به گزارش جام جم آنلاین؛ کشور ایران در حوزه دارو، پیشینهای طولانی و باسابقه دارد؛ پیشینهای که در حوزه داروهای سنتی، در شناخت گیاهان دارویی و طب سنتی ریشه دوانده است، اما شکلگیری صنعت داروسازی مدرن در کشور، داستانی تازهتر دارد و به بیش از هشت دهه پیش برمیگردد. در این مدت، تولید دارو در ایران از تأمین و ساخت فرآوردههای دارویی فراتر رفته و بخشهایی از زنجیره تولید، از جمله ساخت مواد مؤثره و ماشینآلات مورد نیاز این صنعت نیز، در داخل کشور توسعه پیدا کرده است؛ آنقدر که امروز، کشور ایران جایگاه ویژهای در زمینه تولید دارو در میان کشورهای دنیا و منطقه دارد. بیستوپنجمین روز از سپتامبر و روز جهانی داروساز، فرصت خوبی است تا درباره این جایگاه و موقعیت بیشتر بدانیم.
جایگاه علمی و صنعتی داروسازی ایران
ایران در حوزه داروهای سنتی، کشوری صاحبفن و برخوردار از پیشینهای عمیق است. در حوزه داروهای مدرن نیز، با وجود آنکه سابقه این صنعت در ایران به بیش از ۸۰ سال میرسد، به جایگاه درخشانی رسیده است؛ جایگاهی که حاصل تجربه انباشتهشده، گسترش صنعت داروسازی و بهویژه ورود به عرصه تولید مواد مؤثره دارویی است. دکتر فرامرز اختراعی، رئیس سندیکای تولیدکنندگان مواد اولیه دارویی، شیمیایی و بستهبندی دارویی، این موضوع را تأیید میکند و در گفتوگو با جامجم میگوید: «بیش از ۷۸ درصد نیاز کشور به مواد مؤثره در داخل تأمین میشود و بخش مهمی از ماشینآلات این صنعت نیز در داخل تولید میشود. بیتردید، ایران در این حوزه از توانمندی قابلتوجهی برخوردار است و در مقایسه با کشورهای همسطح از نظر جمعیت و موقعیت منطقهای، جایگاه بسیار مطلوبی دارد.»
دکتر شهرام کلانتریخاندانی، رئیس انجمن داروسازان ایران، نیز با اشاره به جایگاه علمی این رشته در ایران، به جامجم میگوید: «داروسازی از نظر علمی یکی از رشتههای دانشگاهی برجسته کشور است. حضور دانشکده داروسازی در دانشگاههای علوم پزشکی، معمولاً با ارتقای جایگاه پژوهشی آن دانشگاه همراه است؛ چراکه این دانشکدهها سهم قابلتوجهی در پژوهشهای حوزه سلامت دارند. در دورههای مختلف نیز بخشی از پژوهشگران برتر علوم پزشکی کشور از حوزه داروسازی بودهاند.»
دسترسی سریع به داروهای نوین در ایران
به گفته کلانتری، ایران در زمینه دانش داروسازی و حرکت بهسوی فناوریهای نوین، در شمار کشورهای پیشرو منطقه قرار دارد: «جالب است بدانید که در بسیاری از موارد، زمانی که دارویی در یکی از کشورهای پیشرفته به بازار میرسد، آن دارو با فاصلهای نسبتاً کوتاه، چیزی کمتر از یک سال، در ایران نیز عرضه میشود و در موارد زیادی، تولید آن در داخل کشور دنبال میشود. این توانمندی نشاندهنده ظرفیت علمی و فناوری صنعت داروسازی ایران است؛ صنعتی که در منطقه و خاورمیانه جایگاه ویژهای دارد.»
به گفته رئیس انجمن داروسازان ایران، فشارهای سالهای اخیر ازجمله تشدید تحریمها و شرایط جنگی، فعالیتهای پژوهشی، تحقیقاتی و توسعهای کشور را با دشواریهای جدی روبهرو کرده است؛ باوجوداین، ایران همچنان در منطقه جایگاه برتر را دارد، درحالیکه برخی کشورهای دیگر با سرمایهگذاریهای گسترده در تلاشاند فاصله خود را با ایران کاهش دهند. او تأکید میکند: «واقعیت این است که در حوزه علم، تولید دانش و بومیسازی فناوری، ایران همچنان از مزیتهای قابلتوجهی برخوردار است.»
از تولید تا بازار دارو؛ آماری که باید بدانید.
اما این جایگاه درخشان، در آمار تولید دارو نیز بازتاب ویژهای دارد؛ البته بسته به اینکه سهم تولید داخلی بر اساس تعداد داروها سنجیده شود یا ارزش ریالی آنها، تصویر متفاوتی به دست میآید. به گفته شهرام کلانتری، رئیس انجمن داروسازان ایران، حدود ۹۷ درصد داروهای مصرفی کشور از نظر تعداد، در کارخانههای داخلی تولید میشوند؛ اما سهم داروهای تولید داخل از نظر ارزش ریالی حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد است: «بهبیاندیگر، حدود ۳ درصد داروهای مصرفی کشور وارداتیاند، اما همین بخش کوچک از نظر تعداد، حدود ۱۵ درصد از منابع مالی و ارزی حوزه دارو را به خود اختصاص میدهد. این تفاوت نشان میدهد که داروهای وارداتی، باوجود سهم اندک در تعداد، بهدلیل ارزش ریالی بالاتر، بار مالی قابلتوجهی بر بازار دارویی کشور تحمیل میکنند و در مقابل، تولید داخلی بخش عمده داروهای مصرفی، نقشی مهم در تأمین نیاز کشور و مدیریت هزینهها دارد.» نقشی که کشور ایران بهخوبی از پس آن برآمده است.
در این میان، فرامرز اختراعی، رئیس سندیکای تولیدکنندگان مواد دارویی، شیمیایی و بستهبندی دارویی، نیز با اشاره به چالشهایی که گسترش فعالیت صنعتی و ورود به فضای رقابتی به همراه دارد، به جامجم میگوید: «هرچه صنعت داروسازی وارد حوزههای پیچیدهتر شود و دامنه فعالیتش گسترش پیدا کند، طبیعتاً با مسائل و دشواریهای بیشتری هم روبهرو خواهد شد.» باوجوداین، به نظر میرسد این چالشها، توان تولیدی شکلگرفته در کشور را تحت تأثیر قرار نمیدهد؛ چراکه ایران طی سالهای گذشته در بخشهای مختلف زنجیره دارو، از تولید مواد مؤثره و اقلام بستهبندی و مواد جانبی تا ساخت خود دارو، ظرفیت قابلتوجهی ایجاد کرده است. ظرفیتی که به گفته دکتر اختراعی، جایگاهی ویژه برای ایران در صنعت دارو ایجاد کرده است. او میگوید: «هرچه بیشتر وارد حوزههای صنعتی و رقابتی میشویم، مشکلات هم بیشتر میشود؛ اما از نظر توان تولید و تأمین، در زمینه مواد مؤثره، مواد بستهبندی و جانبی و خود دارو، جایگاه بسیار استثنایی پیدا کردهایم. سالهاست بیش از ۹۸ درصد نیازمان را در داخل تولید میکنیم و تردیدی برای هیچکس وجود ندارد که ایران کشوری قدرتمند در عرصه داروست.»
جایگاه ایران در میان تولیدکنندگان دارو در جهان
باوجود این موفقیتهای دارویی، داروسازی ایران در جهان چه جایگاهی دارد؟ سؤالی که پاسخش را باید در نسبت شاخصهایی که برای سنجش انتخاب میکنیم جستوجو کرد. با در نظر گرفتن این موضوع، اگر معیار اندازه بازار باشد، ایران با بازاری حدود پنج میلیارد دلار، با بازارهای بزرگی مانند آمریکا قابل مقایسه نیست؛ بازاری که به گفته دکتر اختراعی، ارزشی در حدود ۳۵۰ میلیارد دلار دارد. از نظر حجم تولید و گستردگی حضور در بازارهای جهانی نیز کشورهایی مانند چین و هند در مقیاس بسیار بزرگتری فعالیت میکنند. اما به گفته اختراعی، رئیس سندیکای مواد اولیه دارویی، اندازه بازار تنها معیار سنجش توان داروسازی نیست. او با اشاره به ظرفیت تولید داخلی میگوید: «ایران در تولید مواد مؤثره دارویی، پس از چین و هند، در جایگاه سوم قرار دارد و حدود ۷۸ درصد نیاز خود به این مواد را در داخل تأمین میکند؛ این درحالی است که اروپا تنها حدود ۳۰ درصد از مواد مؤثره موردنیازش را در داخل تولید میکند و بخش عمده آن را وارد میکند.»
دکتر اختراعی همچنین میگوید حدود ۹۸ درصد داروی موردنیاز ایران در داخل تولید میشود؛ رقمی که به گفته او، نشاندهنده سطح بالای خودکفایی کشور در تولید دارو است: «بهطور خلاصه و با قطعیت باید بگویم که ایران در بخشهای مختلف صنعت دارو، از تولید مواد مؤثره و اقلام موردنیاز تا ساخت دارو، موفقیت چشمگیر و قابلتوجهی به دست آورده است؛ اما از نظر اندازه بازار و حجم کسبوکار دارویی، هنوز با بازیگران بزرگ جهان فاصله دارد.»
خودکفایی دارویی؛ میراث نظام ژنریک ایران
آنچه روشن به نظر میرسد این است که صنعت داروسازی ایران، با تکیه بر دانش متخصصان داخلی و توسعه تولید بومی، توانسته است بخش عمده نیاز دارویی کشور را در داخل تأمین کند و وابستگی به منابع ارزی را کاهش دهد. کلانتری، رئیس انجمن داروسازان ایران، این دستاورد را حاصل سالها تلاش داروسازان و شکلگیری نظام ژنریک در کشور میداند؛ مسیری که پس از انقلاب و ملی اعلامشدن صنایع داروسازی، وابستگی به شرکتهای داروسازی خارجی را از بین برد و زمینه گسترش تولید داخلی و تقویت توان ملی در حوزه دارو را فراهم کرد. او با اشاره به تفاوت اندازه بازار دارویی ایران و ترکیه میگوید: «ترکیه حدود ۳۰ تا ۴۰ برابر ایران برای بازار دارویی خود هزینه ارزی میکند؛ باوجوداین، ایران توانسته با اتکا به تولیدکنندگان داخلی، بخش بزرگی از نیاز دارویی خود را در داخل تأمین کند. این دستاورد، بهویژه در شرایط محدودیتهای ارزی و تحریم، جلوهای از ظرفیت و تابآوری صنعت داروسازی کشور است.» البته به عقیده او، یکی از حلقههایی که همچنان به تقویت نیاز دارد، تولید مواد اولیه و مواد مؤثره دارویی است. کلانتری میگوید: «ایران در این بخش هنوز با کشورهای پیشرفته فاصله دارد، اما در سالهای اخیر گامهای مهمی برداشته است. تولید مواد مؤثره و مواد اولیه حدواسط در صنایع شیمیایی کشور توسعه یافته و ارتباط میان صنایع پتروشیمی و مواد اولیه دارویی، مسیر تازهای برای گسترش تولید بومی گشوده است.» به گفته رئیس انجمن داروسازان ایران، ادامه این روند و رفع کاستیها در حوزه مواد اولیه میتواند خودکفایی دارویی را عمیقتر و پایدارتر کند.
چالش کمبود و گرانی دارو در ایران؛ ریشهها و راهحلها.
اما چیزی که این روزها جامعه در حوزه دارو با آن درگیر است، این است که باوجود تأکید بر توان تولید داخل و خودکفایی در بخش بزرگی از زنجیره دارو، دسترسی به دارو همچنان برای بسیاری از بیماران با دو مانع جدی کمبود برخی اقلام و افزایش قیمتها روبهرو است. شاید همین فاصله میان ظرفیت تولیدی صنعت و تجربه روزمره مصرفکنندگان، این ابهام را ایجاد میکند که چرا کشوری با چنین توانمندیهایی هنوز با بحران کمبود و گرانی دارو مواجه است؟
از نظر دکتر کلانتری، رئیس انجمن داروسازان ایران، باوجود این بنیه قدرتمند تولیدی، آنچه امروز در مقاطعی باعث بروز چالش در تأمین دارو میشود، نه ضعف در تکنولوژی یا خط تولید، بلکه مربوط به ناترازی در نقدینگی سازمانهای بیمهگر است. او ادامه میدهد: «واقعیت این است که سازمانهای بیمهگر باید با پرداخت بهموقع مطالبات داروخانهها، جریان نقدینگی را در بازار حفظ میکردند. وقتی این پرداختها به تعویق میافتد، داروخانهها بهعنوان آخرین حلقه زنجیره، توان خرید و انبارش کالا را از دست میدهند. این وضعیت باعث شده است ذخایر استراتژیک داروخانهها کوچکتر شود؛ بهگونهای که یک نوسان کوچک در زنجیره تولید، بلافاصله خود را به شکل یک کمبود ملموس در سطح عرضه برای مردم و بیماران نشان میدهد.» معضلی که با اراده مسئولان و اصلاح ناترازی مالی بیمهها، قابل حل است.
در این میان، مهندس اختراعی نیز درباره گرانی دارو به اثر نوسانهای ارزی و تغییر شیوه تأمین ارز اشاره میکند و معتقد است آزادسازی ارز دارو بر قیمت تمامشده و در نهایت بر بهای دارو اثر میگذارد. البته قیمت دارو در ایران، در مقایسه با بسیاری از کشورها، همچنان پایینتر است؛ اما این مقایسه، فشار واقعی هزینهها بر بیماران را از بین نمیبرد. در شرایط دشوار اقتصادی، حتی افزایش محدود قیمت دارو نیز میتواند تهیه آن را برای خانوادهها دشوار کند.
∎