دیپلماسی ایرانی: عصر جدید در میانه دهه سوم قرن 21 دارای شناسههای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و... بسیاری است که مهمترین این شناسهها را میتوان در سه حوزه دستهبندی کرد. دگرگونی اقلیمی، دگرگونی ژئوپلیتیک و دگرگونی فناوری بهویژه هوش مصنوعی.
دگرگونی این سه حوزه، به گونهای است که نظم پیشین فروپاشیده اما نظم جدیدی نیز شکل نگرفته است. در چنین شرایطی است که نظام جهانی آشوبناک و جهان آشفته پدیدار میشود. جهان آشفته که شتاب دگرگونی و برآشفتگی آن روزافزون بوده، سیاستگذاری و حکمرانی در چنین بستری را بسیار دشوار کرده است.
بارزترین مؤلفه آشفتگی جهان کنونی که دگرگونی و آشوب اقلیمی است با سنجهای به نام ال نینو قابل توصیف است. النینو که در دانش اقلیم شناسی به شکلگیری یک ناهنجاری اقلیمی بسیار بزرگ برآمده از دگرگونی آب و هوایی در اقیانوس آرام اشاره دارد، پیامدهای بسیار سنگین و فراگیری بر منطقه و جهان دارد که شدت دگرگونی و پیامدهای آن به عنوان دورنمای یک فاجعه مورد سنجش، بررسی و هشدار قرار میگیرد. ال نینوی اقلیمی چنان ویرانگر است که پیشبینی پیامدهای آن دوگانه ناساز سیل و خشکسالی را در برمیگیرد.
اکنون در میانه سال ۱۴۰۴ که هشدارهای روزافزون خطرات ال نینو برای ایران و منطقه منتشر میشود، بازیگران منطقهای و جهانی با موجی از دگرگونیهای هراسناک روبهرو هستند که شتاب و شدت آنها با مقیاس ال نینو قابل برآورد است.
دگرگونیهای ژئوپلیتیک و شتاب برتری هوش مصنوعی بر انسان را میتوان دو حوزه مهم همتراز با دگرگونی اقلیمی دانست که با مؤلفه ال نینو، بهتر فهم میشوند.
به صراحت میتوان ادعا کرد که جهان برآشفته کنونی با تهدید ال نینوی سهگانه روبهرو شده است. ال نینوی اقلیمی، ال نینوی ژئوپلیتیک و ال نینوی هوش مصنوعی که دارای همپوشانی، همسویی و همافزایی متقابل هستند.
خیزش ال نینوی ژئوپلیتیک از سال ۲۰۱۱، خیزش ال نینوی هوش مصنوعی در ۵ سال اخیر و ال نینوی اقلیمی در ماههای آینده، هم اکنون سیاستگذاری عمومی بسیاری از بازیگران نظام بینالملل را مختل و ناتوان ساخته است. این سهگانه ال نینو، رابطهای متقابل دارند، به گونهای که هر یک از این سهگانه بر دیگران اثرگذار است و از آنها اثرپذیری دارد.
ال نینوی اقلیمی موجی از جابهجایی جمعیتی، مهاجرت و پناهندگی بین المللی را سبب شده است و ژئوپلیتیک را تهدید کند. در این فرایند ال نینوی آب و هوا به شکلگیری ال نینو ژئوپلیتیک منجر میشود.
ال نینوی ژئوپلیتیک میتواند زمینهساز ال نینوی اقلیمی باشد. جنگها، جابهجایی مرزها و ستیز منابع نایاب، تراکم جمعیت، کمبود منابع حیاتی و در نهایت ویرانی زیست بوم جهانی را سبب شده، چرخه ال نینو – لانینو را شکل میدهد.
ال نینوی هوش مصنوعی را میتوان مؤلفه تشدید تنشها و بحرانهای اقلیمی و ژئوپلیتیک دانست که خود نیز برایند همین فرایند ستیز اقلیم و ژئوپلیتیک است تا رهبران بتوانند با هوش مصنوعی بر دیگران برتری یابند.
برآمدن سهگانه ال نینو در شرایط کنونی، روندها و رویکردهای هشدارآمیز همسویی و همافزایی این سه گونه ال نینو در نظام جهانی بهویژه اثرگذاری آن بر ایرن را میتوان در محورهای زیر بررسی کرد:
یکم – النینوی اقلیمی: چرخه رونق و کساد، خشکسالی و ترسالی، هوای معتدل و هوای گرم، سیل و خشکی و... که در چند دهه اخیر بر حیات بشر سایه افکنده و بقای بشر را تهدید میکند، در سال گذشته با دو عنوان ال نینو و لانینو تفسیر شده است.
ال نینو بیانگر وضعیت اقلیمی است که تقویت کانون گرمایشی اقیانوسی بهویژه اقیانوس آرام و افزایش گرمای آب در این پهنه بزرگ، سبب افزایش رطوبت و شدت بارشها در برخی مناطق و سیلابهای بزرگ ویرانگر میشود. النینو یک روند عادی از دگرگونی اقلیمی دانسته نمیشود، بلکه یک ناهنجاری بسیار بحرانی یا فاجعهبار قلمداد میشود که کنترل آن و مدیریت پسارخداد آن از توان سیاستگذاران و مدیران خارج میشود.
طی چند ماه گذشته همه پیشبینیها، شکلگیری یک النینوی بسیار نیرومند در اقیانوس آرام و اثرگذاری آن بر جهان بهویژه آسیای جنوب غربی را هشدار دادند، رویداد اقلیمی که میتواند سیلابهای بزرگ در منطقه بهوجود آورد و فشاری فزاینده بر حکمرانی بازیگران درگیر جنگ باشد.
پیامدهای فاجعهبار ال نینوی پاییز و زمستان ۱۴۰۴ برای کشورهای منطقه، زمانی هراسناک میشود که دولتها برای بروز چنین رویدادی از آمادگی برخوردار نباشند و مانند سیل دهشتناک "راسووا" در مرز چین و نپال ویرانی آخرزمانی را سبب شود.
ایران به عنوان یک کشور درگیر جنگ جهانی بیش از یکسال با دشمنان، در پاییز و زمستان پیشرو با النینوی اقلیمی و موجی از بارشهای بسیار شدید روبهرو میشود که میتواند بقای ایران را نیز تهدید کند.
دوم – النینوی ژئوپلیتیک: هشدار النینوی بزرگ اقلیمی پیشرو، زمانی هراسناک خواهد شد که بسیاری از کشورهای منطقه یا تمام پهنه جغرافیایی آسیای جنوب غربی به شدت درگیر ال نینوی ژئوپلیتیک چند ساله باشند و بخش مهمی از توان و منابع خود را برای مقابله یا بازی در ال نینوی ژئوپلیتیک از دست دادهاند.
جهان در چند سال اخیر درگیر ال نینوی ژئوپلیتیک است. روندی که سرچشمه آنرا میتوان بهار عربی ۲۰۱۰ دانست.
تهاجم روسیه به اوکراین ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ موجی بزرگ از ال نینوی ژئوپلیتیک بود که با موج جدید طوفان الاقصی ۷ اکتبر ۲۰۲۳ تقویت شد و در نهایت با تهاجم ایالات متحده امریکا و اسرائیل به ایران در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ و ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، بزرگترین النینوی ژئوپلیتیک پسافروپاشی دیوار برلین و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی را شکل داده است.
النینوی ژئوپلیتیکی کنونی که تنگه هرمز را بسته، تنگه باب المندب را بحرانی، قاره امریکا و اروپا را در هراس کشورگشایی ترامپ قرار داده، تمام جهان از تایوان تا شمال آفریقا از گرینلند تا ونزوئلا، کوبا و... را در کانون خود قرار داده، بینظمی فراگیر جهانی را موجب شده است.
مناسبات قدرت در میانه چنین النینوی ژئوپلیتیک، بسیار پیچیده و خارج از قواعد بینالملل است. آنچه در دوره کنونی زیربنای مناسبات قدرت شده، قانون زور یا همان قانون جنگل است که نقش سازمانهای بین المللی مانند سازمان ملل متحد را کمرنگ و بلکه بیاثر میسازد.
ایران به عنوان بازیگر مهم آسیای جنوب غربی، همواره در کانون ال نینوی ژئوپلیتیک قرار داشته است و اکنون در سختترین دوره ناهنجاری ژئوپلیتیک و مقابل بزرگترین ناهنجاری امنیتی عصر کنونی مقاومت میکند.
سوم – النینوی هوش مصنوعی: انگاره دهکده جهانی که بر شکوفایی ارتباطات بهویژه فناوریهای ارتباطی، رسانه و شبکههای اجتماعی بنیان شده و در سالهای اخیر با موجی توفنده از قدرت هوش مصنوعی همراه شده بود، اکنون به عنوان یک وضعیت بحرانی رو به فاجعه معرفی میشود.
تحلیل قدرتیابی هوش مصنوعی برای فریب انسان، برتری عملیاتی بر انسان و برسازی خود (هوش ماشینی) به عنوان سیاستگذار و حکمران مقتدر و بیرحم، وحشت اندیشمندان و بسیاری سیاستگذاران از آینده نظام جهانی را سبب شده، زمانی که مناسبات قدرت جهانی از سوی حاکم مطلقی به نام هوش مصنوعی طراحی شود.
النینوی هوش مصنوعی در سه سال گذشته، بخشهای مهم اقتصاد، رسانه و... را تصرف کرده و در حال پیشروی در سیاست خارجی و روابط بین المللی است. هشدارها پیرامون بحران برتری امنیتی هوش مصنوعی بر انسان به گونهای فزاینده مورد توجه سیاستگذاران و حاکمان قرار گرفته است.
النینوی هوش مصنوعی میتواند نظام جهانی و چینش بازیگران این نظام را دگرگون کند، طراحان و شرکتهای فناور هوش مصنوعی را قدرت بیرقیب نظام جهانی و هوش ماشینی را جلاد بقای بشر کند. خودمختاری هوش مصنوعی در کشتار بشر و سلطه بر انسان بازگوی انگارههای عصر ماشین و ماشین هراسی قرن ۱۹ و ۲۰ میلادی است.
در چنین بستری از ترس و هشدار انتقامجویی هوش مصنوعی، ایران ازجمله دولتهای شکننده النینوی هوش مصنوعی است که باید خود را برای بحرانهای مبتنی بر هوش مصنوعی آماده کند و دسترسی و توان امنیتی هوش مصنوعی خود را افزایش دهد.
*
نظام جهانی با وضعیتی روبهرو شده که مؤلفه برجسته آنرا میتوان خیزش النینوهای ویرانگر در همه جنبههای سیاستگذاری و حکمرانی دانست. در عصر کنونی که عصر النینو نام میگیرد، بقای انسان و نظم جهانی با شورش ناهنجاری یا شورش النینوی اقلیمی، ژئوپلیتیک، هوش مصنوعی و... تهدید میشود.
وضعیت جهان و برسازی ال نینوها به گونهای است که بسیاری بازیگران نظام جهانی زیر چرخ دندههای النینوهای همزمان قرار گرفته و فشار فزاینده النینوی اقلیمی، النینوی ژئوپلیتیک و النینوی هوش مصنوعی سبب فراوانی دولت شکننده و فروپاشی این بازیگران و در نظم جهانی موجود شده است.
النینوی اقلیمی و هوش مصنوعی فشاری فزاینده و همسو بر النینوی ژئوپلیتیک دارد و کاهش تابآوری و تهدید بقای شهروندان و دولتها را سبب میشود.
اکنون سراسر جهان با خیزش النینو تهدید شده است، آسیای جنوب غربی و ایران در کانون چنین بحرانی قرار دارند. بحرانی که سازگاری با ناهنجاریهای شگفت یا همان ال نینو (سازگاری اقلیمی – سازگاری ژئوپلیتیک – سازگاری هوش ماشینی) را سخت کرده است و سیاستگذاران باید خود را برای دورهای کنترلناپذیر از پیامدهای النینویی آماده کنند.
سیاستگذاران ایرانی اکنون در مرکز پیچش النینوها قرار دارند و سختترین پاییز و زمستان در جنبههای اقلیمی، ژئوپلیتیکی و فناوری را پیشرو دارند. اگر سیاستهای جدید و کارآمد برای شرایط کنونی طرحریزی نشود، بقای ایران در مقابل این جریان النینو تهدید شده و بلکه فرومیپاشد.