گوشیهای هوشمندی که پس از یکی دو سال از رده خارج میشوند، لپتاپهای فرسوده، تلویزیونهای از کار افتاده و لوازم خانگی هوشمندی که راهی جز سطل زباله پیدا نمیکنند، همگی قطعات پازل بحرانی به نام «پسماند الکترونیکی» هستند. جدیدترین دادههای آماری اتحادیه بینالمللی مخابرات پرده از واقعیت نگرانکنندهای برمیدارد: جهان با سرعتی بیسابقه در حال مدفون شدن زیر کوهی از زبالههای برقی و الکترونیکی است؛ بحرانی که دامنه آن از ثروتمندترین پایتختهای اروپایی تا کشورهای در حال توسعه و ازجمله ایران، گسترش یافته است.
رکوردداران پسماند
آمارهای رسمی نشان میدهد میانگین جهانی تولید زباله الکترونیکی سالانه ۷.۸ کیلوگرم به ازای هر نفر است اما این رقم میانگین، شکاف عمیقی از نابرابری در الگوهای مصرف و توان اقتصادی جوامع مختلف را در خود پنهان کرده است.
در صدر این جدول، کشورهای توسعهیافته و مرفه اروپایی قرار گرفتهاند. نروژ با تولید سالانه ۲۶.۸ کیلوگرم زباله الکترونیکی به ازای هر شهروند، در جایگاه نخست جهان ایستاده است. پس از آن، بریتانیا با ۲۴.۴ کیلوگرم و سوئیس با ۲۳.۴ کیلوگرم در رتبههای دوم و سوم قرار دارند. فرانسه (۲۲.۴ کیلوگرم)، آمریکا (۲۱.۳ کیلوگرم)، آلمان و ژاپن (هرکدام ۲۱.۲ کیلوگرم) و سوئد (۲۱ کیلوگرم) نیز دیگر اقتصادهای پیشرفتهای هستند که سرانه تولید زباله دیجیتال آنها بیش از ۲.۵ تا ۳ برابر میانگین جهانی است.
این ارقام بیانگر یک تناقض آشکار در جوامع غربی است: از یک سو قوانین سختگیرانهای برای بازیافت تدوین میشود اما از سوی دیگر فرهنگ مصرفگرایی پرشتاب و جایگزینی مداوم دستگاههای هوشمند، مانع از مهار حجم ورودی این زبالهها به چرخه مصرف میشود. در منطقه خاورمیانه نیز امارات متحده عربی با سرانه ۱۸.۹ کیلوگرم و در شرق آسیا کرهجنوبی با ۱۷.۹ کیلوگرم، روندی مشابه کشورهای غربی را به نمایش میگذارند.
آمارهای رسمی نشان میدهد میانگین جهانی تولید زباله الکترونیکی سالانه ۷.۸ کیلوگرم به ازای هر نفر است اما این رقم میانگین، شکاف عمیقی از نابرابری در الگوهای مصرف و توان اقتصادی جوامع مختلف را در خود پنهان کرده است.
در صدر این جدول، کشورهای توسعهیافته و مرفه اروپایی قرار گرفتهاند. نروژ با تولید سالانه ۲۶.۸ کیلوگرم زباله الکترونیکی به ازای هر شهروند، در جایگاه نخست جهان ایستاده است. پس از آن، بریتانیا با ۲۴.۴ کیلوگرم و سوئیس با ۲۳.۴ کیلوگرم در رتبههای دوم و سوم قرار دارند. فرانسه (۲۲.۴ کیلوگرم)، آمریکا (۲۱.۳ کیلوگرم)، آلمان و ژاپن (هرکدام ۲۱.۲ کیلوگرم) و سوئد (۲۱ کیلوگرم) نیز دیگر اقتصادهای پیشرفتهای هستند که سرانه تولید زباله دیجیتال آنها بیش از ۲.۵ تا ۳ برابر میانگین جهانی است.
این ارقام بیانگر یک تناقض آشکار در جوامع غربی است: از یک سو قوانین سختگیرانهای برای بازیافت تدوین میشود اما از سوی دیگر فرهنگ مصرفگرایی پرشتاب و جایگزینی مداوم دستگاههای هوشمند، مانع از مهار حجم ورودی این زبالهها به چرخه مصرف میشود. در منطقه خاورمیانه نیز امارات متحده عربی با سرانه ۱۸.۹ کیلوگرم و در شرق آسیا کرهجنوبی با ۱۷.۹ کیلوگرم، روندی مشابه کشورهای غربی را به نمایش میگذارند.
وضعیت ایران؛ زنگ خطری بالاتر از میانگین جهانی
در این میان، موقعیت ایران در نمودار جهانی توجه ویژهای را میطلبد. آمارها نشان میدهد سرانه تولید زباله الکترونیکی در ایران ۹.۳ کیلوگرم در سال است؛ رقمی که نه تنها از میانگین جهانی (۷.۸ کیلوگرم) فراتر رفته بلکه از غولهای جمعیتی و صنعتی مانند چین (۸.۵ کیلوگرم) و اقتصادهای نوظهوری نظیر مصر (۶.۳ کیلوگرم) نیز بالاتر است.
قرار گرفتن سرانه ایران بالاتر از میانگین جهانی در شرایطی رقم میخورد که قدرت خرید جامعه طی سالهای اخیر دستخوش نوسان بوده است. کارشناسان معتقدند این شاخص بالا دلایل چندگانهای دارد: از ورود کالاهای کمکیفیت و با طول عمر پایین گرفته تا ضعف در زیرساختهای تعمیر و نگهداری استاندارد و البته ضریب نفوذ بالای تلفن همراه و اینترنت در میان خانوادههای ایرانی. با این حال، تفاوت اساسی ایران با کشورهای صدر جدول در چرخه «پس از مصرف» نهفته است؛ جایی که هنوز سامانه جامع، مدرن و صنعتی برای جمعآوری و تفکیک تخصصی این پسماندهای پرخطر شکل نگرفته است.
قعرنشینان جدول؛ فقر دیجیتال
در سوی دیگر، کشورهایی قرار دارند که سرانه تولید پسماند الکترونیکی آنها به مراتب پایینتر از میانگین جهانی است. برزیل با ۱۱.۴ کیلوگرم در میانه جدول ایستاده، اما کشورهایی مانند هند با ۲.۹ کیلوگرم و افغانستان با تنها ۰.۸ کیلوگرم در انتهای این رتبهبندی قرار گرفتهاند.
هرچند پایین بودن این عدد در کشورهایی نظیر افغانستان ناشی از فقر اقتصادی، عدم دسترسی گسترده به تکنولوژی و پایین بودن ضریب نفوذ ابزارهای مدرن است اما در کشوری مانند هند، فرهنگ قوی «تعمیر مجدد» و استفاده حداکثری از قطعات تا آخرین توان فنی دستگاهها نیز نقشی کلیدی در کنترل سرانه فردی ایفا میکند؛ البته به دلیل جمعیت
۱.۴ میلیاردی هند، حجم تجمعی این پسماندها همچنان چالشبرانگیز است.
در این میان، موقعیت ایران در نمودار جهانی توجه ویژهای را میطلبد. آمارها نشان میدهد سرانه تولید زباله الکترونیکی در ایران ۹.۳ کیلوگرم در سال است؛ رقمی که نه تنها از میانگین جهانی (۷.۸ کیلوگرم) فراتر رفته بلکه از غولهای جمعیتی و صنعتی مانند چین (۸.۵ کیلوگرم) و اقتصادهای نوظهوری نظیر مصر (۶.۳ کیلوگرم) نیز بالاتر است.
قرار گرفتن سرانه ایران بالاتر از میانگین جهانی در شرایطی رقم میخورد که قدرت خرید جامعه طی سالهای اخیر دستخوش نوسان بوده است. کارشناسان معتقدند این شاخص بالا دلایل چندگانهای دارد: از ورود کالاهای کمکیفیت و با طول عمر پایین گرفته تا ضعف در زیرساختهای تعمیر و نگهداری استاندارد و البته ضریب نفوذ بالای تلفن همراه و اینترنت در میان خانوادههای ایرانی. با این حال، تفاوت اساسی ایران با کشورهای صدر جدول در چرخه «پس از مصرف» نهفته است؛ جایی که هنوز سامانه جامع، مدرن و صنعتی برای جمعآوری و تفکیک تخصصی این پسماندهای پرخطر شکل نگرفته است.
قعرنشینان جدول؛ فقر دیجیتال
در سوی دیگر، کشورهایی قرار دارند که سرانه تولید پسماند الکترونیکی آنها به مراتب پایینتر از میانگین جهانی است. برزیل با ۱۱.۴ کیلوگرم در میانه جدول ایستاده، اما کشورهایی مانند هند با ۲.۹ کیلوگرم و افغانستان با تنها ۰.۸ کیلوگرم در انتهای این رتبهبندی قرار گرفتهاند.
هرچند پایین بودن این عدد در کشورهایی نظیر افغانستان ناشی از فقر اقتصادی، عدم دسترسی گسترده به تکنولوژی و پایین بودن ضریب نفوذ ابزارهای مدرن است اما در کشوری مانند هند، فرهنگ قوی «تعمیر مجدد» و استفاده حداکثری از قطعات تا آخرین توان فنی دستگاهها نیز نقشی کلیدی در کنترل سرانه فردی ایفا میکند؛ البته به دلیل جمعیت
۱.۴ میلیاردی هند، حجم تجمعی این پسماندها همچنان چالشبرانگیز است.
طلای کثیف؛ ثروتی که سلامت را میبلعد
زبالههای الکترونیکی با زبالههای شهری عادی، تفاوتی بنیادین دارند. آنها از یک سو حامل فلزات گرانبهایی نظیر طلا، نقره، پلاتین و مس هستند که از آنها به عنوان «معدنکاوی شهری» یاد میشود؛ اما از سوی دیگر، حاوی ترکیبات سمی و خطرناکی مانند سرب، جیوه، کادمیوم و آرسنیک هستند.
دفن غیربهداشتی یا سوزاندن سنتی این زبالهها برای استخراج فلزات، خاک و آبهای زیرزمینی را به سموم ماندگار آلوده کرده و سلامت عمومی را با خطرات جدی مانند انواع سرطانها و بیماریهای تنفسی مواجه میسازد.
آمارهای رسمی هشداری جدی برای مدیریت شهری و زیستمحیطی کشورهاست. برای ایران، با تولید سالانه ۳/۹ کیلوگرم به ازای هر نفر، ادامه مسیر بدون ایجاد صنایع رسمی بازیافت الکترونیک و الزام تولیدکنندگان به بازپسگیری محصولات فرسوده، خسارتهای جبرانناپذیری به بار خواهد آورد.
زبالههای الکترونیکی با زبالههای شهری عادی، تفاوتی بنیادین دارند. آنها از یک سو حامل فلزات گرانبهایی نظیر طلا، نقره، پلاتین و مس هستند که از آنها به عنوان «معدنکاوی شهری» یاد میشود؛ اما از سوی دیگر، حاوی ترکیبات سمی و خطرناکی مانند سرب، جیوه، کادمیوم و آرسنیک هستند.
دفن غیربهداشتی یا سوزاندن سنتی این زبالهها برای استخراج فلزات، خاک و آبهای زیرزمینی را به سموم ماندگار آلوده کرده و سلامت عمومی را با خطرات جدی مانند انواع سرطانها و بیماریهای تنفسی مواجه میسازد.
آمارهای رسمی هشداری جدی برای مدیریت شهری و زیستمحیطی کشورهاست. برای ایران، با تولید سالانه ۳/۹ کیلوگرم به ازای هر نفر، ادامه مسیر بدون ایجاد صنایع رسمی بازیافت الکترونیک و الزام تولیدکنندگان به بازپسگیری محصولات فرسوده، خسارتهای جبرانناپذیری به بار خواهد آورد.