سبدی که پایان سال گذشته ۱۰۰تومان هزینه داشت، در پایان شهریور حدود ۱۳۴تومان هزینه دارد. اگر همین سبد را با شهریور سال گذشته مقایسه کنیم، صورتحساب آن به نزدیک ۱۹۰تومان می‌رسد.
به گزارش روز نو این فاصله تصویری روشن از فشار قیمت‌ها بر زندگی خانوار‌های ایرانی است؛ فشاری که در نیمه نخست سال انباشته شده و در پایان تابستان، سرعت ماهانه آن نیز دوباره افزایش یافته است. گزارش مرکز آمار ایران نشان می‌دهد تورم ماهانه شهریور به ۲/۴ درصد، تورم‌نقطه‌ای به ۸/۸۹درصد و تورم سالانه به ۷۳٫۶درصد رسیده است. هر سه نرخ نسبت‌به مرداد افزایش یافته‌اند.
پشت این اعداد، تغییر مهمی در ترکیب گرانی دیده می‌شود. رشد ماهانه قیمت خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات نسبت به مرداد کندتر شده، اما کالا‌های غیرخوراکی و خدمات با سرعت بیشتری گران شده‌اند بنابراین آرام‌ترشدن افزایش قیمت در بخشی از سفره، نتوانسته فشار سایر مخارج را جبران کند. خرید وسیله نقلیه، تهیه لوازم خانگی، ارتباطات و هزینه رفت‌وآمد نیز در شهریور افزایش‌های قابل‌توجهی داشته‌اند.
در عین حال کندشدن رشد ماهانه خوراکی‌ها به‌معنای سبک‌شدن صورتحساب تغذیه نیست. قیمت متوسط روغن‌ها و چربی‌ها حدود ۶/۳ برابر شهریور گذشته شده و قیمت گروه شیر، پنیر و تخم‌مرغ به حدود ۶/۲ برابر رسیده است. خانوار اکنون با مجموعه‌ای از مخارج گران‌تر روبه‌رو است که هم خرید‌های روزمره و هم خرید‌های بزرگ‌تر را دربر‌می‌گیرد. بررسی سهم گروه‌ها نیز نشان می‌دهد خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها، مسکن و انرژی و حمل‌ونقل، روی‌هم حدود ۵۸درصد افزایش ماهانه شاخص قیمت در شهریور را توضیح می‌دهند؛ سه حوزه‌ای که مستقیما با نیاز‌های زندگی ارتباط دارند.
۶ ماه، یک‌سوم افزایش قیمت
نیمه نخست سال با افزایش حدود ۴/۳۴درصدی سطح عمومی قیمت‌ها پایان یافته است. شاخص قیمت مصرف‌کننده از ۲/۵۴۳ در اسفند۱۴۰۴ به ۸/۷۲۹ در شهریور۱۴۰۵ رسیده؛ فاصله‌ای‌که نشان می‌دهد هزینه متوسط خرید سبد ثابت مصرفی در شش‌ماه، بیش از یک‌سوم افزایش یافته است. برای خانواری که درآمدش در همین دوره تغییر نکرده، تامین همان مقدار کالا و خدمات به بودجه بیشتری نیاز دارد. این محاسبه، رشد قیمت‌ها از پایان سال گذشته را نشان می‌دهد و با تورم‌نقطه‌ای یا سالانه متفاوت است. مسیر ماهانه این افزایش، یکنواخت نبوده است. تورم ماهانه در فروردین ۵درصد ثبت شد و در اردیبهشت به ۸/۸درصد رسید. این جهش، بالاترین نرخ ماهانه نیمه نخست امسال بود. سپس نرخ در خرداد به ۹/۵درصد و در تیر به ۱/۳درصد کاهش یافت. با این حال روند نزولی ادامه پیدا نکرد، تورم ماهانه در مرداد به ۴/۳درصد و در شهریور به ۲/۴درصد افزایش یافت.
شهریور نسبت‌به مرداد، افزایش ۸/۰ واحد‌درصدی تورم ماهانه را ثبت کرده است. فاصله آن با تیر نیز به ۱/۱ واحد‌درصد می‌رسد بنابراین سرعت گرانی در پایان تابستان دوباره بیشتر شده، هرچند هنوز از نرخ‌های سه‌ماهه نخست سال پایین‌تر است. داده‌ها از افت شتاب پس از جهش اردیبهشت و سپس افزایش دوباره آن در دو ماه پایانی تابستان حکایت دارند.
در تمام این ماه‌ها، رشد شاخص مثبت بوده است. حتی زمانی که تورم ماهانه به ۱/۳درصد کاهش یافت، قیمت‌ها همچنان بالا رفتند. به همین دلیل کندشدن گرانی نتوانست افزایش‌های قبلی را برگرداند. هر افزایش تازه بر سطح بالاتر قیمت‌های ماه قبل نشسته و صورتحساب پایان تابستان را بزرگ‌تر کرده است. افزایش شش‌ماهه نیز از نسبت شاخص‌ها محاسبه می‌شود؛ جمع ساده نرخ‌های ماهانه، اثر تجمعی افزایش قیمت‌ها را دقیق نشان نمی‌دهد.
هزینه زندگی در آستانه ۲ برابر شدن
هزینه متوسط سبد مصرفی در شهریور، به دو برابر ماه مشابه سال گذشته نزدیک شده است. تورم‌نقطه‌ای ۸/۸۹درصدی یعنی خانوار‌ها برای خرید مجموعه یکسانی از کالا‌ها و خدمات، به‌طور متوسط نزدیک به ۹۰درصد بیشتر از شهریور۱۴۰۴ پرداخت می‌کنند. این نرخ در سری ماهانه ارائه‌شده از فروردین۱۴۰۴ بالاترین مقدار را دارد و نشان می‌دهد فاصله قیمت‌های جاری با سال گذشته همچنان بزرگ‌تر شده است.
تورم‌نقطه‌ای در فروردین۱۴۰۴ برابر ۹/۳۸درصد بود و در اسفند همان سال به ۸/۷۱درصد رسید. افزایش آن در نیمه نخست امسال ادامه پیدا کرد. نرخ فروردین ۵/۷۲درصد ثبت شد و در اردیبهشت به ۹/۸۳درصد رسید؛ جهشی ۴/۱۱ واحد‌درصدی در یک ماه. خرداد با نرخ ۶/۸۸درصد پایان یافت. کاهش مختصر تیر به ۹/۸۷درصد نیز در مرداد و شهریور جای خود را به افزایش دوباره داد.
همزمان تورم سالانه در تمام ماه‌های نیمه نخست سال صعودی بوده است. این نرخ از ۶/۵۰درصد در اسفند گذشته به ۶/۷۳درصد در شهریور رسیده؛ افزایشی ۲۳واحد‌درصدی فقط در شش‌ماه. رشد تورم سالانه در شهریور نسبت به مرداد نیز ۷/۳ واحد‌درصد بوده است.
تفاوت این دو نرخ، به شیوه اندازه‌گیری آنها برمی‌گردد. تورم‌نقطه‌ای قیمت‌های شهریور را با شهریور گذشته مقایسه می‌کند.
تورم سالانه، تغییر میانگین شاخص در ۱۲ ماه اخیر نسبت به ۱۲ ماه پیش از آن را نشان می‌دهد بنابراین افزایش تورم سالانه حتی هنگام کاهش موقت تورم ماهانه تناقض نیست. گرانی ماه‌های گذشته همچنان میانگین ۱۲ماهه را بالا می‌برد.
در شهریور، هم رشد قیمت نسبت‌به سال گذشته بیشتر شده و هم میانگین هزینه سبد مصرفی با فاصله بزرگ‌تری از دوره پیشین قرار گرفته است؛ دو نشانه از استمرار فشار انباشته تورم بر مخارج خانوار.
روغن ۶/۳ برابر، لبنیات ۶/۲ برابر
سفره خانوار هنوز یکی از سنگین‌ترین صورتحساب‌های گرانی را دارد. تورم‌نقطه‌ای خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها در شهریور ۱/۱۲۱درصد ثبت شده یعنی قیمت متوسط این گروه بیش از دو برابر شهریور گذشته شده است. تورم سالانه آن نیز به ۵/۱۰۸درصد رسیده و نشان می‌دهد افزایش میانگین قیمت خوراکی‌ها در مقیاس ۱۲ماهه، از مرز ۱۰۰درصد عبور کرده است. در جزئیات این گروه، روغن‌ها و چربی‌ها فاصله چشمگیری با سایر اقلام دارند. تورم‌نقطه‌ای آنها ۵/۲۵۷درصد و تورم سالانه‌شان ۶/۱۹۶درصد است. افزایش ۵/۲۵۷درصدی به این معناست که قیمت متوسط گروه حدود ۶/۳ برابر شهریور گذشته شده است. پس از آن، شیر، پنیر و تخم‌مرغ با تورم‌نقطه‌ای ۶/۱۶۰درصد قرار دارند؛ گروهی که قیمت متوسط آن به حدود ۶/۲ برابر رسیده است.
گرانی سایر اقلام ضروری نیز قابل‌توجه است. تورم‌نقطه‌ای گوشت قرمز و گوشت ماکیان ۵/۱۲۸ درصد، نان و غلات ۲/۱۰۳درصد و میوه و خشکبار ۱/۱۰۰درصد گزارش شده است. درنتیجه افزایش قیمت‌ها بخش‌های گوناگون تغذیه خانوار را دربر گرفته و فشار آن به یک یا دو قلم محدود نمانده است. با این حال ترتیب گرانی در مقیاس ماهانه متفاوت است. ماهی‌ها و صدف‌داران در شهریور ۹/۸درصد و سبزی‌ها و حبوبات ۷/۵درصد گران شده‌اند. رشد ماهانه روغن‌ها ۵/۱درصد و شیر، پنیر و تخم‌مرغ ۳/۲درصد بوده است بنابراین گروهی که بیشترین افزایش قیمت نسبت به سال گذشته را دارد، الزاما بیشترین رشد قیمت همین ماه را ثبت نکرده است. تورم ماهانه گروه عمده خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات از ۶/۳درصد مرداد به ۳/۲درصد شهریور کاهش یافته، اما این کاهش فقط از کندترشدن رشد قیمت خبر می‌دهد. سطح قیمت‌ها همچنان بالاتر رفته است. خانوار برای حفظ مقدار قبلی مصرف، باید هزینه بیشتری بپردازد و در صورت ثابت‌ماندن بودجه، ناچار است میان اقلام مختلف انتخاب کند. آمار قیمت به‌تنهایی میزان کاهش مصرف را نشان نمی‌دهد، اما افزایش هزینه حفظ سبد قبلی را به‌روشنی ثبت می‌کند.
موج گرانی به خرید‌های بزرگ رسید
خرید و جایگزینی کالا‌های بادوام نیز در شهریور با افزایش شدید هزینه همراه شده است. تورم ماهانه این‌دسته به ۳/۱۳درصد رسیده و تورم‌نقطه‌ای آن ۱/۱۴۸درصد ثبت شده است. چنین افزایشی نشان می‌دهد قیمت متوسط کالا‌های بادوام، تنها در یک‌ماه رشد بزرگی داشته و نسبت به شهریور گذشته نیز نزدیک به دو‌ونیم برابر شده است.
جزئیات حمل‌ونقل، بخشی از این فشار را آشکار می‌کند. تورم ماهانه خرید وسایل نقلیه ۴/۱۱درصد و تورم‌نقطه‌ای آن ۷/۱۳۵درصد است بنابراین خرید وسیله نقلیه جدید یا جایگزینی وسیله قبلی، در شهریور به هزینه بیشتری نسبت به مرداد نیاز داشته است. برای خانواری که پس‌اندازش با همین سرعت افزایش نیافته، فاصله منابع در دسترس با هزینه خرید بزرگ‌تر می‌شود.
افزایش هزینه حمل‌ونقل به خرید محدود نیست. گروه استفاده از وسایل حمل‌ونقل شخصی، تورم ماهانه ۲/۷درصد و تورم‌نقطه‌ای ۹/۱۱۵درصد را ثبت کرده است. خدمات حمل‌ونقل عمومی نیز در یک‌ماه ۵/۳درصد و نسبت‌به شهریور گذشته ۵/۸۷درصد افزایش قیمت داشته‌اند. به این ترتیب، هم هزینه خرید وسیله و هم مخارج جابه‌جایی بالا رفته است.
در گروه مبلمان و لوازم خانگی و نگهداری معمول آنها نیز تورم ماهانه ۶درصد و تورم‌نقطه‌ای ۶/۱۲۴درصد دیده می‌شود. این اعداد از افزایش هزینه تجهیز خانه و جایگزینی وسایل خبر می‌دهند. خرید‌هایی که ممکن است در بودجه خانوار دوره‌ای باشند، هنگام ضرورت با قیمت‌های بسیار بالاتری روبه‌رو می‌شوند.
در مجموع، جدول نشان می‌دهد فشار گرانی علاوه‌بر خرید‌های روزمره، به مخارج بزرگ‌تر نیز رسیده است. البته دسته کالا‌های بادوام با برخی گروه‌های اصلی هم‌پوشانی دارد بنابراین سهم آن را نباید دوباره به سهم خودرو یا لوازم‌خانگی اضافه کرد. اهمیت این دسته‌بندی در نشان‌دادن شدت رشد قیمت نوع خاصی از کالاهاست.
۸ گروه، بیش از ۲ برابر گران‌تر
گرانی شهریور در گروه‌های اصلی گسترده است. از ۱۲ گروه اصلی هزینه‌ای، هشت‌گروه تورم‌نقطه‌ای بالاتر از ۱۰۰درصد دارند یعنی قیمت متوسط آنها بیش از دوبرابر شهریور گذشته شده است. خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها، دخانیات، مبلمان و لوازم‌خانگی، حمل‌ونقل، ارتباطات، تفریح و فرهنگ، هتل و رستوران و کالا‌ها و خدمات متفرقه، این هشت گروه را تشکیل می‌دهند.
دخانیات با تورم‌نقطه‌ای ۷/۱۶۲ درصد، بالاترین نرخ را میان گروه‌های اصلی دارد. پس از آن، مبلمان و لوازم‌خانگی با ۶/۱۲۴ درصد، ارتباطات با ۷/۱۲۲درصد و خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها با ۱/۱۲۱درصد قرار دارند. تورم‌نقطه‌ای حمل‌ونقل نیز ۲/۱۱۵درصد و هتل و رستوران ۶/۱۱۲درصد است.
در مقیاس ماهانه، ارتباطات با افزایش ۷/۱۴درصدی در صدر گروه‌های اصلی قرار گرفته است. تفریح و فرهنگ ۶/۹ درصد، کالا‌ها و خدمات متفرقه ۵/۸درصد و حمل‌ونقل ۹/۷درصد افزایش قیمت داشته‌اند. پوشاک و کفش و آموزش نیز هرکدام رشد ماهانه ۳/۶درصدی ثبت کرده‌اند. تمام گروه‌های اصلی در شهریور تورم ماهانه مثبت دارند بنابراین افزایش قیمت‌ها در حوزه‌های مختلف مخارج خانوار ادامه یافته، هرچند شدت آن یکسان نبوده است. بهداشت و درمان با تورم ماهانه ۲/۵ درصد و نقطه‌ای ۸/۹۳درصد نیز نشان می‌دهد فشار هزینه در حوزه نیاز‌های درمانی قابل‌توجه است. این گستردگی، امکان جبران گرانی یک بخش از طریق ثبات قیمت در بخش دیگر را محدود می‌کند. با این حال نرخ‌های بالا به‌تنهایی سهم گروه‌ها در تورم کل را مشخص نمی‌کنند. گروهی با رشد شدید قیمت، اما وزن کوچک، ممکن است اثر کمتری از گروهی با رشد آرام‌تر و وزن بزرگ‌تر داشته باشد؛ تفاوتی که در جدول سهم از تورم آشکار می‌شود.
خوراک، مسکن و رفت‌وآمد؛ سهم ۵۸درصدی از گرانی شهریور
بزرگ‌ترین سهم‌های تورم ماهانه شهریور به سه حوزه تعلق دارد: خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها، مسکن و انرژی و حمل‌ونقل. از تورم ماهانه ۲۴/۴درصدی کل، پیش از گردکردن به ۲/۴ درصد، سهم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها ۹۶/۰ واحد درصد، سهم مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها ۸۵/۰ واحد‌درصد و سهم حمل‌ونقل ۶۶/۰ واحد‌درصد بوده است. جمع این سه سهم به ۴۷/۲ واحد‌درصد می‌رسد، حدود ۵۸درصد افزایش ماهانه شاخص کل بنابراین بیش از نیمی از گرانی شهریور از گروه‌هایی آمده که با تغذیه، سکونت و جابه‌جایی ارتباط دارند. این نسبت، سهم آنها از افزایش شاخص قیمت است و نباید با سهمشان از کل هزینه خانوار اشتباه گرفته شود. پس از این سه گروه، کالا‌ها و خدمات متفرقه با سهم ۴۰/۰ واحد‌درصد و بهداشت و درمان با ۳۵/۰ واحد‌درصد قرار دارند. پوشاک و کفش ۲۹/۰ واحد‌درصد و مبلمان و لوازم‌خانگی ۲۷/۰ واحد‌درصد به افزایش شاخص اضافه کرده‌اند. سهم ارتباطات نیز ۲۰/۰ واحد‌درصد بوده است.
مقایسه ارتباطات و مسکن، تفاوت نرخ رشد و اثر بر تورم را روشن می‌کند. ارتباطات با تورم ماهانه ۷/۱۴ درصد، بالاترین نرخ گروه‌های اصلی را دارد، اما سهم آن از افزایش شاخص، کمتر از یک‌چهارم سهم گروه مسکن و انرژی است. وزن بالاتر مسکن باعث شده رشد ماهانه ۶/۳درصدی آن اثر بزرگ‌تری بر تورم کل داشته باشد.
در دسته‌بندی دو گروه عمده نیز کالا‌های غیرخوراکی و خدمات ۲۵/۳ واحد‌درصد و خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات ۹۹/۰ واحد‌درصد سهم داشته‌اند. به این ترتیب، حدود ۷۷درصد افزایش ماهانه شاخص از بخش غیرخوراکی و خدمات آمده است. شتاب این بخش، کاهش رشد ماهانه خوراکی‌ها را پوشانده و نرخ کل را بالا برده است. سهم‌ها ترکیب گرانی شهریور را نشان می‌دهند، تعیین علت اقتصادی افزایش قیمت هر گروه، به شواهد جداگانه نیاز دارد.
پشت میانگین تورم چه می‌گذرد؟
تورم ۸/۸۹درصدی کل، تجربه یکسانی برای تمام خرید‌ها نیست. گروه مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها با وزن ۱۱/۳۶ درصد، بزرگ‌ترین بخش سبد شاخص را تشکیل می‌دهد، اما تورم‌نقطه‌ای آن ۹/۳۷درصد است. اجاره نیز با وزن ۶/۳۳ درصد، تورم‌نقطه‌ای ۸/۳۲درصدی دارد؛ نرخی بسیار پایین‌تر از خوراکی‌ها، حمل‌ونقل و لوازم‌خانگی.
اثر این تفاوت در شاخص بدون اجاره دیده می‌شود. مرکز آمار تورم‌نقطه‌ای این شاخص را ۱/۱۱۴درصد گزارش کرده؛ ۳/۲۴ واحد‌درصد بالاتر از تورم کل؛ بنابراین وزن بالای اجاره و رشد کمتر شاخص آن، میانگین تورم را پایین‌تر از نرخ بسیاری از مخارج دیگر قرار داده است البته شاخص اجاره معادل قیمت خرید مسکن یا افزایش اجاره تمام قرارداد‌های جدید نیست. همچنین کنارگذاشتن آن، صرفا یک مقایسه آماری است و هزینه واقعی سکونت را از بودجه خانوار حذف نمی‌کند. این مقایسه توضیح می‌دهد چرا برخی خرید‌ها بسیار بیشتر از نرخ عمومی تورم گران شده‌اند.
برای خانوار نتیجه در صورتحساب‌ها ظاهر می‌شود: روغن و لبنیات، رفت‌وآمد، درمان و خرید وسایل خانه، هرکدام با آهنگی متفاوت افزایش قیمت داشته‌اند. تورم شهریور مجموعه این فشار‌ها را ثبت می‌کند. کاهش سرعت گرانی در یک گروه، زمانی به کاهش فشار هزینه زندگی کمک می‌کند که افزایش سایر مخارج آن را خنثی نکند؛ اتفاقی که در پایان تابستان رخ نداده است.