به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
ایلیا روبانیس-ترجمه: حسن فتاحی: ارمنستان باید مسیر فناوری هسته‌ای خود را برگزیند. این کشور با درآمد متوسط رو به بالا در قفقاز جنوبی، برای بیش از ۳۰ درصد از ترکیب انرژی خود به انرژی هسته‌ای وابسته است؛ ساخت یک نیروگاه جدید یک دهه زمان می‌برد. به نظر می‌رسد ایروان مصمم است بهره‌برداری از نیروگاه هسته‌ای متسامور را تا حد امکان تمدید کند، احتمالا تا ۲۰۳۶. تصمیم درباره آنچه پس از آن روی می‌دهد، باید تا پایان ۲۰۲۶ یا اوایل ۲۰۲۷ گرفته شود. مقاله حاضر به بررسی عوامل فناورانه، سیاسی و اقتصادی می‌پردازد که ارمنستان باید هنگام بررسی فاصله‌گرفتن از تعهد دیرینه خود به فناوری روس‌اتم، آنها را مدنظر قرار دهد. در سطح نظری و به صورت غیررسمی، دیپلمات‌ها استدلالی از نظر فناورانه بی‌طرف و هماهنگ با سیاست خارجی چندوجهی ایروان مطرح می‌کنند و در جلسات توجیهی خود می‌گویند که دولت در حال بررسی گزینه‌های کره‌ای، چینی، فرانسوی و همچنین آمریکایی و روسی است. در اظهارات رسمی، تنها گزینه مورد بحث، فناوری تجربی رآکتورهای کوچک مدولار (SMR) آمریکاست. بیش از ۱۲۰ طراحی برای «SMR»ها وجود دارد که از نظر اندازه متفاوت‌اند و می‌توانند ۲۰ تا ۲۰۰ مگاوات الکتریکی (MWe) برق تولید کنند. در‌حالی‌که سرمایه‌گذاری خطرپذیر در آمریکا می‌تواند میلیاردها دلار روی فناوری جدید و آزمایش‌نشده شرط‌بندی کند، اندازه اقتصاد ارمنستان چنین ریسک‌هایی را از اساس خطرناک می‌سازد. تنها استدلالی که می‌تواند مسیر فناورانه آمریکا را توجیه کند، استدلالی ژئوپلیتیکی است و شاید ارمنستان تحمل انتخاب مسیری را نداشته باشد که با محدودیت‌های بودجه‌ای و فنی همراه نباشد. می‌توان گفت ایالات متحده نتوانسته است با کاهش ریسک، ارزش پیشنهادی فناورانه خود را به سطحی برساند که تغییر مسیر بنیادین ارمنستان را امکان‌پذیر کند.
انتخاب دوگانه ارمنستان
هدف سیاست‌گذاری ارمنستان اغلب به‌روشنی بیان می‌شود: کاهش وابستگی هسته‌ای خود به روسیه. تا پایان عمر عملیاتی نیروگاه هسته‌ای متسامور، حداکثر تا ۲۰۳۶، ارمنستان می‌خواهد هم تنها نیروگاه هسته‌ای قفقاز جنوبی را حفظ کند و هم به یک شریک فناورانه جایگزین روی بیاورد. در عمل، اگر نه در اصل، این هدف یک انتخاب فناورانه دوگانه را پیش می‌کشد: آمریکایی یا روسی. کنسرسیوم کره‌ای که برای توسعه نیروگاه‌های هسته‌ای در اروپا (KHNP) -در جمهوری چک، اسلواکی و لهستان- پیشنهاد ارائه داده است، مجموعه‌ای از داستان‌های موفقیت در اختیار ندارد و در مواردی در برابر شریک فناورانه آمریکایی خود، وستینگ‌هاوس، کنار رفته است. دلیل دوم، به گفته دکتر آرا مارجاریان، یکی از برجسته‌ترین مهندسان هسته‌ای و کارشناسان سیاست انرژی ارمنستان، این است که ژنراتورهای کره‌ای به‌سادگی بیش از حد بزرگ‌اند؛ انتقال آنها به ارمنستانِ محصور در خشکی از نظر لجستیکی امکان‌پذیر نیست. گزینه چینی نیز به طور جدی مدنظر نیست. مشارکت چین در توسعه رآکتورهای تحت فشار اروپایی (EPR) در بریتانیا به اعتبار فنی خود چین و شرکای فرانسوی آن لطمه زده است. با این حال، از آنجا که چین در حال ساخت مراکز داده و اعتبارسنجی فناوری SMR خود است، این احتمال وجود دارد که در آینده، مقیاس تولید آن بتواند راهی برای ورود به بازار اروپا باز کند. فراتر از بریتانیا، نقص‌های طراحی و سرریز هزینه‌های شرکت (Électricité de France (EDF اعتبار پروژه‌های نیروگاه‌های EPR با طراحی فرانسوی را در فنلاند، فرانسه و چین خدشه‌دار کرده است. تا به امروز، فرانسه مجموعه معتبری از پروژه‌های توسعه بین‌المللی در اختیار ندارد. گرچه سفیر فرانسه در ارمنستان از نیروگاه متسامور بازدید کرده و مقام‌ها احتمال همکاری با فراماتوم، یکی از زیرمجموعه‌های EDF، را مطرح می‌کنند، هیچ شاهدی از یک ارزش پیشنهادی متقاعدکننده وجود ندارد. بنا بر گفته دکتر مارجاریان، تنها پیشنهادی که در صورت عدول ارمنستان از پیشنهاد شرکت دولتی انرژی اتمی روس‌اتم، که معمولا شامل توافق‌های بازخرید سوخت مصرف‌شده است، در دست بررسی قرار دارد، مربوط به مدیریت پسماند است. با این حال، به گفته دکتر توا مایر، دانشیار ژئوپلیتیک در دانشگاه آلزاس، فرانسه حتی نمی‌تواند یک توافق کامل برای پردازش سوخت مصرف‌شده ارائه دهد، زیرا هم قوانین فرانسه و هم مقررات اتحادیه اروپا واردات پسماند هسته‌ای بین‌المللی را ممنوع کرده‌اند. ارمنستان در‌این‌صورت ناگزیر خواهد بود زیرساخت ملی اختصاصی برای ذخیره‌سازی سوخت مصرف‌شده ایجاد کند؛ زیرساختی که از سرمایه‌برترین انواع زیرساخت در جهان است. تنها فناوری‌ای که در ارمنستان به‌عنوان جایگزین پیشنهاد دائمی روس‌اتم مدنظر است، «SMR»های آمریکایی هستند؛ آن‌هم در شرایطی که این فناوری هنوز در مرحله آزمودن است. NuScale نخستین و تنها شرکت آمریکایی است که طراحی SMR آن از طرف کمیسیون تنظیم مقررات هسته‌ای آمریکا تأیید شده است. در تئوری، مزیت رقابتی این فناوری آن است که «SMR»ها در کارخانه و خارج از سایت مونتاژ می‌شوند و در مدت کوتاه‌تری تحویل داده می‌شوند و می‌توانند همگام با ظهور تقاضا به آن پاسخ دهند، بدون آنکه بار اضافی بر شبکه عمومی تحمیل کنند. اگر این فرض در عمل محقق می‌شد، سرمایه‌گذاری در «SMR»ها به سرمایه اولیه کمتری نیاز داشت، پروژه‌ها از نظر تأمین مالی جذاب‌تر می‌شدند و به زمین کمتری نیاز داشتند. هیچ‌یک از این مزایا در عمل محقق نشده است. نیروگاه آزمایشی NuScale در یوتا به دلیل سرریز هزینه‌ها متوقف شده است؛ پروژه رومانی با چالش‌هایی از همین دست روبه‌روست؛ پروژه لهستان نیز موفق به دریافت مجوز نشده است. گرچه رومانی در ظاهر همچنان متعهد است، نخست‌وزیر ایلیه بولویان پیشنهاد کرده که ازسرگیری توسعه مستلزم تدوین یک طرح مالی پذیرفتنی است که انرژی تولیدی را رقابت‌پذیر کند. مشخص نیست که آیا می‌توان چنین پیشنهادی را تدوین کرد یا خیر. با توجه به هزینه برآوردی هفت میلیارد دلار، ارائه یک ارزش پیشنهادی متقاعدکننده همچنان نامحتمل است. ارزش پیشنهادی هسته‌ای آمریکا با همان میزان سرمایه، نصف ظرفیتی را ارائه می‌دهد که روس‌اتم عرضه می‌کند. توافق‌نامه‌های بخش ۱۲۳ ارمنی-آمریکایی، که عنوان خود را از بخش ۱۲۳ قانون انرژی اتمی آمریکا مصوب ۱۹۵۴ گرفته‌اند و در فوریه ۲۰۲۶ میان جی.دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، و نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، امضا شدند، به گفته دکتر امیلی هالند، مدیر برنامه اوراسیا در انستیتوی تحقیقات سیاست خارجی در برلین، چیزی بیش از یک یادداشت‌تفاهم نیستند. تعهد پنج میلیارد دلاری برای تأمین مالی صادرات فناوری و متعاقبا چهار میلیارد دلار برای نگهداری فنی بلندمدت فناوری SMR ساخت آمریکا، بیش از آنکه تعهدی سیاستی به سیاست صنعتی باشد، نشان‌دهنده بلندپروازی سیاسی است. این توافق هیچ عنصر کاهنده ریسکی که واشینگتن آن را تضمین کرده باشد، مانند بسته‌ای از وام‌های کم‌بهره، کمک‌های بلاعوض یا ضمانت‌های وام، در بر نمی‌گیرد. همان‌طور که دکتر مایر اشاره می‌کند، ارزش پیشنهادی فناوری SMR آمریکا بر فناوری اثبات‌نشده‌ای استوار است، بدون زنجیره ارزش مستقر برای تأمین سوخت و با هزینه توسعه‌ای به‌مراتب بیشتر به ازای هر کیلووات/ساعت تحویلی. هیچ‌کس در صنعت هسته‌ای انتظار ندارد فناوری SMR آمریکا پیش از پنج یا شش سال دیگر در دسترس باشد و سرریز هزینه‌ها در یوتا، رومانی و لهستان نیز دلسردکننده است. به گفته سباستین استیر، از نویسندگان گزارش وضعیت صنعت هسته‌ای جهان، روس‌اتم، به‌ویژه پس از فاجعه فوکوشیما که سرمایه‌گذاری انجام‌شده در این بخش را در سراسر غرب تحلیل برد، به‌عنوان رهبر بی‌چون‌وچرای صنعت هسته‌ای غیرنظامی سر برآورده است. روس‌اتم هزینه پیش‌بینی‌پذیر، فناوری آزمایش‌شده، تأمین مالی آسان و بند قراداد بازخرید سوخت مصرف‌شده را به‌عنوان استاندارد ارائه می‌دهد. این موضوع در بستر ارمنستان درخورتوجه است، زیرا هفت میلیارد دلار دوسوم کل بودجه سالانه دولت ایروان را تشکیل می‌دهد. با این حال، کارشناسان شرکت آمریکایی سارجنت اند لاندی در می ۲۰۲۶ از ایروان بازدید کردند و مطالعه امکان‌سنجی مقدماتی آنها نشان داد که امکان جایگزینی نیروگاه هسته‌ای متسامور با رآکتورهای مدولار آمریکایی (SMR) وجود دارد. این همان شرکتی است که از طراحی مهندسی و توسعه خوشه‌ای متشکل از شش ماژول NuScale در رومانی پشتیبانی کرده است؛ پروژه‌ای که تا به امروز از نظر مالی ناممکن به نظر می‌رسد. درواقع استقرار فناوری SMR آمریکا در رومانی، تنها کشور اروپایی با زنجیره ارزش هسته‌ای کاملا متنوع و متکی بر فناوری کندوی کانادا
(Canada Deuterium Uranium) -که به طور منحصربه‌فرد با اورانیوم خام و غنی‌نشده کار می‌کند- نتیجه‌ای معکوس خواهد داشت. در این زمینه، استقرار فناوری SMR آمریکا نه‌تنها پرهزینه است، بلکه رومانی را در معرض وابستگی احتمالی به روس‌اتم برای سوخت اورانیوم غنی‌شده قرار می‌دهد؛ سوختی که درحال‌حاضر در رومانی استفاده نمی‌شود. به هر حال، چین و روسیه تنها کشورهایی هستند که به ترتیب در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۱ فناوری SMR را مستقر کرده‌اند.
چرایی بررسی رآکتورهای کوچک و میکرو مدولار در ارمنستان
به گفته دکتر سرگئی سوخانکین، همکار ارشد بنیاد ساراتوگا و بنیاد جیمزتاون، پلتفرم‌های آمریکایی از نظر تجاری اثبات‌شده نیستند و فناوری SMR آمریکا بیش از آنکه فناوری آماده استقرار باشد، به آینده تعلق دارد. استدلالی که در جریان گفت‌وگوی ایروان ۲۰۲۶ به نفع پذیرش فناوری SMR آمریکا مطرح شد و تحلیلگران اندیشکده‌های ارمنی نیز جداگانه آن را بازتاب دادند، اغلب ماهیتی ژئوپلیتیکی دارد. در زمینه ژئوپلیتیکی کنونی، غلبه روس‌اتم در بخش هسته‌ای غیرنظامی امنیتی‌سازی شده است و تهدید تسلیحاتی‌سازی را برجسته می‌کند؛ تهدیدی که در بخش نفت و گاز به فعلیت درآمده است. با این حال، اجماع میان تمام کارشناسانی که برای این تحلیل با آنها مصاحبه شده، این است که اگرچه تسلیحاتی‌سازی وابستگی فناورانه به روسیه ممکن است، اما تا به امروز در حد نظری باقی مانده است. روس‌اتم همواره کوشیده است شهرت خود را به‌عنوان یک شریک انرژی قابل‌اعتماد حفظ کند و این شرکت تاکنون هرگز سوخت یا تجهیزات هسته‌ای را برای اعمال نفوذ بر سیاست امنیتی قطع نکرده است. بنابراین، روس‌اتم صنعتی ۱۸ میلیارد دلاری را مدیریت می‌کند که سفارش‌های جهانیِ در حال افزایش آن شامل ۳۳ واحد نیروگاه هسته‌ای در بلغارستان، مجارستان، اسلواکی، ترکیه، بنگلادش، هند، قزاقستان، ایران، بورکینافاسو، مالی و دیگر کشورها می‌شود. گسترش زنجیره‌های ارزش هسته‌ای روسیه موجب ایجاد صرفه‌های مقیاس برای تولید سوخت اورانیوم غنی‌شده شده و به‌این‌ترتیب وابستگی‌های جانبی حتی برای ایالات متحده، بریتانیا، فرانسه و اتحادیه اروپا پدید آورده است. این موضوع بالقوه یک اهرم دیپلماتیک عمده است، اما اهرمی که تاکنون استفاده نشده است. اگرچه روس‌اتم بخشی از مجموعه نظامی-صنعتی روسیه است، کرملین اقدامی برای تکرار استراتژی نفت و گاز خود در توسعه یا نگهداری نیروگاه‌های هسته‌ای یا تأمین سوخت هسته‌ای انجام نداده است. در سراسر اروپا، شاید تا حدی به دلیل آینده‌نگری سیاستی، از وقوع حوادث بزرگ جلوگیری شده است. اوکراین اقداماتی یک‌جانبه برای گسست از وابستگی فناورانه خود به سوخت روسی انجام داده است. به‌تدریج، ارزش پیشنهادی فناورانه روس‌اتم ماهیتی ترکیبی‌تر پیدا می‌کند و به زیرسامانه‌های فرانسوی و چینی متکی می‌شود. این بین‌المللی‌شدن به آن معناست که تسلیحاتی‌سازی مهندسی کمتر محتمل می‌شود. از منظر سیاسی، ایروان دلایل موجهی برای احتیاط فعالانه در برابر اتکای یک‌جانبه به روس‌اتم دارد. دولت ارمنستان در ژوئن ۲۰۲۵ شبکه توزیع برق کشور را ملی اعلام کرد و مجوز سامول کاراپتیان، الیگارش روسی-ارمنی، را لغو کرد؛ در آن زمان، این برداشت رایج بود که ایروان گام‌هایی به سوی یک گسست استراتژیک برمی‌دارد. منشور مشارکت استراتژیک ارمنستان با ایالات متحده در ژانویه ۲۰۲۵ قرار بود این پیام را بفرستد که ایروان در حال فاصله‌گرفتن از «خارج نزدیک» روسیه است. این برداشت با این واقعیت تقویت شد که کاراپتیان رهبری جبهه مخالف را به دست گرفت و انتخابات مجلس ۷ ژوئن ۲۰۲۶ را به صورت رقابتی میان شرق و غرب قاب‌بندی کرد. روسیه همواره به ایروان هشدار داده است که چرخش به سمت غرب پیامدهای اقتصادی شدیدی، با اشاره‌های صریح به امنیت انرژی این کشور، خواهد داشت. با این حال، بیشتر این اشاره‌ها به قیمت‌های یارانه‌ای گاز طبیعی ارائه‌شده از طرف گازپروم مربوط است تا سوخت هسته‌ای. در چنین زمینه‌ای است که دولت ارمنستان به دنبال راه‌هایی برای محافظت از امنیت انرژی خود است. در حالی که دولت ارمنستان اذعان دارد انرژی هسته‌ای عنصری حیاتی در ترکیب انرژی این کشور است و خواهد ماند، وابستگی یک‌جانبه به روس‌اتم می‌تواند ریسک سیاسی درخور توجهی ایجاد کند. با این حال، مجارستان، بلغارستان و اوکراین استراتژی جایگزینی برای پوشش ریسک انرژی در پیش گرفته‌اند و از تنوع‌بخشی به تأمین سوخت هسته‌ای برای کاهش ریسک‌های ژئوپلیتیکی مرتبط با وابستگی به روسیه استفاده می‌کنند. به گفته دکتر سوخانکین، واقع‌بینانه‌ترین انتظار در مقطع کنونی این است که ارمنستان به بهره‌برداری از واحدهای طراحی‌شده روسی ادامه دهد و در عین حال به سوخت وستینگ‌هاوس و فراماتوم روی آورد. این کار وابستگی هسته‌ای به روسیه را به‌کلی از میان نمی‌برد، اما می‌تواند پرتکرارترین و حساس‌ترین بُعد وابستگی سیاسی را کاهش دهد. ایروان انگیزه دیگری نیز برای ایجاد پیوندهای فناورانه نزدیک‌تر با واشینگتن دارد. یک شرکت ارمنی-آمریکایی مجوز صادرات ایالات متحده را برای ده‌ها هزار تراشه هوش مصنوعی (AI) پیشرفته آمریکایی NVIDIA GB200 (GPU) با چشم‌انداز ایجاد بزرگ‌ترین هاب محاسباتی میان اروپا و آسیای مرکزی در ایروان دریافت کرده است. در این همکاری، NVIDIA معماری GPU را فراهم می‌کند و بانک‌های سیستمی ارمنستان سرمایه را تأمین می‌کنند. چشم‌انداز ارائه ظرفیت ۵۰ هزار GPU به این معناست که ارمنستان خوشه‌ای در تراز OpenAI/Microsoft، Google/DeepMind، Meta و Amazon راه‌اندازی خواهد کرد. این پروژه انرژی‌بر است و به 0.3 تا 0.6 تراوات‌ساعت در سال نیاز دارد؛ رقمی قابل مقایسه با مصرف شهری میان‌مقیاس مانند گیومری یا وانادزور. این مسئله این پرسش را پیش می‌کشد که این ظرفیت اضافی از کجا تأمین خواهد شد؟ رآکتورهای هسته‌ای کوچک در ایالات متحده به‌عنوان منبعی ایدئال از انرژی پایه برای مراکز داده بازاریابی می‌شوند که هم قابل اعتماد است و هم ردپای کربنی پایینی دارد. سرمایه‌گذاری در این فناوری توسط غول‌های فناوری مانند آمازون، گوگل و مایکروسافت پیش برده می‌شود و مستقیما با این اذعان همراه است که توسعه شبکه و رشد انفجاری تقاضا برای انرژی پایه نمی‌تواند همگام با زیرساخت موجود پیش برود.
در حالی که SMRهای آمریکایی به بلوغ فناورانه یا در واقع به یک بسته «کاهنده ریسک» رقابت‌پذیر در برابر رهبری روسیه در بخش هسته‌ای غیرنظامی نرسیده‌اند، آنچه در میان است امنیت عرضه است. با توجه به جهش کنونی تقاضای انرژی، انرژی هسته‌ای شاید تنها مسیر شدنی برای حفظ سیاست صنعتی آمریکا در مسیر خود باشد، به‌ویژه در حوزه اقتصاد داده و هوش مصنوعی. در بستر ارمنستان و با در نظر گرفتن ماهیت فوری تصمیم‌های سیاست انرژی و فشار برای افزایش عرضه پایه، واقع‌بینانه‌ترین سناریو استفاده از فناوری آزمایش‌شده هسته‌ای غیرنظامی روسیه است، شاید در ترکیب با یک منبع جایگزین سوخت هسته‌ای. افزون بر این، هم SMRهای روسی و هم نیروگاه‌های رآکتور آب‌سبک تحت فشار روسیه به‌طور فزاینده‌ای ماهیتی ترکیبی می‌یابند و برای سامانه‌های فرماندهی و کنترل و واحدهای توربین به نهاده‌های چینی و فرانسوی متکی می‌شوند. به گفته دکتر مایر و دکتر مارجاریان، ارزش پیشنهادی روس‌اتم در مجارستان و ترکیه، توربین‌های EPR فرانسوی را در خود یکپارچه کرده است. به‌همین‌سان، محفظه‌های میزبان SMRهای روسی در چین ساخته می‌شوند. این دیگر تنها فناوری روسی نیست.
نتایج
1. اجماع تحلیلگرانی که برای این مقاله با آنها مصاحبه شده، این است که ارزش پیشنهادی روس‌اتم از منظر سیاست صنعتی قابل رقابت نیست، به‌ویژه با توجه به عناصر منحصربه‌فرد بازخرید سوخت مصرف‌شده و تأمین مالی آسان. ارزش پیشنهادی فناورانه روس‌اتم هم از نظر هزینه توسعه و هم از نظر هزینه عملیاتی برتر از هر یک از رقبای خود است. اگرچه ممکن است در آینده توانایی روس‌اتم برای ارائه اعتبار به کشورها پایدار نباشد، روسیه در حال حاضر شریک هسته‌ای مطلوبی برای کشورهای با درآمد پایین و متوسط است.
2. هیچ سود آشکاری برای کشورهایی که هزینه کاستن از ریسک سرمایه‌گذاری خصوصی در فناوری تجربی SMR آمریکا را می‌پذیرند، مانند رومانی، لهستان یا در واقع ارمنستان وجود ندارد. ثبات اقتصادی و امنیت انرژی ارمنستان با تعهد به فناوری SMR بدون تضمین بازخرید سوخت مصرف‌شده یا زنجیره ارزش ایمن تأمین سوخت هسته‌ای، مستقیما تضعیف خواهد شد. با توجه به وابستگی کشور به انرژی هسته‌ای و جهش پیش‌بینی‌شده در تقاضای برق پایه، اتکا بر فناوری SMR آمریکا به لحاظ سیاسی، عقلایی اما از نظر اقتصادی، ناممکن است. از این منظر، تنها فناوری آزمایش‌شده‌ای که بتوان آن را جایگزینی برای ارزش پیشنهادی روس‌اتم در نظر گرفت، فناوری کانادایی آزموده‌شده در رومانی است.
3. تنها اقدامی که ارمنستان می‌تواند برای پوشش ریسک وابستگی یک‌جانبه خود به روس‌اتم انجام دهد، در نظر گرفتن یک منبع جایگزین برای تأمین سوخت هسته‌ای با همکاری وستینگ‌هاوس است. این یک زنجیره تأمین آزمایش‌شده است که بلغارستان، اوکراین و مجارستان نیز آن را برگزیده‌اند. به گفته دکتر مارجاریان، این کار همچنان پرسش توسعه منابع انسانی قادر به کار در زنجیره‌های ارزش متفاوت را بی‌پاسخ می‌گذارد، اما این ریسک قطعا مدیریت‌پذیرتر از یک تغییر کامل فناورانه است.
4. قفقاز جنوبی دیگر زیر سیطره یک قدرت نظامی واحد نیست. از این منظر، «قفل‌شدگی‌های» فناورانه و نفوذ اقتصادی عواملی هستند که احتمالا به لحاظ دیپلماتیک اهمیت خواهند یافت. در حالی که ایالات متحده ممکن است ارمنستان را نقطه ورودی برای فضای پساشوروی ببیند، بدون یک ارزش پیشنهادی کامل که شامل مدیریت سوخت و اعتبار توسعه باشد، صنعت SMR آن بعید است بتواند در منطقه جای پایی به دست آورد. ارمنستان تحت فشار است تا از لبه پرتگاه تأمین انرژی دوری کند و با وضعیت کنونی بازار هسته‌ای غیرنظامی، هیچ مسیر فناورانه هسته‌ای آمریکایی قابل قبولی وجود ندارد. با این حال، این به آن معنا نیست که ایروان مسیری برای پوشش ریسک‌های ژئوپلیتیکی یا حتی تنوع‌بخشی به تأمین سوخت هسته‌ای خود ندارد.
Foreign Policy. 14 Jul. 2026
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.