شب است و تهران زیر لایه‌ای از تاریکی و نور‌های پراکنده شهر نفس می‌کشد. چراغ‌های شهر در تاریکی آسمان گم می‌شوند، اما چند نور ناشناس، چشم‌ها را به آسمان می‌کشاند. نه آن‌قدر نزدیک که شکل‌شان دیده شود و نه آن‌قدر دور که بشود بی‌خیال‌شان شد. یک نفر با گوشی‌اش فیلم می‌گیرد، بعد نفر دوم و سوم. چند ثانیه تصویر می‌لرزد. نورها در تاریکی حرکت کردند، نزدیک و دور شدند و دوباره در قاب گم شدند.
به گزارش روز نو کمی‌بعد، همین چند ثانیه تصویر در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شوند و هرکس برداشت وروایتی برای آن دارد. یکی آن را پهپاد می‌داند، دیگری هواپیمای کوچک و بعضی‌ها هم پای یوفو و موجودات فرازمینی را به میان می‌کشند. آسمان، اما همچنان همان‌قدر آرام بود و به دنبال پاسخ یک سوال ساده برای خود می‌گشت: آن نورها واقعا چه بودند؟
ردپای نور‌های ناشناس در آسمان ایران.
اما این نخستین بار نیست که آسمان ایران با چنین تصاویر و روایت‌هایی خبرساز می‌شود. گزارش‌های مربوط به اشیای نورانی و ناشناس در آسمان ایران، سابقه‌ای چند دهه‌ای دارد. یکی از قدیمی‌ترین و در عین حال مشهورترین روایت‌ها، به بامداد ۲۸ شهریور ۱۳۵۵ در تهران برمی‌گردد. شبی که چند تماس با برج مراقبت فرودگاه مهرآباد، توجه‌ها را به نوری غیرعادی در آسمان شمال تهران جلب کرد. ابتدا تصور می‌شد نور دیده‌شده چیزی جز یک ستاره نباشد، اما تعداد گزارش‌ها بیشتر شد و کارکنان برج مراقبت و نیرو‌های نظامی‌نیز این نور را مشاهده کردند.
ماجرا آن‌قدر جدی شد که دو فروند جنگنده اف-۴ از پایگاه شاهرخی همدان برای بررسی آن به پرواز درآمدند. در گزارش‌های منتشرشده درباره این حادثه آمده است که یکی از جنگنده‌ها هنگام نزدیک شدن به جسم نورانی با مشکل در ارتباطات و برخی تجهیزات خود مواجه شد و به پایگاه برگشت. جنگنده دوم، اما مسیر تعقیب را ادامه داد و خلبان آن تلاش کرد جسم نورانی را هم از طریق رادار و هم با چشم دنبال کند. در جریان این تعقیب، نور دیگری از جسم اصلی جدا شد و به سمت جنگنده رفت، اما پس از دور شدن هواپیما، دوباره به سوی جسم اصلی بازگشت.
با وجود این تعقیب و بررسی، آنچه در آسمان تهران دیده شده بود، در نهایت شناسایی قطعی نشد. همین بخش حل‌نشده ماجراست که باعث شده حادثه سال ۱۳۵۵، چند دهه بعد هم همچنان در فهرست روایت‌های مربوط به اشیای ناشناس آسمان ایران باقی بماند. این ماجرا البته پایان گزارش‌های مشابه در ایران نبود. در سال‌های ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۶ مواردی از مشاهده اشیای نورانی و ناشناس در شهر‌های مختلف گزارش شد. یکی از پرخبرترین دوره‌ها به فروردین ۱۳۸۳ برمی‌گردد. زمانی که گزارش‌هایی از مشاهده اجرام نورانی در مشکین‌شهر و اردبیل منتشر شد و پس از آن، خبر‌های مشابهی از شهر‌هایی مانند گنبدکاووس، تبریز، اراک، اشنویه و سنندج نیز به رسانه‌ها رسید.
در استان گلستان نیز شاهدان از مشاهده یک نور بسیار درخشان در چند شب پیاپی خبر دادند. نوری که به گفته آنها در آسمان حرکت‌های رفت‌وبرگشتی و چرخشی داشت. با این حال، برای همه این مشاهدات یک توضیح واحد و قطعی پیدا نشد و درباره برخی از آنها احتمال پدیده‌های نجومی یا جوی مطرح شد. در سال‌های بعد نیز گزارش‌های دیگری منتشر شد. پنجم تیر ۱۳۸۷ خبری درباره مشاهده یک جسم نورانی در حوالی ورزشگاه آزادی منتشر شد که در ادامه با واکنش پدافند همراه بود.
سال۱۳۹۰ نیز در حوالی جزیره خارک، گزارشی درباره مشاهده یک جسم نورانی منتشر شد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، پس از مشاهده این جسم نورانی در شمال‌غرب جزیره، یک فروند اف-۱۴ برای بررسی آن به پرواز درآمد و بعدتر دچار سانحه شد. با این حال، ارتباط میان مشاهده آن جسم نورانی و علت سقوط جنگنده هیچ‌گاه به عنوان یک واقعیت قطعی اثبات نشد.
در سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۳ نیز گزارش‌هایی از مشاهده نور‌های ناشناس در چند شهر ایران منتشر شد. مجموعه این موارد نشان می‌دهد که دیدن نورها و اشیای ناشناس در آسمان ایران موضوع تازه‌ای نیست، اما ناشناخته ماندن یک پدیده، به طور قطع به معنای فرازمینی بودن آن نیست. در برخی موارد، توضیح‌هایی مانند خطای دید، پدیده‌های جوی، اجرام آسمانی یا تجهیزات پرنده مطرح شده و در برخی دیگر نیز اطلاعات کافی برای رسیدن به یک نتیجه قطعی وجود نداشته است.
وقتی آسمان کشور‌های دیگر هم خبرساز شد
ماجرای نورها و اجسام ناشناس البته فقط به آسمان ایران محدود نمی‌شود. در ژوئیه ۱۹۵۲، چندین گزارش از مشاهده نورها و اجسام ناشناس بر فراز واشنگتن دی‌سی منتشر شد. ماجرا آن‌قدر جدی شد که نیروی هوایی آمریکا بررسی گزارش‌های مربوط به چنین مشاهداتی را در قالب برنامه‌هایی مانند پروژه بلو بوک دنبال کرد. بررسی‌های انجام‌شده بعد‌ها نشان داد که بخش قابل توجهی از این گزارش‌ها به پدیده‌ها و اشیای شناخته‌شده، از جمله هواپیما و بالن‌های هواشناسی، مربوط بوده است. با این حال، برخی موارد برای مدتی در گروه مشاهدات ناشناخته باقی ماندند.
نمونه مشهور دیگر، جنگل رندلشام در انگلستان در دسامبر ۱۹۸۰ است. این منطقه در نزدیکی یک پایگاه نیروی هوایی قرار داشت و چند نظامی‌از مشاهده نور‌های غیرعادی در اطراف پایگاه خبر دادند. یکی از فرماندهان پایگاه نیز گزارشی درباره این اتفاق تهیه کرد و ماجرا بعد‌ها به یکی از شناخته‌شده‌ترین پرونده‌های مربوط به یوفو در بریتانیا تبدیل شد. وزارت دفاع این کشور موضوع را بررسی کرد، اما در نهایت مدرکی که نشان دهد آنچه دیده شده یک وسیله فرازمینی بوده، ارائه نشد.
وقتی کبوتر‌ها در تاریکی به نور تبدیل می‌شوند
در میان ویدیو‌هایی که درباره نور‌های ناشناس در فضای مجازی منتشر شده، فیلم دیگری هم دیده می‌شود. چند کبوتر که در تاریکی شب، چراغ‌های ال‌ای‌دی به همراه دارند و در آسمان به پرواز درمی‌آیند. از فاصله دور، دیگر خبری از شکل و اندازه کبوتر‌ها نیست. آنچه در تصویر دیده می‌شود، چند نقطه نورانی است که در تاریکی حرکت می‌کنند و لحظه‌ای بعد از قاب بیرون می‌روند.
فردی که این فیلم را منتشر کرده، گفته است خودش این کبوتر‌ها را با چراغ‌های ال‌ای‌دی به پرواز درآورده و معتقد است همین موضوع باعث شده بعضی‌ها نور‌های دیده‌شده در آسمان را با یک جسم ناشناس اشتباه بگیرند.
شاید همین چند ثانیه تصویر، به‌تنهایی نشان دهد که در تاریکی شب، فاصله میان آنچه واقعا در آسمان اتفاق می‌افتد و آنچه دوربین ثبت می‌کند، می‌تواند زیاد باشد. یک کبوتر از نزدیک، کاملا قابل تشخیص است، اما وقتی به نقطه‌ای نورانی در دوردست تبدیل شود، تشخیص آن دیگر به این سادگی نیست. این ماجرا به‌تنهایی توضیحی برای تصاویر تهران نیست و نمی‌توان گفت نور‌های دیده‌شده در آن ویدیوها هم از همین جنس بوده‌اند.
از پهپاد تا هواپیمای کوچک
با پخش شدن نخستین ویدیوها، حدس‌ها هم یکی‌یکی از راه رسیدند. بعضی‌ها از پهپاد گفتند. وسیله‌ای که می‌تواند در ارتفاع حرکت کند، چراغ داشته باشد و از فاصله دور فقط به شکل چند نقطه نورانی دیده شود. گروهی دیگر، اما شکل و آرایش نورها را بیشتر شبیه هواپیما یا یک هواپیمای کوچک می‌دانستند و معتقد بودند چیزی که در تصاویر دیده می‌شود، می‌تواند یک وسیله پرنده معمولی باشد که به دلیل فاصله زیاد، شکل واقعی‌اش مشخص نیست.
در فضای مجازی حتی احتمال پاراگلایدر، بادبادک چراغ‌دار و دیگر وسایل پرنده کوچک هم مطرح شد. برخی کاربران نیز با توجه به شرایط منطقه و فضای امنیتی روز‌های اخیر، احتمال ارتباط این نورها با فعالیت‌های نظامی‌یا تجهیزات شناسایی را مطرح کردند. ادعا‌هایی که برای آنها سند مستقلی منتشر نشده است. در سوی دیگر، بعضی‌ها هم سراغ توضیحی کاملا متفاوت رفتند و احتمال دادند تصاویر دستکاری شده یا حتی با ابزار‌های هوش مصنوعی تولید شده باشد.
حتی در میان واکنش‌های کاربران، درباره شکل حرکت نورها و تعداد آنها بحث وجود داشت. بعضی‌ها از یک جسم واحد حرف می‌زدند و برخی دیگر چند جسم جداگانه را در آسمان دیده بودند. در یکی از ویدیوها نیز آرایش چند چراغ رنگی، توجه کاربران را به خود جلب کرده بود. با این حال، از روی همین تصاویر کوتاه نمی‌توان ارتفاع، سرعت، فاصله یا حتی اندازه واقعی جسم را با اطمینان مشخص کرد.
آنچه وجود دارد، مجموعه‌ای از حدس‌ها و برداشت‌های متفاوت است، نه یک پاسخ قطعی. پهپاد، هواپیمای کوچک، پاراگلایدر یا حتی یک وسیله ساده‌تر. هرکدام می‌توانند بخشی از گمانه‌زنی‌ها باشند، اما برای انتخاب یکی از این گزینه‌ها، اطلاعات بیشتری از خود تصاویر لازم است.
خلبان در قاب بود، اما پروازی در رادار نبود
یکی از همان تصاویر بحث‌برانگیز، ادعای برخی از شهروندان بود که معتقد بودند در برخی کلیپ‌ها، حتی تصاویر فردی که در آن وسیله رمزآلود نشسته دیده می‌شود. همین برداشت، برای برخی کاربران این احتمال را پررنگ کرد که نور دیده‌شده می‌تواند متعلق به یک هواپیما یا وسیله پرنده کوچک باشد. البته کیفیت تصویر به اندازه‌ای نیست که بتوان این جزئیات را با اطمینان تایید کرد.
وقتی مسئولان هم پاسخ قطعی ندارند
هم زمان با بالا گرفتن گمانه‌زنی‌ها و شایعات، سازمان هواپیمایی کشوری نیز درباره پرواز‌های آن زمان بررسی‌هایی انجام داد. این سازمان اعلام کرد که در رادار‌های مورد بررسی، پرواز مشخصی که بتوان آن را به این مشاهده نسبت داد، دیده نشده است. البته این پاسخ، ماهیت نور‌های دیده‌شده را مشخص نمی‌کند و به معنای آن نیست که سازمان هواپیمایی آنچه در آسمان دیده شده را شناسایی کرده است.
با وجود پیگیری‌های بسیار «هفت صبح» برای روشن شدن ماجرای این نورها، پاسخ مشخصی از سوی مسئولان سازمان‌های مرتبط با هوا فضا و نهاد‌های نظارتی و امنیتی مرتبط به دست نیامد. در همین زمینه دکتر حسن سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران در گفت‌و‌گو با «هفت‌صبح» درباره این تصاویر تنها به این جمله بسنده می‌کند: این اخبار معمولا شایعه است، توجه نکنید.
از سوی دیگر، مجید اخوان، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری هم در پاسخ به پیگیری‌های «هفت‌صبح» اعلام می‌کند که این موضوع از ابتدا در حوزه کاری این سازمان نبوده و به همین دلیل درباره آن اظهارنظر رسمی نکرده‌اند. او در پاسخ به این پرسش که آیا اطلاعات یا جزئیات مشخصی درباره تصاویر در اختیار این سازمان قرار دارد، می‌گوید: ما در این زمینه ورود نکردیم و اظهارنظر هم نکردیم. واقعیت این است که اطلاعات و جزئیات دقیقی درباره آن نداریم و در نهایت نیز متوجه نشدیم این تصاویر مربوط به چه چیزی بوده است. عده‌ای می‌گفتند تصاویر با هوش مصنوعی ساخته شده و عده‌ای نیز احتمال بالن را مطرح می‌کردند، اما در نهایت کسی به نتیجه قطعی نرسید.
اخوان همچنین در پاسخ به پرسش ما درباره روایت مربوط به کبوتر‌هایی که با چراغ به پرواز درآمده‌اند، می‌گوید: اخیرا در اینستاگرام دیدم فردی گفته بود پرنده‌هایش را به پرواز درآورده و چراغ‌هایی به آنها متصل کرده است. چنین موردی را نیز شنیده‌ام، اما هنوز اطلاعات دقیق و مشخصی درباره آن وجود ندارد. اخوان همچنین برداشت شخصی خود از تصاویر را این‌گونه بیان می‌کند: همان زمان به دوستانی که با من تماس گرفتند، گفتم که با توجه به ۲۵سال فعالیت رسانه‌ای، استنباط شخصی‌ام این است که تصاویر مربوط به هوش مصنوعی است، اما اینکه این برداشت تا چه اندازه با واقعیت منطبق است، واقعا نمی‌دانم. با این حال، آنچه از پیگیری‌ها به دست می‌آید، این است که اطلاعات کافی برای ارائه یک توضیح قطعی وجود ندارد.
ارتباط نور ناشناس با یک مهمان فضایی
یک نور ناشناس، حتما یک مهمان فضایی نیست، اما در میان این همه حدس و گمان، نگاه نجومی ماجرا را باید از احتمال‌های زمینی شروع کرد. کاظم کوکرم، سخنگوی کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران، احتمال ارتباط این نورها با موجودات فرازمینی را منطقی نمی‌داند. به گفته او، این نورها می‌توانند مربوط به یک وسیله پرنده معمولی باشند. مثلا یک کوادکوپتر که برای تبلیغات، تصویربرداری یا کار‌های دیگر به پرواز درآمده است.
کوکرم در گفت‌و‌گو با هفت‌صبح می‌گوید که در بسیاری از مواردی که در سال‌های گذشته با عنوان یوفو یا جسم پرنده ناشناس مطرح شده‌اند، بعد از بررسی مشخص شده که منشا آنها زمینی بوده است؛ بنابراین ناشناخته بودن یک نور، به‌تنهایی به این معنی نیست که با یک موجود فضایی روبه‌رو هستیم. او برای توضیح این موضوع به فاصله بسیار زیاد میان منظومه‌های ستاره‌ای اشاره می‌کند. نزدیک‌ترین منظومه به منظومه شمسی حدود ۴/۳ سال نوری از ما فاصله دارد. به گفته کوکرم، با امکاناتی که امروز در اختیار داریم، طی کردن چنین فاصله‌ای می‌تواند بیش از ۵۰ هزار سال زمان ببرد.
به همین دلیل، او یک سوال ساده مطرح می‌کند. اگر موجودی بتواند چنین فاصله‌ای را طی کند، چرا باید فقط برای چند لحظه در آسمان تهران دیده شود و بعد ناپدید شود؟ از نگاه کوکرم، اگر یک موجود هوشمند واقعا توانایی چنین سفری را داشته باشد، احتمالا هدف مشخصی از آمدن به زمین دارد و قرار نیست فقط برای چند لحظه در آسمان یک شهر دیده شود.
در عین حال، احتمال‌های دیگری هم وجود دارد. ممکن است این نورها مربوط به وسایل پرنده‌ای باشند که مردم عادی استفاده می‌کنند. حتی احتمال تجهیزات نظامی یا جاسوسی را هم نمی‌توان از نظر تئوری کنار گذاشت. اما در هر دو حالت، باز هم با یک وسیله زمینی روبه‌رو هستیم، نه یک پدیده فرازمینی.
کوکرم توضیح می‌دهد که در سال‌های گذشته بعضی تصاویر مربوط به یوفو‌ها ساختگی یا دستکاری‌شده بوده‌اند. امروز هم شبکه‌های اجتماعی می‌توانند افراد را به ساخت چنین تصاویری برای جلب توجه و افزایش دنبال‌کننده ترغیب کنند. در فیلم‌های مربوط به تهران هم تغییر رنگ نورها و شکل آنها ممکن است ذهن بیننده را به سمت تصاویری که از بشقاب‌پرنده‌ها دیده‌ایم ببرد. اما شباهت یک نور به چیزی که قبلا به عنوان یوفو دیده‌ایم، دلیل کافی برای فرازمینی بودن آن نیست.