به گزارش خبرنگار ایرنا، گاهی یک اتفاق چندثانیهای میتواند مسیر زندگی یک انسان را تغییر دهد؛ نزدیک شدن به یک حیوان، یک گزش ناگهانی، خراشی روی دست یا پا و زخمی که شاید در نگاه نخست چندان جدی به نظر نرسد. اما در مورد هاری، کوچک بودن زخم به هیچ وجه به معنای کوچک بودن خطر نیست و همین واقعیت، اهمیت واکنش درست پس از حیوانگزیدگی را دوچندان میکند.
هر سال ششم مهرماه، روز جهانی هاری، فرصتی است تا توجه افکار عمومی به بیماری جلب شود که میان انسان و حیوان مشترک است و در صورت بروز علائم بالینی، تقریباً همیشه به مرگ منجر میشود، با این حال، وجه مهم هاری آن است که برخلاف بسیاری از بیماریهای مرگبار، در صورت اقدام صحیح و سریع پس از مواجهه با حیوان آلوده، میتوان از رسیدن بیماری به مرحله خطرناک جلوگیری کرد.
هرمزگان نیز به دلیل گستردگی جغرافیایی، تنوع زیستمحیطی و دامنه ارتباط جوامع انسانی با حیوانات، نیازمند توجه مستمر به این زنجیره پیشگیری است؛ زنجیرهای که از کنترل بیماری در جمعیت حیوانات آغاز میشود و تا آموزش مردم، شستوشوی فوری زخم، مراجعه سریع به مراکز بهداشتی و تکمیل واکسیناسیون ادامه مییابد.
۱۲ هزار دوز واکسن در نیمه نخست امسال
معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان با اشاره به اقدامات انجامشده برای پیشگیری از هاری در استان، گفت: سال گذشته ۲۴ هزار دوز واکسن هاری برای افراد در معرض خطر تزریق شد و در نیمه نخست امسال نیز حدود ۱۲ هزار دوز واکسن در استان مورد استفاده قرار گرفته است.
دکتر یحیی میرزاده، پیشگیری از هاری را وابسته به مجموعهای از اقدامات دانست و بر اهمیت افزایش آگاهی مردم، آموزش نحوه صحیح مواجهه با حیوانات، کنترل و واکسیناسیون حیوانات و دسترسی سریع افراد به خدمات پیشگیری پس از مواجهه تأکید کرد.
این آمار بیش از آنکه صرفاً بیانگر میزان مصرف واکسن باشد، نشاندهنده حجم مواجهههایی است که نظام سلامت باید برای جلوگیری از تبدیل آنها به بیماری انسانی مدیریت کند، در واقع، واکسن هاری در این مرحله برای درمان بیماری بروزکرده استفاده نمیشود، بلکه بخشی از مداخله پیشگیرانهای است که باید پیش از آغاز علائم و در فاصله کوتاهی پس از گزش یا مواجهه مشکوک انجام شود.
همین موضوع سبب شده است خدمات پیشگیری از هاری در شبکه بهداشت هرمزگان جایگاه ویژهای داشته باشد؛ چرا که در این بیماری، زمان اهمیت زیادی دارد و تصمیم درست فرد در ساعات نخست پس از گزش میتواند تعیینکننده باشد.
تصویر روشن این ضرورت را میتوان در شهرستان بندرلنگه دید؛ جایی که از ابتدای امسال ۱۱۸ مورد حیوانگزیدگی ثبت شده و برای تمامی این افراد، اقدامات لازم از جمله شستوشوی محل زخم، ارزیابی و واکسیناسیون انجام شده است.
هر یک از این موارد، اگرچه در آمار بهداشتی تنها یک عدد محسوب میشود، اما در زندگی واقعی به معنای مواجهه یک انسان با حیوان و نگرانی خانوادهای درباره احتمال ابتلا به بیماری است، به همین دلیل، هدف اصلی نظام سلامت تنها ثبت موارد حیوانگزیدگی یا تزریق واکسن نیست، بلکه تلاش برای آن است که هیچ مواجههای به ابتلای انسانی و هیچ ابتلای انسانی به مرگ منجر نشود.
از یک زخم کوچک تا یک اقدام حیاتی
در مواجهه با حیوانگزیدگی، نخستین اقدام ساده اما بسیار مهم است: محل زخم باید هرچه سریعتر با آب فراوان و صابون شستوشو شود و این کار حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه ادامه پیدا کند، پس از آن، فرد باید بدون تأخیر به مرکز بهداشتی یا مرکز پیشگیری و درمان هاری مراجعه کند تا وضعیت او ارزیابی و در صورت نیاز واکسیناسیون و سایر اقدامات لازم انجام شود.
اهمیت این توصیه زمانی روشنتر میشود که بدانیم هاری پس از بروز علائم بالینی، بیماریای تقریباً همیشه کشنده است، بنابراین، نباید منتظر ظهور نشانههای بیماری ماند و سپس برای درمان اقدام کرد؛ فرصت اصلی برای مقابله با هاری، همان فاصله میان مواجهه و آغاز بیماری است.
استفاده از روشهای خانگی، سوزاندن یا بستن محل زخم و به تأخیر انداختن مراجعه نیز جایگزین مراقبت پزشکی نیست، حتی اگر جراحت سطحی باشد یا حیوان پس از گزش محل را ترک کند، ارزیابی توسط مراکز بهداشتی ضروری است.
از سوی دیگر، اگر امکان شناسایی محل حضور حیوان وجود داشته باشد، اطلاعرسانی درباره محل و مشخصات آن میتواند به اقدامات دامپزشکی و بررسی وضعیت حیوان کمک کند، این همکاری میان شهروندان و دستگاههای مسئول، حلقه دیگری از زنجیره پیشگیری است.
اما مقابله با هاری در هرمزگان به اقدام پس از گزش محدود نمیشود، اگرچه خدمات درمان پیشگیرانه میتواند مانع ابتلای فرد مواجههیافته شود، کنترل ریشهایتر بیماری نیازمند کاهش خطر در جمعیت حیوانات و بهویژه سگهای آزادگرد است.
بر اساس اعلام مسئولان دامپزشکی، بخش عمده موارد هاری انسانی در جهان با انتقال بیماری از سگها ارتباط دارد و واکسیناسیون گسترده سگهای آزادگرد یکی از ابزارهای مهم کنترل بیماری به شمار میرود، از همین رو، هر برنامه موفق برای مقابله با هاری باید دو مسیر را همزمان دنبال کند: حفاظت از انسان در برابر حیوان آلوده و کاهش گردش بیماری در جمعیت حیوانات.
سلامت انسان، حیوان و محیط در یک زنجیره
اینجاست که نقش دستگاههای مختلف در هرمزگان پررنگ میشود، مقابله با هاری تنها وظیفه دانشگاه علوم پزشکی نیست و تحقق هدف کاهش موارد انسانی، به همکاری مستمر میان مجموعه سلامت، دامپزشکی، شهرداریها، محیط زیست و دیگر دستگاههای مرتبط نیاز دارد.
در این میان، رویکرد «سلامت واحد» بر این واقعیت تأکید دارد که سلامت انسان از سلامت حیوان و محیط زیست جدا نیست، بیماریای مانند هاری نیز نمونه روشنی از همین پیوند است؛ بیماری در جمعیت حیوانات وجود دارد، از طریق تماس به انسان منتقل میشود و برای کنترل آن باید مجموعهای از اقدامات در حوزههای بهداشت، دامپزشکی، مدیریت شهری و آموزش عمومی به صورت هماهنگ دنبال شود.
برای هرمزگان، این همکاری از اهمیت بیشتری برخوردار است؛ زیرا پیشگیری مؤثر تنها با افزایش دسترسی مردم به خدمات درمان پیشگیرانه کامل نمیشود، کنترل و واکسیناسیون حیوانات، مدیریت جمعیت سگهای آزادگرد، آموزش گروههای در معرض خطر و اطلاعرسانی عمومی باید در کنار یکدیگر پیش بروند.
از سوی دیگر، آموزش باید از سطح هشدارهای مناسبتی فراتر برود و به بخشی از رفتار روزمره مردم تبدیل شود؛ بهویژه برای کودکان که بخش قابل توجهی از قربانیان هاری در جهان را تشکیل میدهند. آموزش نحوه نزدیک نشدن به حیوانات ناشناس، پرهیز از تحریک حیوان و اطلاع فوری به بزرگسالان در صورت گزش یا خراش، میتواند از بسیاری از مواجهههای پرخطر جلوگیری کند.
روز جهانی هاری امسال با شعار «قویتر با هم» نیز بر همین ضرورت تأکید دارد؛ اینکه کنترل بیماری نیازمند مشارکت همزمان مردم، نظام سلامت، دامپزشکی، مدیریت شهری، محیط زیست و سایر نهادهای مسئول است.
هدف جهانی نیز حذف مرگ انسانها بر اثر هاری منتقلشده از سگ تا سال ۲۰۳۰ تعیین شده است، تحقق چنین هدفی در عمل، از مجموعهای از اقدامات کوچک اما پیوسته از واکسیناسیون حیوانات و کنترل جمعیت سگهای آزادگرد گرفته تا آموزش یک شهروند و شستوشوی درست یک زخم شکل میگیرد.
در هرمزگان، تزریق ۲۴ هزار دوز واکسن در سال گذشته و حدود ۱۲ هزار دوز در شش ماه نخست امسال، در کنار رسیدگی به موارد متعدد حیوانگزیدگی، نشان میدهد که بخش مهمی از مقابله با هاری در استان بر پیشگیری استوار شده است؛ پیشگیری که زمانی نتیجه میدهد که مردم نیز در آن نقش فعال داشته باشند.
در نهایت، هاری بیش از آنکه بیماریِ درمانناپذیری باشد که باید در برابر آن تسلیم شد، بیماریای است که میتوان پیش از رسیدن به مرحله مرگبار، مسیر آن را متوقف کرد، در هرمزگان نیز فاصله میان یک گزش و یک حادثه مرگبار، میتواند تنها به اندازه یک تصمیم درست باشد؛ شستوشوی فوری زخم، مراجعه بیدرنگ به مرکز بهداشتی و تکمیل مراقبتهای لازم. همین واکنش ساده، در کنار کنترل بیماری در جمعیت حیوانات و همکاری دستگاههای مسئول، میتواند گزش کوچک را در همان نقطه متوقف کند و اجازه ندهد به پیامدی بزرگ و جبرانناپذیر تبدیل شود.