کاهش تراز آب این پهنه آبی، نگرانی‌هایی درباره آینده محیط زیست، اقتصاد، بنادر، شیلات و زیست‌بوم مناطق ساحلی پنج کشور حاشیه خزر ایجاد کرده است. احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی با اشاره به کاهش حدود دو متری تراز آب دریای خزر، کاهش ورودی رودخانه‌ها به‌ویژه رودخانه ولگا و افزایش دما و تبخیر را از مهم‌ترین عوامل این اتفاق دانسته است. به گفته او، افزایش دما حتی در حد حدود دو درجه نیز می‌تواند با افزایش تبخیر، تراز آب این دریا را تحت تاثیر قرار دهد و بازگشت به شرایط گذشته را دشوار کند، اما پشت این کاهش دو متری، چه اتفاقی در حال رخ دادن است؟ 
 دریایی که به ورودی رودخانه‌ها وابسته است 
دریای خزر با وجود وسعت بسیار زیاد، یک ویژگی مهم دارد: این پهنه آبی به اقیانوس‌های آزاد راه ندارد و تراز آب آن تا حد زیادی به توازن میان ورودی آب و میزان تبخیر وابسته است. رودخانه‌ها یکی از مهم‌ترین منابع تامین آب خزر هستند و در این میان، ولگا نقشی تعیین‌کننده دارد. بخش قابل توجهی از آب ورودی به خزر از طریق این رودخانه تامین می‌شود؛ بنابراین هر عاملی که باعث کاهش جریان ولگا یا سایر رودخانه‌های منتهی به خزر شود، می‌تواند مستقیما بر تراز آب اثر بگذارد. کاهش بارش، خشکسالی، تغییر الگوی بارندگی، افزایش برداشت آب در حوضه‌های آبریز و تغییرات اقلیمی از جمله عواملی هستند که می‌توانند حجم آب ورودی به خزر را تغییر دهند. به همین دلیل، بحران خزر را نمی‌توان تنها یک مسأله مربوط به سواحل ایران دانست. آنچه در شمال خزر و در حوضه آبریز رودخانه‌های بزرگ منطقه اتفاق می‌افتد، می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر در وضعیت سواحل جنوبی خود را نشان دهد. 
 گرما؛ دشمن خاموش خزر 
با این حال، کاهش ورودی رودخانه‌ها تنها بخشی از ماجراست. به گفته رئیس مرکز ملی اقلیم، افزایش دما اهمیت ویژه‌ای دارد. 
دریای خزر سطح بسیار گسترده‌ای دارد و افزایش دمای هوا و سطح آب می‌تواند میزان تبخیر را افزایش دهد. در شرایطی که ورودی آب کاهش پیدا کند و همزمان تبخیر افزایش یابد، تراز آب با سرعت بیشتری کاهش خواهد یافت. این مسأله اهمیت تغییرات اقلیمی را دوچندان می‌کند. افزایش دما فقط به‌معنای گرم‌تر شدن هوا نیست بلکه می‌تواند چرخه آب را نیز تغییر دهد. دوره‌های خشکسالی طولانی‌تر، کاهش بارش در برخی مناطق و افزایش تبخیر می‌توانند منابع آبی را تحت فشار بیشتری قرار دهند. در مورد خزر، این فشار مضاعف است. زیرا کاهش آب ورودی و افزایش تبخیر همزمان می‌توانند تراز دریا را پایین ببرند. 
 عقب‌نشینی ساحل؛ نخستین تصویر بحران 
وقتی تراز آب پایین می‌رود نخستین اثر قابل مشاهده، عقب‌نشینی خط ساحلی است. مناطقی که پیشتر زیر آب قرار داشتند، به تدریج نمایان می‌شوند و فاصله آب از تأسیسات ساحلی افزایش پیدا می‌کند، اما پیامد‌های این اتفاق بسیار فراتر از تغییر منظره ساحل است. کاهش تراز آب می‌تواند دسترسی برخی بنادر به آب عمیق را دشوارتر کند. در چنین شرایطی، شناور‌ها ممکن است برای ورود و خروج به محدودیت‌های بیشتری برخورد کنند و هزینه‌های لایروبی و نگهداری زیرساخت‌ها افزایش یابد. برای کشور‌های ساحلی، از جمله ایران این مسأله اهمیت اقتصادی دارد. زیرا بنادر شمالی بخشی از ارتباط تجاری کشور با بازار‌های منطقه‌ای و مسیر‌های ترانزیتی را شکل می‌دهند. 
 شیلات و زیست‌بوم خزر در معرض تغییر 
دریای خزر تنها یک مسیر تجاری یا پهنه‌ای برای فعالیت گردشگری نیست. این دریا یکی از زیست‌بوم‌های مهم منطقه است و کاهش سطح آب می‌تواند شرایط زیستی گونه‌های مختلف را تغییر دهد. با عقب‌نشینی آب، تالاب‌ها و مناطق کم‌عمق ساحلی ممکن است دچار تغییر شوند. کاهش یا تغییر زیستگاه‌های مناسب برای آبزیان می‌تواند بر زنجیره غذایی و فعالیت‌های وابسته به شیلات اثر بگذارد. 
تغییر دما و شوری آب نیز می‌تواند ترکیب زیستی خزر را تحت‌تاثیر قرار دهد. این تغییرات ممکن است برای برخی گونه‌ها قابل تحمل باشد، اما برای گونه‌هایی که به شرایط مشخصی از دما، شوری و عمق وابسته‌اند، فشار بیشتری ایجاد می‌کند. 
از این منظر، کاهش تراز آب را باید یک مسأله محیط زیستی چندلایه دانست؛ مسأله‌ای که اثر آن ممکن است به‌مرور زمان در اقتصاد و زندگی جوامع ساحلی نیز نمایان شود. 
 آیا می‌توان جلوی عقب‌نشینی خزر را گرفت؟ 
پاسخ به این پرسش ساده نیست. زیرا بخش بزرگی از عوامل مؤثر بر تراز خزر فراتر از مرز‌های ایران قرار دارد. کاهش ورودی ولگا یا تغییرات اقلیمی در شمال دریای خزر مستقیما در اختیار ایران نیست. با این حال، کشور‌های ساحلی می‌توانند در زمینه پایش تراز آب، مدیریت منابع آب، حفاظت از زیست‌بوم‌های حساس و برنامه‌ریزی برای سازگاری زیرساخت‌ها همکاری بیشتری داشته باشند. برای ایران نیز مهم‌ترین اقدام، پذیرش این واقعیت است که شرایط خزر ممکن است مانند گذشته باقی نماند. طراحی بنادر و زیرساخت‌های جدید با فرض تراز ثابت آب، در شرایط تغییرات اقلیمی می‌تواند هزینه‌های سنگینی به کشور تحمیل کند. 
 خزر در برابر یک تغییر بلندمدت 
کاهش حدود دو متری تراز آب خزر را نمی‌توان به‌معنای خشک شدن قریب‌الوقوع این دریا تعبیر کرد، اما نمی‌توان آن را نیز یک نوسان ساده و بی‌اهمیت دانست. 
آنچه هشدار رئیس مرکز ملی اقلیم را جدی‌تر می‌کند، ترکیب دو روند است: «کاهش ورودی آب» و «افزایش تبخیر در نتیجه گرم‌تر شدن اقلیم». اگر این دو روند در بلندمدت ادامه پیدا کنند، خزر می‌تواند با شرایطی متفاوت از آنچه در دهه‌های گذشته شناخته شده روبه‌رو شود؛ خط ساحلی عقب‌تر، آب کم‌عمق‌تر در برخی مناطق، فشار بیشتر بر زیست‌بوم‌ها و هزینه بالاتر برای سازگاری زیرساخت‌ها. در چنین شرایطی، مسأله اصلی فقط این نیست که آب خزر چند متر پایین رفته است. پرسش مهم‌تر این است که اگر روند تغییرات اقلیمی ادامه پیدا کند، ایران و دیگر کشور‌های ساحلی تا چه اندازه برای خزر جدید آماده‌اند؟