سینا احدیان | روزنامه‌نگار

در میانه جنگ تمام‌عیار اقتصادی آمریکا علیه ایران، دلار در بازار غیررسمی به 260هزار تومان رسید و وارد محدوده‌های تاریخی جدیدی شد. این رشد شتابان قیمت ارز منجر به ورود مستقیم بانک مرکزی و دستگاه قضایی برای مهار التهاب ارز شد. جهش قیمت ارز در شرایطی اتفاق افتاد‌ که بازار ارز تحت‌تأثیر چند فشار همزمان قرار دارد: کاهش دسترسی به منابع ارزی در نتیجه جنگ و محدودیت‌های تجارت خارجی، تشدید نااطمینانی و انتظارات تورمی، فعالیت معامله‌گران و قیمت‌سازان در بازار غیررسمی و در کنار همه اینها، سیاست‌هایی که گاهی میان بخش ارزی و تجاری کشور هماهنگ به‌ نظر نمی‌رسند.‌با این حال، همزمان با افزایش نرخ ارز، مجموعه‌ای از اقدامات برای کنترل التهاب بازار آغاز شده است؛ اقداماتی که باید دید می‌توانند موج فعلی را متوقف کنند یا خیر.

۳ گام عملیاتی برای کنترل   بازار ارز
  عرضه اسکناس: بانک مرکزی برای مدیریت بازار ارز، در نظر دارد تا ۲میلیارد دلار اسکناس در بازار پخش کند. در مرحله نخست، یک میلیارد دلار از طریق شعب منتخب بانک‌ها و صرافی‌های بانکی عرضه می‌شود و افراد بالای ۱۸سال می‌توانند با کارت ملی تا سقف ۱۰هزار دلار ارز دریافت کنند.‌
  توقف قیمت‌سازی در فضای مجازی: در طرح برخورد با قیمت‌گذاری کاذب ارز، تاکنون ۵۱صفحه شناسایی و ۲۴صفحه با دستور قضایی توقیف شده‌اند. همچنین معاملات شبانه تتر ممنوع و نرخ‌گذاری در تابلوی یکی از صرافی‌های بزرگ رمزارز تا اطلاع ثانوی لغو شد.
  ‌برخورد با اخلالگران بازار: همزمان، پلیس امنیت اقتصادی نیز با معامله‌گران فردایی و کاغذی برخورد کرده است. در تازه‌ترین پرونده، سرشبکه سابقه‌دار معاملات فردایی و کاغذی به همراه ۱۰نفر از مرتبطان خود بازداشت و ۵حساب بانکی اجاره‌ای مسدود شده است. براساس اعلام سخنگوی فراجا، گردش مالی متهم ردیف اول این پرونده ۲۴۰هزار میلیارد تومان بوده است. 

بانک مرکزی چه می‌کند؟
بانک مرکزی همزمان 2مسئله را دنبال می‌کند. از یک‌سو باید نوسانات کوتاه‌مدت بازار را مدیریت کند و از سوی دیگر، منابع ارزی را برای نیازهای ضروری آتی، ازجمله کالاهای اساسی و دارو حفظ کند.‌این بانک در تازه‌ترین موضع خود اعلام کرده است که سطح فعلی نرخ ارز با متغیرهای بنیادی اقتصاد همخوانی ندارد و بخشی از افزایش اخیر ناشی از تشدید نااطمینانی، فشارهای روانی و انتظارات بازار است. بانک مرکزی تأکید کرده از ابزارهای مداخله‌ای خود برای جلوگیری از شکل‌گیری روندهای غیر‌بنیادی استفاده خواهد کرد.‌در کنار این اقدامات، مهدی دارابی، دستیار ارزی رئیس‌کل بانک مرکزی از اصلاحات ارزی این بانک و افزایش بازگشت ارز صادراتی خبر داده و گفته است بیش از 5/1میلیارد دلار اسکناس ارز به کشور بازگشته است. او همچنین از افزایش معاملات مستقیم میان صادرکنندگان و واردکنندگان خبر داده است.‌در شرایط فعلی مسئله فقط این نیست که بانک مرکزی چقدر ارز دارد؛ پرسش مهم‌تر این است که چه مقدار از منابع را در چه زمانی و با چه سازوکاری وارد بازار کند تا هم جلوی جهش‌های هیجانی گرفته ‌ و هم برای نیازهای ضروری اقتصاد از ذخایر صیانت شود.

چرا دلار جهش کرد؟
اگرچه اقدامات نظارتی می‌تواند بخشی از التهاب بازار را کاهش دهد، اما جهش دلار را نمی‌توان تنها به فعالیت دلالان یا کانال‌های مجازی نسبت داد. افزایش اخیر حاصل برخورد چند عامل همزمان است.
 فشار جنگ بر منابع ارزی: نخستین مسئله فشار به سمت عرضه ارز است. جنگ و محدودیت‌های ناشی از آن هزینه انتقال پول، تجارت و حمل‌ونقل را افزایش داده و دسترسی ایران به درآمدهای صادراتی را دشوارتر کرده است.
 تحریک انتظارات و افزایش تقاضای احتیاطی: در اقتصاد ایران، مردم و فعالان اقتصادی وقتی احتمال تشدید تحریم، کاهش درآمدهای ارزی یا طولانی شدن بحران را بالا می‌بینند، ممکن است بخشی از ریال خود را به ارز و طلا تبدیل کنند. در این میان، اخبار مربوط به تشدید فشار اقتصادی آمریکا نیز به نااطمینانی بازار دامن زده است. این تقاضا الزاما تقاضای تجاری نیست؛ بخشی از آن برای حفظ ارزش دارایی ایجاد می‌شود.
 کف بازار و قیمت‌سازان: عامل سوم نقش بازار غیررسمی است. این بازار از نظر حجم لزوما نماینده کل اقتصاد نیست، اما نرخ‌هایی که در آن شکل می‌گیرد می‌تواند به مرجع ذهنی و لنگر انتظارات تورمی معامله‌گران تبدیل شود. وقتی در فضای مجازی یک نرخ افزایشی به‌عنوان قیمت دلار منتشر می‌شود، معامله‌گران و مصرف‌کنندگان برای خریدهای بعدی خود ممکن است همان نرخ را مبنا قرار دهند.
  امارات، حلقه حساس تجارت و انتقال پول: عامل دیگری که از پاییز سال قبل و به‌ویژه در شرایط فعلی اهمیت پیدا کرده وضعیت مسیرهای مالی و تجاری ایران با امارات است.‌امارات سال‌ها یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجارت خارجی ایران بوده است. رویترز گزارش داده که این کشور در سال۲۰۲۴ حدود ۳۰درصد واردات ایران را به‌ خود اختصاص داده بود. اما در شهریور امسال، بانک مرکزی امارات شعب بانک ملی ایران را از تراکنش‌های مالی منع کرد.
 ناهماهنگی سیاست‌های تجاری با سیاست‌های ارزی: یکی دیگر از دلایل رشد قیمت دلار ناهماهنگی در سیاست‌های ارزی و تجاری کشور است.در ۵‌ماه نخست امسال حدود ۲۵هزار دستگاه خودرو وارد کشور شده است که از نظر ارزش نسبت به‌ مدت مشابه سال گذشته رشد 66درصدی داشته است. این ناهماهنگی صرفا مربوط به واردات خودرو‌ نیست. در ۴مهر، سازمان توسعه تجارت محدودیت واردات لوازم خانگی با برندهای کره‌ای برای تعاونی‌های مرزنشین را لغو کرد. این کار می‌تواند همزمان بخش زیادی از منابع ارز‌ی کشور را صرف واردات لوازم خانگی (حدود 4تا 7میلیارد دلار) کند.