دوران امامت امام حسن عسکری(ع) یکی از حساسترین مقاطع تاریخ تشیع به شمار میرود؛ دورهای که امام در سنین جوانی، در شرایطی همراه با فشار شدید سیاسی و امنیتی حکومت عباسی، مسئولیت هدایت جامعه شیعه را بر عهده داشت. اهمیت این دوره تنها به محدودیتهای اعمالشده بر امام خلاصه نمیشود، بلکه مسئله آمادهسازی شیعیان برای دوران غیبت نیز از مهمترین ابعاد آن است.
در بازخوانی سیره ائمه اطهار(ع)، توجه به پیوستگی تاریخی و هدفمند زندگی آنان و نحوه مواجهه ایشان با شرایط متفاوت اجتماعی و سیاسی، اهمیت ویژهای دارد. در همین چارچوب، توجه به دوره امام حسن عسکری(ع) و شیوه مدیریت جامعه شیعه در شرایط اختناق، میتواند ابعاد مهمی از سیره آن حضرت را برای مخاطب امروز روشن کند.
در همین زمینه، با حجتالاسلام محمد پیرهادی، استاد حوزه و دانشگاه و پژوهشگر دینی، درباره ویژگیهای دوران امامت امام حسن عسکری(ع)، شرایط سخت آن حضرت، شیوه ارتباط با شیعیان و زمینهسازی برای دوران غیبت گفتوگو کردهایم.
صبح نو: اگر بخواهیم زندگی امام حسن عسکری(ع) را برای مخاطب امروز روایت کنیم، مهمترین ویژگی دوران زندگی و مهمترین وجه مظلومیت حضرت چه بود؟
امام حسن عسکری(ع) زمانی عهدهدار امامت شدند که سن زیادی نداشتند و در حدود بیستوچند سالگی بودند. امامت مسئولیتی بسیار گسترده و عظیم است؛ یعنی مدیریت معنوی و دنیوی جامعه و هدایت مردم. در روایات و ادعیه نیز برای امام جایگاه بسیار والایی ترسیم شده و امام واسطه میان زمین و آسمان و عهدهدار هدایت جامعه است.
همه این مسئولیتها در وجود یک جوان قرار گرفته بود و ایشان توانستند در شرایطی بسیار بحرانی، جامعه را مدیریت کنند. این موضوع از این جهت قابل توجه است که اگر جوان مسیر خود را بشناسد، برنامه داشته باشد و از ایمان برخوردار باشد، میتواند مسئولیتهای بسیار بزرگی را برعهده بگیرد و در مسیر دین و خدمت به مردم حرکت کند.
صبح نو: امام حسن عسکری(ع) تنها حدود شش سال عهدهدار امامت بودند و در سن جوانی به شهادت رسیدند. چرا دوران امامت ایشان تا این اندازه فشرده و همراه با فشار و محدودیت بود؟
امام حسن عسکری(ع) در دوران جوانی این مسئولیت عظیم را به بهترین شکل انجام دادند. یکی از نکات مهم درباره دوران امامت ایشان، کوتاهی عمر ائمه(ع) در دورههای پس از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) است. عباسیان با شعار الرضا من آل محمد(ص) و با این ادعا که حکومت را به اهلبیت(ع) بازمیگردانند، به قدرت رسیدند، اما چنین نکردند.
از دوره امام باقر(ع) و امام صادق(ع)، حرکت فکری و اجتماعی شیعه گسترش پیدا کرد و پس از آن، از دوران امام کاظم(ع) تا امام حسن عسکری(ع)، فشار بر ائمه(ع) افزایش یافت. امام کاظم(ع) سالهای طولانی در زندان بودند، امام رضا(ع) به اجبار در کنار دستگاه خلافت عباسی ملعون قرار گرفتند و امام جواد(ع) نیز در سنین بسیار پایین به امامت رسیدند و به شهادت رسیدند.
دشمن میدانست که سلسله امامت به موعود و نجاتبخش وعده دادهشده خواهد رسید و به همین دلیل فشار بر ائمه(ع) افزایش پیدا کرد. امام حسن عسکری(ع) نیز در آخرین مرحله پیش از تولد و ظهور امام مهدی(عج) قرار داشتند و به همین دلیل فشار و محدودیت علیه ایشان بسیار شدید بود
صبح نو: امام حسن عسکری(ع) در شرایط سخت امنیتی و تحت مراقبت حکومت عباسی چگونه توانستند ارتباط خود را با شیعیان حفظ و جامعه شیعه را مدیریت کنند؟
دشمنان بهشدت از تحقق وعده ظهور منجی و تولد امام مهدی(عج) نگران بودند. به همین دلیل امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) را به سامرا منتقل کردند و در منطقهای نظامی و تحت مراقبت شدید قرار دادند تا از تولد و ظهور موعود جلوگیری کنند. اما اراده الهی محقق شد و امام مهدی(عج) متولد شدند.
فعالیت امام حسن عسکری(ع) در این شرایط، تنها به هدایت فردی محدود نبود. ایشان در زمینه گسترش عدالت، حمایت از مظلومان و کمک به شیعیان فعالیت داشتند و در عین حال، مسئله بسیار مهم دیگری را نیز دنبال میکردند و آن، آمادهسازی شیعیان برای دوران غیبت امام مهدی(عج) بود.
یکی از روشهایی که برای این منظور به کار گرفته شد، ایجاد آمادگی ذهنی و اعتقادی در شیعیان برای شرایطی بود که دیگر امکان ارتباط مستقیم و دیدار با امام وجود نداشته باشد.
گاهی افرادی نزد امام میآمدند و حضرت از پشت پرده با آنان سخن میگفتند. وقتی از ایشان سؤال میشد که چرا مانند ائمه پیشین به صورت مستقیم با مردم صحبت نمیکنند، مضمون پاسخ این بود که باید مردم را به ندیدن امام و پذیرفتن سخن ایشان عادت داد.
این شیوه، در دوره امام هادی(ع) نیز وجود داشت و به تدریج جامعه شیعه را برای دوران غیبت آماده میکرد؛ بهگونهای که در دوران غیبت صغری، ارتباط مردم با امام از طریق نمایندگان و وکلا انجام میشد و مردم بدون دیدار مستقیم با امام، سخنان و دستورات ایشان را میپذیرفتند.
صبح نو: امام حسن عسکری(ع) چگونه با وجود کنترل شدید حکومت، ارتباط خود را با شیعیان حفظ میکردند و شبکه وکالت چه نقشی در این زمینه داشت؟
با توجه به کنترل شدید حکومت، افراد مورد اعتماد امام در مشاغل و موقعیتهای مختلف حضور داشتند و از این طریق میتوانستند ارتباط مردم با امام را برقرار کنند. افرادی نامهها و مسائل مردم را به امام میرساندند، پاسخ حضرت را دریافت میکردند و آن را به افراد منتقل میکردند.
در کنار این ارتباطات، مسائل مالی مانند وجوهات شرعی، خمس و زکات نیز از طریق افراد مورد اعتماد و نمایندگان امام انجام میشد. رهبر شهیدمان در کتاب انسان ۲۵۰ ساله نیز بر این مسئله تأکید کردند که یکی از اقدامات مهم ائمه(ع)، ایجاد شبکهای از نیروهای مورد اعتماد و تربیت افراد برای اداره جامعه شیعه بوده است. این شبکه از دوره امام صادق(ع) شکل گرفت و به مرور زمان منسجمتر و کارآمدتر شد.
برخی افراد به عنوان وکیل و نماینده امام فعالیت میکردند و مورد اعتماد و تأیید حضرت بودند و شیعیان در مناطق مختلف به آنان مراجعه میکردند. البته باید توجه داشت که همه ارتباطات از یک مسیر واحد انجام نمیشد و برای مسائل حساس و ارتباطات مهم، افراد مورد اعتماد و شناختهشده نقش ویژهای داشتند.
در گزارشهای تاریخی نیز نمونههایی از افرادی دیده میشود که با پوشش شغلی و اجتماعی مختلف وارد محدوده محل اقامت امام میشدند، نامهها و پیامها را به صورت پنهانی دریافت میکردند و پاسخ آنها را منتقل میکردند. این شبکه ارتباطی یکی از ابزارهای مهم برای حفظ ارتباط امام با جامعه شیعه در شرایط اختناق بود.
صبح نو: درباره تولد امام مهدی(عج) و نگرانی حکومت عباسی از این مسئله چه نکاتی در منابع و روایتهای مربوط به دوران امام حسن عسکری(ع) مطرح شده است؟
نگرانی دشمنان از تولد امام مهدی(عج) به این دلیل بود که در اعتقاد شیعه، ایشان همان موعودی هستند که برای مبارزه با ظلم، فساد و بیعدالتی قیام خواهند کرد و این نگرانی حتی امروز بین یهودیان هم هست و آن زمان هم نه فقط عباسیان بلکه یزیدیان هم نگران ظهور منجی بودند. در برخی روایتهای مربوط به ولادت حضرت، نکات ویژهای درباره چگونگی تولد ایشان مطرح شده است. از جمله اینکه نشانههای ظاهری بارداری تا زمان ولادت برای اطرافیان آشکار نبوده است.
در یکی از این نقلها آمده است که امام حسن عسکری(ع) در شب ولادت، به عمه خود خبر دادند که همان شب، شب تولد موعود است. این موضوع برای ایشان تعجبآور بود، زیرا نشانهای از بارداری مشاهده نکرده بودند و امام توضیح دادند که اراده الهی چنین اقتضا کرده است.
در نگاه دینی، تفاوت مهمی میان مأموریت امام مهدی(عج) و ائمه پیشین مطرح شده است. به همین دلیل، دشمنان نیز نسبت به تولد و آینده ایشان نگرانی جدی داشتند و تلاش میکردند مانع تحقق این وعده شوند.
صبح نو: با توجه به شرایط امروز جامعه، اگر بخواهیم از سیره امام حسن عسکری(ع) یک درس راهبردی برای شیعیان استخراج کنیم، مهمترین پیام ایشان برای مواجهه با فشار، محدودیت و جنگ روانی چیست؟
انسان نباید منتظر بماند تا همه شرایط برای انجام وظیفه و حرکت در مسیر حق فراهم شود. اگر قرار باشد منتظر شرایط ایدهآل باشیم، هیچگاه نمیتوانیم به وظیفه خود عمل کنیم؛ زیرا شیطان اجازه نمیدهد انسان همیشه در شرایط کاملاً مطلوب قرار داشته باشد.
هنر واقعی این است که انسان در شرایط سخت بتواند بر وسوسهها، مشکلات و فشارها غلبه کند. اگر کسی در شرایطی قرار بگیرد که هیچ زمینهای برای گناه و لغزش وجود نداشته باشد، طبیعی است که مقاومت او چندان معنا پیدا نمیکند. مهم این است که انسان در شرایط دشوار بتواند خود را حفظ کند. ائمه(ع) در شرایطی وظایف خود را انجام میدادند که فشار و تهدید بسیار شدید بود و حتی جان آنان در معرض خطر قرار داشت. با این حال، از انجام وظیفه دست نکشیدند. بنابراین، یکی از مهمترین درسهای سیره امام حسن عسکری(ع) این است که سختی شرایط نباید انسان را از انجام وظیفه بازدارد. اگر انسان برای خدا حرکت کند و به خدا اعتماد داشته باشد، خداوند نیز مسیر را برای او فراهم میکند.
صبح نو: با توجه به سیره امام حسن عسکری(ع)، مهمترین پیام مکتب اهلبیت(ع) برای مواجهه با ظلم، فساد و مسئولیت اجتماعی چیست؟
اهلبیت(ع)، اهل مبارزه و مقاومت بودند و مکتب آنان، مکتب تسلیم در برابر ظلم و فساد و تباهی نیست. آنان انسان را به اصلاح، پاکی، صداقت و مبارزه با فساد دعوت میکنند.
البته این مسیر باید از خود انسان آغاز شود. انسان ابتدا باید خودش را اصلاح و پاک کند. اهلبیت(ع) به این دلیل میتوانستند در برابر ظالمان با قدرت سخن بگویند که خودشان آلوده دنیاطلبی و منافع شخصی نبودند. گاهی منافع شخصی باعث میشود انسان سکوت کند یا در انجام وظایف خود کوتاهی کند، در حالی که این مسئله با ایمان واقعی سازگار نیست.
اگر به دوران امام حسن عسکری(ع) نگاه کنیم، میبینیم که ایشان در شرایطی بسیار سخت، در محیطی محدود و تحت مراقبت شدید قرار داشتند و حکومت نیز نگران تولد امام مهدی(عج) بود. با وجود همه این محدودیتها، حضرت از انجام وظایف خود دست نکشیدند. این برای ما یک درس بزرگ است که اگر انسان به خدا اعتماد داشته باشد و برای خدا حرکت کند، حتی در سختترین شرایط نیز میتواند وظیفه خود را انجام دهد و خداوند راه را برای او باز خواهد کرد.
حجتالاسلام محمد پیرهادی در گفتوگوی با «صبح نو» دوران امامت امام حسن عسگری(ع) از مدیریت شیعه در محاصره عباسیان تا آمادهسازی برای عصر غیبت را تشریح کرد
مهمترین درسهای سیره امام حسن عسکری(ع)
صاحبخبر -
∎