متابولیت‌ها (مولکول‌های کوچکی که در سوخت‌وساز بدن تولید می‌شوند) و نشانه‌های اپی‌ژنتیکی را کنار هم می‌گذارد. هدف این است که تعدادی نشانگر زیستی پیدا شوند که به روش‌های مختلف پاسخ می‌دهند.

اما بلسکی می‌گوید هنوز ثابت نشده که دستکاری این نشانگر‌ها واقعاً می‌تواند عمر سالم را طولانی‌تر کند یا خیر.

مشکل اینجاست که ممکن است دهه‌ها طول بکشد تا نتایج ظاهر شوند؛ مثلاً اگر بخواهیم بدانیم آیا یک دارو که در سن ۴۰ یا ۵۰ سالگی مصرف می‌شود از بیماری مزمن جلوگیری می‌کند یا نه، باید وضعیت شرکت‌کنندگان را ۲۰ تا ۳۰ سال دنبال کنیم. این کار عملاً بسیار زمان‌بر و پرهزینه است.

به همین دلیل، پژوهشگران دنبال نشانه‌هایی هستند که زودتر ظاهر می‌شوند و می‌توان به‌جای نتیجه نهایی، آنها را اندازه گرفت. به این نشانه‌ها، نقطه پایانی جانشین می‌گویند؛ یعنی نشانه‌ای که زودتر ظاهر می‌شود و می‌تواند پیش‌بینی کند نتیجه نهایی چه خواهد بود. مثلاً به‌جای ۲۰ سال صبرکردن برای دیدن سکته قلبی، می‌توان فشارخون را اندازه گرفت. اگر دارو فشار خون را پایین بیاورد، احتمالاً از سکته هم جلوگیری می‌کند.

پزشکی طول عمر و مقررات آن

با پیشرفت این علم، کلینیک‌های طول عمر کم‌کم در حال شکل‌گیری هستند. در آمریکا، کلینیک مایو (Mayo Clinic) در سال ۲۰۲۳ میلادی، مرکز سلامت طول عمر خود را راه‌اندازی کرد و سنگاپور هم برنامه مشابهی دارد.

اما برخی دانشمندان هشدار می‌دهند که این حوزه به مقررات بهتری نیاز دارد. در ابوظبی، وزارت بهداشت در اکتبر ۲۰۲۴ میلادی چارچوبی برای اعطای مجوز به مراکز پزشکی سلامت طول عمر معرفی کرد و آن را اولین نمونه در جهان خواند. این وزارت، مؤسسه سلامت بهتر ابوظبی را به‌عنوان اولین مرکز تخصصی پزشکی سلامت طول عمر در جهان که یک دولت آن را تعیین کرده، مجوز داد.

آلن بوستون (Allan Boston)، مدیر عملیاتی این مؤسسه، می‌گوید: همه سلول‌های شما مدام در حال پیرشدن هستند. در گذشته فکر می‌کردیم این اجتناب‌ناپذیر است. اما اجتناب‌ناپذیر نیست. حالا می‌توانیم این روند را تغییر دهیم.

اما بلسکی یادآوری می‌کند که برای تأثیرگذاشتن بر فرایند‌های زیستی پیری، نیازی به فناوری‌های پیشرفته نیست. او به خواب، ورزش، روابط اجتماعی و تغذیه اشاره می‌کند و می‌گوید: حتی بدون این دارو‌های جدید هم می‌توانیم سال‌های سالم به عمرمان اضافه کنیم.

جمع‌بندی

پژوهشگران می‌گویند پیری فقط گذر زمان نیست؛ سازوکار‌های زیستی مشخصی دارد و همین سازوکار‌ها هستند که بیماری‌ها را به وجود می‌آورند. اگر بتوان این فرایند‌ها را قبل از تبدیل‌شدن به بیماری هدف گرفت، نه‌فقط می‌توان عمر را طولانی‌تر کرد، بلکه سال‌های بیشتری را در سلامت گذراند. این نظریه هنوز روی انسان آزمایش نشده و به کارآزمایی‌های بالینی بلندمدت نیاز دارد. اما به گفته بلسکی، حتی بدون دارو‌های جدید هم کار‌های ساده‌ای مثل خواب کافی، ورزش، روابط اجتماعی و تغذیه سالم می‌توانند سال‌های سالم به عمر ما اضافه کنند.

منبع: سی ان ان