جامعه اسلامی برای عبور از گذرگاههای دشوار تاریخی و مقابله با توطئههای دشمنان، بیش از هر زمان دیگری نیازمند گوهری گرانبها به نام انسجام و همدلی است؛ گوهری که تحقق آن در گرو تبعیت از عقلانیت دینی و رهبری الهی است. بررسی ابعاد و لایههای گوناگون این وحدت راهبردی، نقشه راه روشنی را برای مقابله با تفرقهها پیشروی ما میگذارد. در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی مصباح یزدی، عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) ابعاد، سطوح و الزامات عملی این مقوله حیاتی را واکاوی کردهایم. برای بررسی این موضوع همراه ما باشید.
وحدت؛ سنت الهی و میراث نبوی
حجتالاسلام مصباح یزدی با اشاره به اینکه وحدت و انسجام اجتماعی یکی از بنیادینترین سنتهای الهی برای سعادت و شکوفایی جامعه انسانی است، میگوید: این امر ریشه در رسالت انبیا و اولیای الهی دارد. خدای متعال با فرستادن پیامبران و تعیین دستورالعملهای حیاتبخش، راهنمای روشنی برای نجات بشریت از تاریکیهای جهل، اختلاف و تفرقه در اختیار گذاشت و تمسک به دین مبین اسلام را مایه نجات امت اسلامی قرار داد تا جامعه بشری از خصومتها و درگیریهای ویرانگر رهایی یابد. این حقیقت نورانی در کلام الهی نیز بهصراحت مورد تأکید قرار گرفته است و قرآن کریم میفرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْحَبْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا». (سوره آلعمران، آیه ۱۰۳) این دستور حیاتبخش نشان میدهد اراده لایتناهی پروردگار بر وحدت قلوب مؤمنان و شکلگیری یک امت واحد قرار دارد تا جامعه در سایه تعالیم الهی به کمال مطلوب خود نائل شود.
وی میافزاید: بعثت پیامبر گرامی اسلام(ص) توانست نقطهعطفی بنیادین در تاریخ بشریت ایجاد کند و جامعهای را که پیش از آن درگیر جنگهای خونین و کشمکشهای قبیلهای بود، تحت پرچمی واحد گرد آورد. اختلافاتی که میان افراد و جوامع درباره راه راستین خوشبختی وجود داشت با نزول وحی و تبیین احکام الهی برچیده و راه رستگاری برای همگان نمایان شد. پیامبر اکرم(ص) با مجاهدتهای بیدریغ و صبر جمیل خود توانستند الفت و صمیمیت را جایگزین کینه و دشمنی کنند و این میراث گرانبها امروز نیز به عنوان مهمترین سرمایه معنوی امت اسلامی محسوب میشود که حفظ و حراست از آن نیازمند بصیرت، آگاهی و هوشیاری همگانی در برابر توطئههای تفرقهانگیز بدخواهان و دشمنان دین خداست تا مسیر تعالی و پیشرفت جامعه اسلامی بدون هیچگونه مانعی ادامه یابد و آرمانهای بلند اسلامی تحقق پیدا کند.
ریشههای تاریخی و ضرورت وحدت در جبهه حق
این کارشناس دینی با بیان اینکه هر جامعهای برای دستیابی به اهداف متعالی خویش نیازمند وحدت و انسجام درونی است، تصریح میکند: در زمان حکومت امیرالمؤمنین(ع) پیروان حق دچار چنددستگی، اختلاف سلیقه و پراکندگی درونی بودند، در حالی که جریان باطل به رهبری معاویه از انسجام، انضباط و تبعیت آهنین برخوردار بود. پیشوای اول شیعیان بارها و بارها از این تفرقه درونی گلایه کرده و نقصان در همراهی یاران را عامل اصلی ناکامی در پیشبرد اهداف بلند اسلامی برشمردند، زیرا هرکس به دنبال مناصب شخصی، منافع زودگذر یا برداشتهای فردی خود بود و این رویکرد انحرافی، ضربهپذیری جبهه حق را به شکل نگرانکنندهای افزایش داده بود و مانع تحقق کامل برنامههای عدالتخواهانه حکومت علوی میشد.
دکتر مصباح یزدی تصریح میکند: امیرالمؤمنین(ع) با تأسف فراوان از انسجام نداشتن نیروهای خود یاد میکردند و تفاوت میان صفوف خود و دشمن را در همین انضباط تشکیلاتی و تعهد عملی میدیدند. وقتی افراد جامعه در زبان خود را طرفدار حق نشان بدهند، اما در عمل دچار تفرقه شوند و هرکس ساز خود را بزند، حتی بزرگترین و معصومترین رهبر الهی نیز نمیتواند برنامههای سعادتبخش خود را به سرانجام برساند. این تجربه تلخ تاریخی به روشنی به ما میآموزد وحدت تنها یک شعار تبلیغاتی نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی و راهبردی برای بقا و پیشرفت جامعه اسلامی است و بدون آن، هیچ هدف بلندی محقق نخواهد شد و راه برای سلطه خطرناک جریانهای باطل هموار میشود. ملت مسلمان باید از این درسهای بزرگ تاریخ عبرت بگیرند و با اتحاد کامل حول محور ولی امر خود حرکت کنند.
سطوح سهگانه انسجام اجتماعی در جامعه اسلامی
وی خاطرنشان میکند: مسئله وحدت و انسجام در جامعه اسلامی دارای سطوح مختلف و لایههای گوناگونی است که نخستین، بنیادینترین و گستردهترین سطح آن به آحاد مردم و عموم شهروندان بازمیگردد. تکتک اعضای جامعه اسلامی وظیفه دارند حق را به درستی بشناسند و پس از تشخیص دقیق ولی الهی و نایب برحق امام زمان(عج)، در عرصه تبعیت، یاری و اطاعتپذیری از او کوچکترین تردید یا سستی به خود راه ندهند. وقتی مردم با بصیرت کامل، آگاهی عمیق و شور انقلابی در کنار رهبری جامعه قرار میگیرند و از تفرقهافکنی پرهیز میکنند، زمینههای تحقق اراده الهی فراهم میشود و جامعه با گامهای استوارتر و مطمئنتر به سمت قلههای کمال و پیشرفت حرکت میکند تا به آرمانهای نهایی خود دست یابد.
این کارشناس دینی ادامه میدهد: دومین سطح از وحدت و انسجام به نخبگان، خواص و جریانهای تأثیرگذار جامعه تعلق دارد، زیرا اغلب اختلافهایی که در بدنه مردم بروز میکند، ریشه در تنشها، رقابتهای ناسالم و چنددستگیهای جریانهای سیاسی و نخبگانی دارد. این گروه از افراد به دلیل رقابت برای کسب قدرت سیاسی، دستیابی به منافع بیشتر یا کسب مناصب اجتماعی، دستههای مختلفی تشکیل میدهند و بخشی از جامعه را به دنبال خود میکشانند که این امر وحدت عمومی را مخدوش میکند. وظیفه خطیر نخبگان در این میان آن است سلیقهها، نظرات شخصی و رقابتهای سیاسی خود را با چارچوبهای کلان ولیفقیه هماهنگ کرده و از دامن زدن به منازعات فرعی و تفرقهآفرین خودداری کنند تا اتحاد عمومی جامعه حفظ شود و کشور آسیب نبیند.
راهبردهای حکمرانی و صیانت از سرمایه اجتماعی
حجتالاسلام مصباح یزدی در ادامه توضیح میدهد: سومین و تعیینکنندهترین سطح از وحدت به حکمرانان، کارگزاران و دولتمردان اختصاص دارد که زمام امور اجرایی، اقتصادی، حقوقی و فرهنگی کشور را در دست دارند و سیاستگذاریهای کلان را هدایت میکنند. در بیانیه اخیر رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دولت، وظیفه خطیر دولتمردان در صیانت از وحدت و پرهیز از ایجاد تنش و اختلاف مورد تأکید جدی قرار گرفته و مسئولان ارکان سه قوه بهویژه ارکان اجرایی دولت موظف شدهاند تمام امکانات مادی و معنوی کشور را در راستای تحقق منویات ولی فقیه بسیج کنند تا هماهنگی کامل در ارکان نظام اسلامی ایجاد و از هرگونه جزیرهای عمل کردن پرهیز شود. این رویکرد هماهنگ تضمینکننده پیشرفت سریع کشور است.
وی میافزاید: یکی از نکات کلیدی و بسیار مهم مطرح شده در این بیانیه حکیمانه، درباره شیوه مواجهه مسئولان با ضعفها، کمبودها و کاستیهای موجود در کشور است. بیان آشکار، شتابزده و بیمحابای مشکلات در تریبونهای عمومی میتواند موجب سوءاستفاده بدخواهان، ناامیدی دوستان و دلسردی آحاد مردم شود، در حالی که مدیران اجرایی باید مسائل و مشکلات را در مجامع تخصصی و کارشناسی مطرح کرده و پس از دستیابی به راهکارهای عقلانی، دقیق و علمی، گزارش اقدامهای عملی خود را به مردم ارائه دهند. بزرگنمایی غیرواقعی ضعفها هیچگاه گرهی از مشکلات کشور باز نمیکند، بلکه اعتمادسازی عمومی را هدف قرار میدهد و جامعه را دچار تردید و سرگردانی میکند که این امر با مصالح عالی نظام اسلامی در تضاد کامل قرار دارد.
چشمانداز روشن وحدت در پرتو آموزههای مهدوی
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) تأکید میکند: موضوع فرهنگ به عنوان یک فراراهبرد در تمامی برنامهریزیهای کلان کشور نقش تعیینکنندهای ایفا کرده و باورها، اعتقادات و ارزشهای حاکم بر جامعه، جهتگیریهای کلی و راهبردی را هدایت میکند. دولت اسلامی متعلق به تمامی آحاد مردم است و نباید تحت تأثیر فضاسازیهای کاذب اقلیتهای پرسروصدا و توقعات غیرمنطقی آنها قرار گرفته یا از اصول اصیل دینی و انقلابی فاصله بگیرد. وحدت واقعی هنگامی شکل میگیرد و استمرار مییابد که برنامههای اجرایی و فرهنگی کشور تأمینکننده منافع حقیقی اکثریت متدین، مؤمن و انقلابی باشد که همواره با بصیرت کامل در تمامی صحنههای حساس انقلاب اسلامی حضور داشتهاند و از آرمانهای دین خدا با جان و دل دفاع کردهاند.
دکتر مصباح یزدی در پایان خاطرنشان میکند: اتحاد و انسجام پایدار امت اسلامی زیر پرچم ولایت فقیه، بستر لازم و مطمئنی را برای حل معضلات داخلی فراهم کرده و نقش تعیینکنندهای در اقتدار منطقهای و بینالمللی امت اسلام ایفا میکند. تمسک به دستورات الهی، پیروی صادقانه و خالصانه از نایب امام زمان(عج) و حفظ هوشیاری کامل در برابر توطئههای پیچیده تفرقهانگیز، وظیفهای همگانی و دینی است تا در سایه این همدلی و همافزایی ارزشمند، شاهد پیروزی نهایی حق بر باطل باشیم. این مسیر پربار و متعالی میتواند جامعه بشری را به سمت قلههای کمال انسانی هدایت کرده و زمینه ظهور منجی عالم بشریت حضرت ولیعصر(عج) را به دست مردمان مؤمن، فداکار و همیشه در صحنه ایران اسلامی به بهترین شکل ممکن فراهم کند.