سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ در حوزه موسیقی ایران، بسیاری از هنرمندان برجسته فرصتی برای ثبت دقیق تجربهها، خاطرات و مسیر حرفهای خود پیدا نکردهاند و همین مسئله، بخشهایی از تاریخ موسیقی را با خلأهای جدی روبهرو کرده است. به همین خاطر انتشار کتابهایی که روایت مستقیم هنرمندان را ثبت میکنند، اهمیتی فراتر از یک زندگینامه شخصی پیدا میکند.
کتاب «غوغای ستارگان» که به کوشش علی وکیلی منتشر شده، مجموعه خاطرات هنری و حرفهای زندهیاد همایون خرم است که انتشارات بدرقه جاویدان آن را منتشر کرده است. این کتاب علاوه بر روایت زندگی و فعالیتهای حرفهای همایون خرم، تصویری از فضای موسیقی ایران در دهههای ۱۳۳۰، ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ ارائه میدهد و میتواند به عنوان مجموعهای از اطلاعات دستاول، برای پژوهشهای آینده مورد استفاده قرار گیرد.
علیرضا میرعلینقی، نویسنده و پژوهشگر موسیقی، در گفتوگو با ایبنا درباره کتاب «غوغای ستارگان» و جایگاه آن در ثبت زندگی و کارنامه همایون خرم گفت: به نظر من، خوشبختی بزرگ این کتاب این بود که در زمان حیات استاد خرم منتشر شد و خود ایشان آن را دیدند. رونمایی کتاب هم با حضور خود استاد در فرهنگسرای ارسباران برگزار شد. این اتفاق ارزش زیادی دارد؛ چون بسیاری از هنرمندان فرصت نمیکنند روایت زندگی خود را ببینند.
وی افزود: به نظر من، «غوغای ستارگان» مجموعهای از اطلاعات خام اما بسیار ارزشمند است. اطلاعاتی که میتواند مبنای نگارش چندین کتاب پژوهشی مستقل قرار بگیرد.
میرعلینقی ادامه داد: البته این کار کمی دیر انجام شد. یکی از مشکلات جامعه موسیقی ما این است که تعداد کسانی که واقعاً به نوشتن، ثبت خاطرات و مستندسازی علاقه داشته باشند، بسیار کم بوده است.
نویسنده کتاب «خاطرات جواد بدیعزاده» درباره بهترین زمان برای نوشتن خاطرات یک هنرمند گفت: من همیشه آرزو داشتم این نوع کتابها زودتر نوشته شوند. البته این فقط نظر من نیست بسیاری از مورخان بزرگ تاریخ هم معتقدند بهترین زمان برای نوشتن زندگینامه، دوران میانسالی است.
وی افزود: در میانسالی، فرد نه آنقدر جوان است که هنوز تجربه کافی نداشته باشد و نه آنقدر سالخورده که حافظهاش دچار فراموشی یا جابهجایی جزئیات شده باشد. در آن سن، انسان هم تجربه زیسته دارد و هم هنوز بسیاری از جزئیات را به یاد میآورد.
حافظه قوی همایون خرم
این پژوهشگر موسیقی درباره شرایط همایون خرم توضیح داد: البته درباره استاد همایون خرم یک استثنا وجود داشت. تا ماهها و حتی هفتههای پایانی عمر، حافظه ایشان فوقالعاده بود و کوچکترین جزئیات را به خاطر داشتند، اما طبیعی است که گذر زمان بخشی از خاطرات را از حافظه آگاه انسان پاک میکند.
میرعلینقی درباره تصویری که کتاب «غوغای ستارگان» از همایون خرم ارائه میدهد، گفت: این کتاب فقط روایت زندگی شخصی استاد خرم نیست؛ بخشی از تاریخ موسیقی ایران را هم در بر میگیرد. هرچند تمرکز اصلی آن بر زندگی و فعالیتهای خود ایشان است، اما بهطور طبیعی خواننده با فضای موسیقی ایران در دهههای ۱۳۳۰، ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ نیز آشنا میشود.
نویسنده کتاب «کتابشناسی موسیقی ایران» افزود: در واقع، ما بیشتر از اینکه با تاریخ موسیقی ایرانی در زمان فعالیت استاد خرم سر و کار داشته باشیم، بیشتر با تاریخ عملکردهای ایشان در آن دوره سروکار داریم. در کل، این کتاب از زندگی پربار استاد خرم، کارنامه خیلی کاملی را به نمایش میگذارد.
میرعلینقی ادامه داد: از طرف دیگر، فکر میکنم کمتر موسیقیدانی را میتوان پیدا کرد که زندگی حرفهای خود را با این دقت، انصاف و بدون خودبزرگبینی روایت کرده باشد.
وی گفت: در کتاب، احترام و ادب نسبت به همکاران و استادان کاملاً دیده میشود، اما تعارف وجود ندارد. هیچجا احساس نمیکنید چیزی بیش از واقعیت گفته شده باشد. همین صداقت، یکی از مهمترین ویژگیهای کتاب است.
این نویسنده و پژوهشگر درباره جایگاه «غوغای ستارگان» در آینده اظهار کرد: به اعتقاد من، این کتاب تاریخ مصرف ندارد و همیشه اعتبار خود را حفظ خواهد کرد؛ چون خلأ مهمی را پر کرده است. هیچکس جز خود استاد همایون خرم نمیتوانست چنین تصویری از زندگی و کارنامهاش ارائه دهد.
حرفهای صادقانه همایون خرم
وی افزود: من احساس میکنم خود استاد هم میدانستند که نسلهای آینده فقط آثارشان را قضاوت نخواهند کرد، بلکه بر اساس همین کتاب نیز شخصیت و کارنامهشان را خواهند شناخت. به همین دلیل، روایت کتاب بسیار مسئولانه و صادقانه است.
میرعلینقی در ادامه درباره جایگاه همایون خرم در موسیقی ایران گفت: من اصولاً معتقد نیستم در هنر باید از برتری و فروتری صحبت کرد. هر هنرمندی جایگاه خودش را دارد و مقایسه مطلق، چندان معنایی ندارد.
وی افزود: اما همایون خرم از یک جهت واقعاً استثنایی و فوقالعاده است؛ کمتر ملودیسازی را میشناسم که هم از نظر کمیت، این تعداد اثر ماندگار خلق کرده باشد و هم از نظر کیفیت، چنین استاندارد بالایی را حفظ کرده باشد. دستکم من کسی را همسنگ ایشان در این زمینه نمیشناسم.
این پژوهشگر موسیقی تأکید کرد: البته این جایگاه فقط محصول نبوغ شخصی نبود. استعداد، استادان خوب، محیط رشد، شرایط تاریخی و تلاش فردی، همه در کنار هم قرار گرفتند تا همایون خرم به چنین جایگاهی برسد. اگر خواننده کتاب را با دقت مطالعه کند، بهخوبی میبیند که شکلگیری این کارنامه حاصل مجموعهای از عوامل پیچیده و درهمتنیده بوده است، نه فقط استعداد ذاتی یک هنرمند.
میرعلینقی درباره تأثیر شرایط تاریخی بر زندگی حرفهای همایون خرم نیز گفت: بسیار مهم است. هیچ هنرمندی جدا از شرایط زمانهاش شکل نمیگیرد.
وی افزود: مثلاً وقتی صنعت فیلم در ایران رشد کرد، از استاد همایون خرم برای ساخت ترانههای فیلم دعوت شد و همین موضوع مسیر تازهای در کارنامه هنری ایشان ایجاد کرد. اگر سینمای ایران در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ رونق نمیگرفت، ما شاید اصلاً آن دوره مهم از فعالیتهای استاد خرم را نمیدیدیم.
وی ادامه داد: این نشان میدهد که عوامل مختلف به طور دائم بر یکدیگر اثر میگذارند. هنرمند، فقط محصول استعداد خودش نیست و محصول شرایط تاریخی، اجتماعی و فرهنگی زمانهاش هم هست.
میرعلینقی در ادامه درباره تأثیر فناوری بر روند فعالیت هنرمندان نیز گفت: حتی تغییر فناوری ضبط صدا از آنالوگ به دیجیتال هم روی شیوه کار هنرمند تأثیر گذاشت، بدون اینکه خود او همیشه متوجه این تغییر باشد. اصلاً تکنولوژی نقش بسیار پررنگی در شکل دادن به رفتار و شیوه فکر ما دارد.
وی توضیح داد: فرض کنید امروز شما با یک دوربین دیجیتال میتوانید ساعتها بدون وقفه فیلمبرداری کنید، اما ۵۰ سال پیش مجبور بودید مدام حلقه یا نوار را عوض کنید. همین وقفهها باعث میشد رشته فکر مصاحبهشونده قطع شود و نتیجه گفتوگو شکل دیگری پیدا کند.
این نویسنده و پژوهشگر افزود: امروز امکان ثبت پیوسته و بدون وقفه گفتوگوها فراهم شده و همین، کیفیت روایت را تغییر داده است.
میرعلینقی در پایان گفت: به نظر من، تکنولوژی بیش از آنچه تصور میکنیم بر رفتار، سبک زندگی و حتی شیوه اندیشیدن ما اثر میگذارد. شاید بیش از ۸۰ یا ۹۰ درصد آنچه امروز هستیم، بهنوعی تحت تأثیر فناوری شکل گرفته باشد.