تصمیم به توقف پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی در فرودگاه‌های عراق، در حالی وارد مرحله‌ای تازه شده که پیامدهای آن دیگر صرفاً یک موضوع فنی یا تحریمی نیست و به مسئله‌ای سیاسی، اقتصادی و مذهبی در داخل عراق تبدیل شده است.
پس از اجرایی‌شدن تحریم‌های جدید آمریکا علیه شرکت‌هایی که به هواپیماهای ایرانی خدمات ارائه می‌کنند، پروازهای ایران در فرودگاه بغداد متوقف شد. سپس فرودگاه نجف و بعد از آن فرودگاه‌های اربیل و سلیمانیه نیز پروازهای ایران را متوقف کردند؛ به این ترتیب عملاً هر چهار فرودگاه اصلی عراق که مقصد پروازهای ایران بودند از پذیرش این پروازها خودداری کردند.
اهمیت ماجرا در مورد نجف بیشتر است. این فرودگاه یکی از اصلی‌ترین مسیرهای ورود زائران ایرانی به عراق محسوب می‌شود و در روزهای پیش از توقف کامل پروازها، شرکت‌های ایرانی در نجف حدود ۲۰ پرواز در روز انجام می‌دادند. در یکی از روزهای اخیر، پس از توقف پروازهای ایران، تنها چهار پرواز دیگر در برنامه فرودگاه باقی مانده بود.
در واقع، تحریم آمریکا علیه صنعت هوایی ایران، از طریق شرکت‌های خدمات زمینی عراق به داخل این کشور منتقل شده است و شرکت‌های سوخت‌رسانی، خدمات زمینی و هندلینگ حاضر به ارائه خدمات به هواپیماهای ایرانی نیستند.
اما این تصمیم برای عراق هزینه‌ای فراتر از صنعت هوانوردی دارد چرا که بخش مهمی از اقتصاد نجف و کربلا مستقیماً یا غیرمستقیم به زائران ایرانی وابسته است.

زائران ایرانی؛ موتور اقتصادی نجف و کربلا

ایران، بزرگ‌ترین منبع زائران خارجی عراق است و شهرهای نجف و کربلا بخش مهمی از اقتصاد خود را بر پایه گردشگری مذهبی بنا کرده‌اند.
بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای حدود ۸۰ درصد فعالیت‌های هتلداری، حمل‌ونقل و اقامت در نجف در فصل زیارت به زائران ایرانی وابسته است.
مسئله فقط هتل‌ها نیست. حضور زائران، مجموعه‌ای گسترده از فعالیت‌های اقتصادی را فعال می‌کند، از هتل و رستوران و حمل‌ونقل گرفته تا دفاتر گردشگری، فروشگاه‌ها، بازارها، صرافی‌ها، خدمات شهری و حمل‌ونقل بین نجف و کربلا.
از این منظر، کاهش ورود زائران ایرانی می‌تواند برای اقتصاد شهرهای زیارتی عراق به معنای کاهش مستقیم گردش مالی باشد، موضوعی که در شرایطی که عراق تلاش می‌کند گردشگری مذهبی را به یکی از پایه‌های متنوع‌سازی اقتصاد خود تبدیل کند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
گزارش‌های اقتصادی عراق نیز نشان می‌دهد که فعالان صنعت گردشگری و حمل‌ونقل در برابر توقف پروازهای ایران مواضع یکسانی ندارند. برخی شرکت‌های حمل‌ونقل زمینی ممکن است از انتقال مسافر از مرزهای زمینی سود ببرند، اما شرکت‌های گردشگری و هتلداری که به ورود سریع و مستمر زائران خارجی وابسته‌اند، از اختلال در پروازها متضرر می‌شوند.

بغداد میان واشنگتن و تهران

در داخل عراق، واکنش به توقف پروازهای ایران به سرعت سیاسی شده است.
گروه‌ها و جریان‌های سیاسی شیعی می‌گویند بغداد با اجرای این محدودیت‌ها عملاً خود را در اختیار آمریکا قرار داده و منافع اقتصادی و مذهبی عراق را قربانی تحریم‌های واشنگتن کرده است.
عادل عبدالمهدی، نخست‌وزیر پیشین عراق، توقف پروازهای ایران را «اشتباهی بزرگ» دانسته و گفته است بستن فرودگاه‌ها به روی کشوری که آن را همسایه، دوست و متحد عراق توصیف کرده، به منافع و آینده عراق آسیب می‌زند. برخی نمایندگان و گروه‌های مسلح نیز خواستار عقب‌نشینی دولت از این تصمیم شده‌اند.
این پرونده بغداد را در موقعیت دشواری قرار داده است: از یک سو عراق به روابط اقتصادی، مذهبی و سیاسی با ایران وابسته است و از سوی دیگر، دولت عراق نمی‌خواهد مقابل خواسته آمریکا مقاومت کند.

موضع صریح جنبش النجباء؛ از اعتراض سیاسی تا تهدید به تحصن

در میان گروه‌های سیاسی، موضع جنبش النجباء از همه صریح‌تر بوده است.
اکرم الکعبی، دبیرکل جنبش النجباء، در واکنش به توقف پروازها اعلام کرده که اگر رفت‌وآمد هوایی میان ایران و عراق از سر گرفته نشود، نیروها و هواداران این جریان باید برای تحصن در فرودگاه‌های عراق آماده شوند. او همچنین از زائران عتبات خواسته برای چنین اقدامی آماده باشند.
النجباء این اقدام را صرفاً مسئله‌ای مربوط به هواپیمایی نمی‌داند و آن را به موضوع حاکمیت عراق و نفوذ آمریکا پیوند زده است. حسین الموسوی، معاون دبیرکل این جنبش در امور رسانه‌ای، توقف پذیرش هواپیماهای ایرانی را سابقه‌ای خطرناک برای دولت و اقدامی در جهت تبعیت از تصمیمات آمریکا توصیف کرده است.
الکعبی نیز استدلال کرده است که توقف پروازها میلیون‌ها مسافر دو کشور، به‌ویژه زائران اماکن مقدس، را تحت تأثیر قرار می‌دهد و به اقتصاد و وجهه عراق آسیب می‌زند.
بنابراین تهدید النجباء به تحصن را باید در دو سطح دید: فشار سیاسی بر دولت بغداد برای بازگرداندن پروازهای ایران و تلاش برای تبدیل مسئله حمل‌ونقل هوایی به یک مطالبه عمومی با محوریت زیارت و حاکمیت عراق.

مسئله‌ای فراتر از پرواز؛ فشار اقتصادی و سیاسی همزمان

اهمیت این پرونده در این است که سه موضوع در عراق به یکدیگر گره خورده‌اند: تحریم‌های آمریکا، اقتصاد زیارت و نفوذ سیاسی ایران.
از یک طرف، بغداد نمی‌خواهد به دلیل ارائه خدمات به شرکت‌های هواپیمایی ایرانی، در معرض تحریم‌های ثانویه آمریکا قرار بگیرد. از طرف دیگر، بخش‌هایی از اقتصاد نجف و کربلا به ورود زائران ایرانی وابسته است و محدودیت پروازها می‌تواند این جریان اقتصادی را کاهش دهد. همزمان، گروه‌های سیاسی نیز دولت را برای عقب‌نشینی تحت فشار قرار داده‌اند.
دولت عراق نیز اکنون تلاش می‌کند راهی برای خروج از این بن‌بست پیدا کند. گزارش‌های روز گذشته حاکی از آن است که بغداد با واشنگتن درباره دریافت استثنای بشردوستانه برای فرودگاه‌های عراق گفت‌وگو کرده تا امکان ازسرگیری ارتباط هوایی با ایران فراهم شود.
در نتیجه، پرونده پروازهای ایران اکنون به یکی از نمونه‌های روشن فشار همزمان بر بغداد تبدیل شده است؛ فشاری که در یک طرف آن نگرانی از تحریم‌های واشنگتن قرار دارد و در طرف دیگر، منافع اقتصادی شهرهای زیارتی عراق، روابط گسترده با ایران و فشار گروه‌های سیاسی.
و شاید مهم‌ترین نکته این باشد که اگر توقف پروازها طولانی شود، مسئله از یک اختلاف دیپلماتیک میان بغداد و تهران فراتر می‌رود و مستقیماً به معیشت بخشی از فعالان اقتصادی نجف و کربلا و همچنین مناسبات داخلی قدرت در عراق گره خواهد خورد.
مردم عراق حالا منتقد جدی دولت الزیدی هستند که نشان داده تنها در مسیر مطالبات عراق حرکت می‌کند و البته نباید فراموش کند که با اعتراضات گسترده مردمی و گنش گری جریان‌های سیاسی شیعی که خودشان با انتخاب او موافقت کرده بودند ممکن است خیلی زود از قدرت کنار برود.