گردشگری تاریک، روایتی متفاوت از سفر است؛ جایی که انسان به جای فرار از رنج، به سراغ آن می رود تا ببیند، بفهمد و امید را در دل ویرانه ها بازسازی کند. در گفت و گو با محدثه گرمابدری؛ مدرس شناخت صنعت گردشگری و اکوتوریسم به چرایی، چگونگی و مصادیق این شاخه ی نوپا اما پرطرفدار گردشگری می پردازد.

از پایان جنگ تا آغاز یک کنجکاوی

به گزارش سرویس گردشگری تین نیوز،  پس از پایان جنگ جهانی دوم، جهان وارد دوره ای چهار-پنج ساله از ویرانی و فشارهای روحی و جسمی شد. جنگ، فشارهای سنگینی بر مردم وارد کرده بود و حالا نیاز بود که انسان ها به نوعی از آن حال وهوای جنگ فاصله بگیرند و خود را ریکاوری کنند. از دهه  پنجاه به بعد، کم کم پاک سازی و بازسازی آغاز شد و مردم در اروپا هویت خود را باز یافتند. بخشی از این توسعه، گردشگری بود؛ اما نه گردشگری صرفاً تفریحی، بلکه سفری برای التیام روحی و فاصله گرفتن از حال وهوای جنگ.

پایان جنگ، نقطه ی عطفی برای گردشگری بود؛ زیرا بسیاری از فناوری هایی که تا پیش از آن کاربرد جنگی داشتند، از حمل ونقل ریلی و هوایی گرفته تا اتومبیل و ماشین آلات، به زندگی روزمره ی مردم راه یافتند و سفر را آسان تر کردند. از دهه ی هفتاد به بعد، موج سفر به نقاط مختلف جهان شدت گرفت و به تدریج بحران جدیدی شکل گرفت: گردشگری انبوه.

تنوع، راهکاری برای بحران گردشگری انبوه

کارشناسان آن دوره به این نتیجه رسیدند که باید علاقه و سلیقه ی گردشگران را به سمت مقاصد متنوع سوق دهند تا همه به سواحل و مراکز فرهنگی و تاریخی محدود نشوند. این تنوع خواهی، زمینه ساز ظهور شاخه های جدیدی از گردشگری شد؛ از جمله گردشگری جایگزین یا «آرت» و در ادامه، گردشگری تاریک.

گردشگری تاریک چیست؟

در گردشگری تاریک، مسافر به سراغ مکان هایی می رود که رنج انسانی در آن ها رخ داده است؛ رنجی که می تواند ناشی از بلایای طبیعی مانند سیل، زلزله، خشکسالی و بیماری های فراگیر باشد، یا مسببش خود انسان باشد؛ مانند جنگ ها، قحطی ها و جنایات تاریخی.

چرا این مکان ها جذاب اند؟ زیرا گردشگر می خواهد بداند چه اتفاقی افتاده، مردمان آن جا چگونه آن را گذراندند و چگونه زندگی دوباره از دل ویرانی سر برآورده است. این سفر، نوعی امید به بقا و بازگشت به زندگی را به نمایش می گذارد و از نظر اقتصادی نیز به بازسازی و ماندگاری جوامع محلی کمک می کند.

نمونه های جهانی و ایرانی

بلایای طبیعی

پمپئی، ایتالیا: شهری که حدود دو هزار سال پیش در پی فوران آتشفشان زیر خاکستر رفت و امروز یکی از معروف ترین سایت های گردشگری تاریک جهان است.

بم، ایران: زلزله ی بم با ابعاد گسترده، یکی از مثال های بارز این نوع گردشگری در ایران است؛ شهری که می تواند روایت رنج و بازسازی را به بازدیدکنندگان ارائه دهد.

محدثه گرمابدری-مدرس شناخت صنعت گردشگری و اکوتوریسم

جنگ و ویرانی

 هیروشیما، ژاپن: پس از بمباران اتمی، تنها ساختمان باقی مانده به یادمان صلح و موزه تبدیل شد. مسیر منتهی به آن پر از باغ های ژاپنی و مکان های مدیتیشن است تا گردشگر کم کم با فضای شهر و ماجرای آن روبه رو شود.

 مناطق جنگی اروپا: بسیاری از شهرها و روستاها که در جنگ جهانی دوم درگیر شدند، امروز میزبان گردشگرانی هستند که می خواهند تاریخ را از نزدیک لمس کنند.

مکان های متروکه

 روستاهای متروکه در ترکیه، اسپانیا، ایتالیا و اسکاتلند: روستاها و قلعه هایی که به دلیلی رها شده اند و زندگی در آن ها ناگهان متوقف شده است. گردشگر با ورود به این مکان ها، حس می کند زندگی همین یک ساعت پیش جریان داشته و ناگهان قطع شده است.

 روستاهای خراسان جنوبی، ایران: خشکسالی و مهاجرت، برخی روستاها را به مکان هایی متروکه تبدیل کرده که می توانند مقصد گردشگری تاریک باشند.

آرامستان ها

آرامستان ها نیز از مکان هایی هستند که گردشگران را به خود جذب می کنند. آرامستان هایی که کشته های جنگ جهانی دوم را در خود جای داده اند، یا آرامستان هایی مانند ظهیرالدوله که فروغ فرخزاد در آن آرمیده و برای نسل دهه ی شصت خاطره انگیز است، نمونه هایی از این دست اند.

زندان ها

زندان ها نیز به موزه تبدیل شده اند. موزه عبرت در ایران، که زمانی محل شکنجه و حبس مخالفان بوده، امروز مقصد گردشگرانی است که می خواهند از نزدیک با تاریخ معاصر آشنا شوند. یا نمونه دیگری که می توانم مثال بزنم قلعه ای در برازجان است که محل تبعید بسیاری از زندانیان سیاسی در رژیم گذشته بوده است. 

از سال 1311 شمسی که قشون نظامی به برازجان وارد شد کاروانسرای مشیرالملک محل مناسبی برای استقرار نظامیان شناخته شد. از سال 1335 با تغییرات و تعمیراتی، این بنا در اختیار شهربانی قرار گرفت که از آن به عنوان زندان استفاده میشد. به همین دلیل به دژ برازجان معروف شد که از مخوف ترین زندانهای ایران بوده است.

جنگل ها و مکان های ترسناک

جنگل هایی که سامورایی ها در آن ها خودکشی می کردند، یا جنگل هایی با درختان عجیب و داستان های خرافی، بخش دیگری از گردشگری تاریک را تشکیل می دهند. این مکان ها گاه با بازی های هیجانی مانند اتاق فرار ترکیب می شوند تا تجربه ای متفاوت برای گردشگر بسازند.

تفاوت گردشگری تاریک با گردشگری فرهنگی

مرز باریکی بین گردشگری تاریک و گردشگری فرهنگی وجود دارد. در گردشگری تاریک، گردشگر شاهد توقف ناگهانی زندگی است؛ انگار که تا همین یک ساعت پیش آدم ها این جا بودند و حادثه ای زندگی را متوقف کرده است. این حس، تجربه ای عمیق و تکان دهنده ایجاد می کند که در گردشگری فرهنگی سنتی کمتر یافت می شود.

گردشگری جنگ؛ ادای دین به تاریخ و هویت

در ایران نیز گردشگری جنگ جایگاه ویژه ای دارد. سفر به مناطق جنگی خوزستان، مانند آبادان و خرمشهر، برای بسیاری از ایرانیان یک تجربه ی هویتی است. بازدید از موزه ی بهشت زهرا و قطعه ی شهدا، این باور را تقویت می کند که حفظ وطن به هیچ ایدئولوژی خاصی وابسته نیست؛ بلکه ریشه در عشق به آب و خاک دارد.

جمع بندی

گردشگری تاریک، شاخه ای نوپا اما پرطرفدار از صنعت گردشگری است که نسل جدید را به خود جذب کرده است. این نوع گردشگری، هم به بازسازی اقتصادی مناطق آسیب دیده کمک می کند و هم فرصتی برای درک عمیق تر تاریخ و رنج انسانی فراهم می آورد. از هیروشیما تا بم، از پمپئی تا روستاهای متروکه خراسان جنوبی، همگی روایت گر یک حقیقت اند: زندگی پس از فاجعه، ادامه دارد. گردشگری تاریک می تواند بذر امید و مقاومت را سبز و زنده نگه دارد.