به گزارش شهرآرانیوز؛ «رحلت حضرت معصومه (س)» یا «شهادت حضرت معصومه (س)»؛ شاید در نگاه نخست، تفاوت این دو تعبیر تنها در یک واژه باشد، اما سخن از چگونگی پایان زندگی بانویی است که جایگاه ویژهای در میان خاندان اهلبیت (ع) دارد و شماری از علما و بزرگان حوزه، تعبیر «شهادت» را درباره ایشان درستتر دانستهاند.
از این منظر، استفاده صرف از واژه «رحلت» و القای مرگ طبیعی، بدون توجه به دیدگاه عالمانی که بر شهادت یا رحلت شهادتگونه تأکید کردهاند، میتواند روایت دیگری از این واقعه را به حاشیه ببرد؛ روایتی که برای بسیاری از ارادتمندان اهلبیت (ع)، پاسداشت مقام بانوی کرامت است.
حضرت فاطمه معصومه (س) پس از حرکت از مدینه به سوی خراسان، در جریان این سفر به ساوه رسیدند و در آنجا بیمار شدند. ایشان سپس به قم منتقل شدند و پس از اقامتی کوتاه در این شهر از دنیا رفتند.
منابع تاریخی درباره اصل بیماری و رحلت حضرت گزارشهایی دارند، اما درباره علت دقیق بیماری و چگونگی درگذشت ایشان، گزارش صریح و یکسانی ارائه نکردهاند. همین خلأ تاریخی موجب شده است که در دورههای بعد، دیدگاههای مختلفی درباره علت رحلت حضرت مطرح شود.
با این حال، آنچه در این گزارش اهمیت دارد، بررسی دیدگاه شماری از علما و بزرگان حوزه است که با توجه به قرائن تاریخی و حوادثی که برای کاروان حضرت در مسیر ساوه رخ داده، تعبیر شهادت را درباره حضرت معصومه (س) به کار بردهاند.
حجتالاسلام مومنی: حضرت معصومه (س) به شهادت رسیدند
حجتالاسلام والمسلمین سیدحسین مؤمنی سخنران مطرح کشوری از جمله علمایی است که در این زمینه موضعی صریح دارد؛ وی با رد تعبیر «رحلت شهادتگونه» تأکید کرده است که حضرت معصومه (س) مسلماً به شهادت رسیدهاند.
مؤمنی با استناد به آنچه مستندات تاریخی میداند، معتقد است حضرت معصومه (س) در جریان حوادث مسیر ساوه مسموم یا مجروح شدهاند و در نتیجه نمیتوان درگذشت ایشان را یک مرگ طبیعی دانست و همچنین هجرت حضرت را در ادامه مسیر حمایت از امام رضا (ع) و مقابله با فضای سیاسی دوران مأمون تفسیر کرده است.
این تعبیر، صریحترین موضع در میان دیدگاههای مطرحشده درباره این موضوع است؛ چراکه در این نگاه، «شهادت» نه یک تعبیر نمادین، بلکه واقعیت پایان زندگی حضرت تلقی شده است.
آیتالله علوی گرگانی: مسمومیت حضرت معصومه (س) در بین علما مسلم است
آیتالله احمد عابدی استاد حوزه علمیه نیز از جمله عالمانی است که احتمال شهادت حضرت معصومه (س) را جدی دانسته است.
وی با اشاره به گزارشهای تاریخی مربوط به سفر حضرت به ایران و همراهی شماری از خاندان امام کاظم (ع) با ایشان، گفته است در مسیر، درگیری رخ داده و همراهان حضرت کشته شدند. عابدی بر همین اساس احتمال داده است که حملهکنندگان از مأموران حکومت مأمون بوده باشند و در نتیجه، احتمال زخمی شدن و حتی شهادت حضرت معصومه (س) وجود دارد.
آیتالله سیدمحمدعلی علوی گرگانی یکی از مراجع تقلید شیعیان نیز در سخنانی درباره حضرت معصومه (س)، احتمال مسمومیت ایشان را مطرح کرده و از رحلت آن حضرت با تعبیر «شهادتگونه» یاد کرده است.
در نگاه وی، توجه به شرایط سفر حضرت، حادثه ساوه و فضای سیاسی آن دوران اهمیت دارد و نمیتوان بدون بررسی این قرائن، درگذشت حضرت را صرفاً یک بیماری عادی تلقی کرد.
ماجرای ساوه؛ حلقه مشترک دیدگاه علما
در کنار دیدگاه صریح درباره شهادت، شماری از سخنرانان و عالمان حوزوی از تعبیر «رحلت شهادتگونه» استفاده کردهاند.
حجتالاسلام والمسلمین محمدمهدی ماندگاری و حجتالاسلام والمسلمین مسعود عالی در بیان ماجرای حضرت معصومه (س)، بر حوادث تلخ ساوه، کشته شدن شماری از همراهان حضرت و فشارها و رنجهای ناشی از این حادثه تأکید کردهاند و از «رحلت شهادتگونه» سخن گفتهاند.
این تعبیر در واقع تلاش میکند میان آنچه منابع تاریخی بهصورت قطعی گزارش کردهاند و آنچه از قرائن حادثه برداشت میشود، فاصلهای منطقی ایجاد کند؛ یعنی بدون ادعای اثبات جزئیات مسمومیت، پایان زندگی حضرت را متأثر از حوادث و مظالمی بداند که در مسیر بر ایشان وارد شده است.
آنچه در گزارشهای تاریخی درباره سفر حضرت معصومه (س) آمده، این است که ایشان پس از رسیدن به ساوه بیمار شدند و از آنجا به قم انتقال یافتند. اما درباره اینکه این بیماری دقیقاً چگونه ایجاد شده، گزارش روشنی وجود ندارد.
از سوی دیگر، در برخی گزارشها به درگیری و کشته شدن شماری از همراهان حضرت اشاره شده است. همین موضوع سبب شده است برخی عالمان، بیماری حضرت را جدا از حوادث ساوه ندانند و احتمال دهند که ایشان نیز در جریان این حوادث آسیب دیده یا مسموم شده باشند.
آیتالله عابدی نیز دقیقاً با تکیه بر همین مجموعه قرائن، احتمال زخمی شدن و شهادت حضرت را مطرح کرده است.
بنابراین، وقتی برخی علما از «شهادت» سخن میگویند، استدلال آنان صرفاً بر یک جمله یا یک روایت منفرد استوار نیست؛ بلکه مجموعهای از قرائن تاریخی، شرایط سیاسی عصر مأمون و حادثهای است که برای کاروان حضرت در ساوه رخ داده است.
بررسی منابع تاریخی
بررسی منابع تاریخی نشان میدهد که گزارش بیماری حضرت معصومه (س) در ساوه و رحلت ایشان در قم، از گزارشهای شناختهشده درباره این واقعه است؛ علامه محمدباقر مجلسی در «بحارالانوار» نقل میکند که حضرت معصومه (س) در سال ۲۰۱ هجری قمری، پس از حرکت از مدینه به سوی ایران و در جریان سفر برای دیدار برادرشان امام رضا (ع)، هنگامی که کاروان به ساوه رسید بیمار شدند و پس از پرسوجو درباره فاصله ساوه تا قم، درخواست کردند ایشان را به قم ببرند.
موسی بن خزرج اشعری از بزرگان قم به استقبال حضرت رفت و ایشان را به منزل خود منتقل کرد و حضرت پس از حدود ۱۶ یا ۱۷ روز اقامت در قم از دنیا رفتند. در این گزارش، علت بیماری مشخص نشده و از مسمومیت، قتل یا عامل خارجی بهعنوان علت رحلت سخنی به میان نیامده است؛ بنابراین این روایت بهتنهایی نه اثباتکننده شهادت است و نه علت بیماری را تعیین میکند.
یکی از گزارشهایی که در بحث شهادت حضرت معصومه (س) مورد استناد قرار گرفته، گزارشی منسوب به کتاب «بحرالانساب» است. بر اساس این گزارش، گروهی از امامزادگان همراه حضرت معصومه (س) به سمت قم حرکت کردند و در جریان درگیری با مخالفان، حضرت به شهادت رسیدند.
با این حال، انتساب این اثر به ابومخنف، مورخ قرن دوم هجری، محل اشکال تاریخی است؛ زیرا ابومخنف پیش از وقوع این حادثه از دنیا رفته است. ازاینرو، برخی پژوهشگران انتساب نسخه موجود «بحرالانساب» به ابومخنف را نپذیرفته و آن را اثری متأخر دانستهاند. همین مسئله سبب شده است که استناد به این گزارش بهعنوان سندی قطعی برای اثبات شهادت حضرت معصومه (س)، با احتیاط همراه باشد.
روایت سید جعفر مرتضی عاملی از احتمال مسمومیت
علامه محمدباقر مجلسی در «بحارالانوار» گزارشی از سفر حضرت معصومه (س) به ایران نقل کرده است. بر اساس این گزارش، پس از آنکه امام رضا (ع) به مرو منتقل شدند، حضرت معصومه (س) در سال ۲۰۱ هجری قمری به قصد دیدار برادر راهی ایران شدند.
در ادامه این سفر، هنگامی که کاروان به ساوه رسید، حضرت بیمار شدند و درباره فاصله ساوه تا قم پرسیدند. پس از آگاهی از فاصله این شهر، درخواست کردند ایشان را به قم ببرند. موسی بن خزرج اشعری، از بزرگان قم، به استقبال آن حضرت رفت و ایشان را به منزل خود منتقل کرد. حضرت معصومه (س) پس از مدتی اقامت در قم، از دنیا رفتند.
نکته قابل توجه در این گزارش آن است که مجلسی علت بیماری را مشخص نمیکند و از مسمومیت، قتل یا عامل خارجی بهعنوان علت رحلت حضرت نامی نمیبرد. بنابراین، این روایت بهتنهایی نه اثباتکننده شهادت است و نه گزارشی درباره علت بیماری ارائه میکند.
در مقابل، سید جعفر مرتضی عاملی، مورخ معاصر، در کتاب «الحیاة السیاسیة للامام الرضا (ع)» گزارشی متفاوت را مورد توجه قرار داده است. در این گزارش، پس از حمله به کاروان علویان در مسیر خراسان و کشته شدن شماری از همراهان، احتمال داده شده است که حضرت معصومه (س) نیز در ساوه مورد سوءقصد قرار گرفته و مسموم شده باشند.
زمینه سیاسی عصر امام رضا (ع)
بر اساس این تحلیل، بیماری حضرت پس از حضور در ساوه میتواند با مسمومیت ارتباط داشته باشد و از این منظر، رحلت ایشان شهادتگونه یا ناشی از مسمومیت تلقی شود. با این حال، این گزارش نیز از نظر سند تاریخی در حدی نیست که بتوان بر اساس آن، علت شهادت را با قطعیت اثبات کرد.
بررسی این مسئله بدون توجه به شرایط سیاسی دوران امام رضا (ع) کامل نخواهد بود. در دوره حکومت عباسیان، فشار بر خاندان پیامبر (ص) و علویان ادامه داشت و انتقال اجباری امام رضا (ع) از مدینه به مرو نیز در همین فضای سیاسی رخ داد.
شهادت امام موسی کاظم (ع) در دوران هارون عباسی، انتقال امام رضا (ع) به خراسان و برخورد حکومت عباسی با قیامهای علوی، از جمله رخدادهایی است که فضای سیاسی آن دوره را نشان میدهد. این شرایط، از منظر تاریخی میتواند بهعنوان یکی از قرائن بررسی احتمال سوءقصد به خاندان امام کاظم (ع) مورد توجه قرار گیرد؛ هرچند وجود چنین زمینهای بهتنهایی اثباتکننده شهادت حضرت معصومه (س) نیست.
آیا در منابع تاریخی، شهادت حضرت بهصراحت آمده است؟
در اینجا باید میان «گزارش تاریخی» و «دیدگاه علما درباره گزارش تاریخی» تفاوت گذاشت.
منابع تاریخی شناختهشده، اصل سفر حضرت معصومه (س)، بیماری ایشان در ساوه، انتقال به قم و رحلت در این شهر را گزارش کردهاند؛ اما درباره علت دقیق بیماری و وفات، گزارش قطعی و یکسانی در دست نیست.
بنابراین، نمیتوان ادعا کرد که در منابع اولیه تاریخی، یک گزارش روشن و بدون اختلاف وجود دارد که صراحتاً جزئیات شهادت حضرت را بیان کرده باشد.
اما از سوی دیگر، این سکوت تاریخی نیز به معنای اثبات «مرگ طبیعی» نیست. وقتی منبع تاریخی علت بیماری را بیان نمیکند، نمیتوان از آن سکوت نتیجه گرفت که علت وفات حتماً طبیعی بوده است.
اینجاست که دیدگاه علما اهمیت پیدا میکند؛ علما با بررسی همین حوادث و قرائن، برخی تعبیر شهادت و برخی تعبیر رحلت شهادتگونه را درباره حضرت به کار بردهاند.
جمعبندی؛ «شهادت» تعبیری که برخی علما آن را درستتر میدانند
اگر «رحلت» را صرفاً به معنای «از دنیا رفتن» به کار ببریم، این واژه از نظر لغوی اشکالی ندارد؛ حضرت معصومه (س) رحلت کردهاند و این واقعیت تاریخی محل اختلاف نیست.
اما مسئله زمانی ایجاد میشود که «رحلت» به معنای مرگ طبیعی و بدون حادثه به کار برده شود و در مقابل، دیدگاه عالمانی که شهادت یا مسمومیت را مطرح کردهاند، نادیده گرفته شود.
در چنین صورتی، یک برداشت خاص از واقعه بهعنوان تنها روایت موجود ارائه میشود؛ در حالی که شماری از علما معتقدند پایان زندگی حضرت معصومه (س) با شهادت ارتباط داشته است.
از این منظر، استفاده از تعبیر «شهادت حضرت معصومه (س)» در ادبیات دینی، صرفاً یک انتخاب احساسی یا ادبی نیست؛ بلکه تعبیری است که بر پایه دیدگاه شماری از عالمان شیعه شکل گرفته است.
آنچه از بررسی این دیدگاهها به دست میآید، یک نکته روشن است: تاریخ درباره علت دقیق درگذشت حضرت معصومه (س) گزارش قطعی و یکسانی ارائه نکرده است. اصل بیماری حضرت در ساوه و رحلت ایشان در قم در گزارشهای تاریخی آمده، اما اینکه این بیماری چگونه ایجاد شد و آیا مسمومیت یا جراحت در آن نقش داشت، با یک سند تاریخی قطعی قابل اثبات نیست.
با این حال، این پایان ماجرا نیست.
حجتالاسلام والمسلمین سیدحسین مؤمنی صراحتاً از شهادت حضرت سخن گفته است؛ آیتالله احمد عابدی احتمال شهادت را با توجه به حوادث مسیر جدی دانسته و آیتالله علوی گرگانی نیز با طرح احتمال مسمومیت، تعبیر «رحلت شهادتگونه» را به کار برده است.
نتیجه روشن این است که در منابع تاریخی، علت شهادت حضرت معصومه (س) بهصورت قطعی و تفصیلی ثبت نشده است؛ اما شماری از علما و بزرگان حوزه، با توجه به قرائن تاریخی و حوادث ساوه، صراحتاً از شهادت یا رحلت شهادتگونه حضرت سخن گفتهاند. از این رو، بهکار بردن تعبیر «شهادت حضرت معصومه (س)» در ادبیات دینی، تعبیری بیپایه نیست و پشتوانه آن، دیدگاه عالمانی است که این تعبیر را درباره بانوی کرامت درستتر دانستهاند؛ و شاید از همین منظر باشد که برای بزرگداشت مقام حضرت معصومه (س)، تقلیل دادن پایان زندگی ایشان به یک «مرگ طبیعی» و نادیده گرفتن دیدگاه عالمانی که از شهادت سخن گفتهاند، روایت کاملی از این واقعه ارائه نمیدهد. دستکم بر اساس دیدگاه این عالمان، شایسته است در کنار واژه «رحلت»، تعبیر «شهادت بانوی کرامت» نیز با دقت و احترام مورد توجه قرار گیرد.
منبع: فارس
