به گزارش ایرنا، اینجا قلب تاریخ تبریز در ۲۰۰ سال گذشته است؛ محدوده دیوانخانه قائممقام فراهانی، وزیر عباسمیرزای ولیعهد؛ مکانی تاریخی که اندکی تأمل در چیستی آن، انگاره جنگهای ایران و روس و جانفشانیهای عباسمیرزا و یارانش را در ذهن تداعی میکند. هنوز هم میتوان بقایای مجموعه دیوانی قائممقام فراهانی از جمله کوشک و یخچال را در این محدوده مشاهده کرد.
اتوبوسها که پر میشوند، راه خود را به سوی منطقه آزاد ارس در حاشیه رودخانه مرزی و همیشه خروشان ارس و شهر مرزی جلفا در پیش میگیرند. حرکت آرام و یکنواخت اتوبوس، ذهنیت تاریخی را بیدار میکند؛ مسیر حدود ۱۴۰ کیلومتری پل قاری تا جلفا چه حکایتها که از تاریخ این مرز و بوم، بهویژه تاریخ معاصر، در سینه دارد؛ رویدادهایی که شرح همه آنها مثنوی هفتاد من میشود و در این گزارش نمیگنجد.
اتوبوسها مانند اجزای یک کاروان، منظم و پشت سر هم جاده تبریز-مرند را طی میکنند. دامنههای ارتفاعات میشو و سرسبزی و خنکای هوای این منطقه، جذابیت سفر را دوچندان میکند. کاروان اتوبوسها پس از عبور از کمربندی مرند، مسیر جلفا را در پیش میگیرد و در ادامه، هر پیچ جاده خاطرهای تاریخی را پیش روی مسافران قرار میدهد.
در سهراهی «چرچر»، تاریخ بار دیگر خودنمایی میکند؛ منطقهای که در جریان جنگ جهانی دوم محل عبور نیروهای شوروی بود. نیروهای شوروی در سوم شهریور ۱۳۲۰ با عبور از مرزهای شمالغرب ایران وارد کشور شدند و سالها حضور آنان در بخشهایی از شمال ایران، یکی از فصلهای تلخ تاریخ معاصر کشور را رقم زد.
از چرچر که میگذریم، وارد ضلع شرقی یکانات میشویم؛ پهنهای وسیع با حدود ۱۵ پارچه آبادی که مردمانش به شجاعت و رشادت شهرت دارند و دلاوران آن نقشی مهم در انقلاب مشروطه ایفا کردند. نامهایی همچون اسماعیل یکانی، میرزا نورالله یکانی و سه برادر جوان یکانی، قوچعلی و شیرعلی و دیگر مبارزان، در روایتهای مربوط به مبارزات مشروطه آذربایجان ماندگار شده است. احمد کسروی نیز در «تاریخ مشروطه ایران» به بخشی از این جانفشانیها و سرنوشت تلخ مبارزان یکانات پرداخته است.
آرامگاه «خلیلخان هرزندی» در روستای «گلینقیه» نیز برش دیگری از ایستادگی دلاوران آذربایجان در برابر نیروهای استبداد و مداخلات خارجی در دوران مشروطه است. در ادامه مسیر و هنگام رسیدن به «درهدیز»، تصویرسازیهای رضا براهنی در کتاب «رازهای سرزمین من» از این منطقه در ذهن جان میگیرد و سرانجام، مقصد نهایی این مسیر تاریخی، شهر جلفا و مرزهای رود ارس است.
جلفا در بیش از دو قرن گذشته یکی از مهمترین پلهای ارتباطی ایران با قفقاز و روسیه بوده است؛ شهری که نام آن با سفرهای تاریخی، تجارت، جنگ و تحولات سیاسی منطقه گره خورده است. تصویر عبور ناصرالدینشاه از رود ارس در جریان سفر به فرنگ و خاطرات محمدسعید اردوبادی از جلفا و روستاهای پیرامونی آن در دوران مشروطه در کتاب «تبریز مهآلود»، بخشی از این گذشته پرفرازونشیب را روایت میکند.
جلفا؛ شهری که در دو دهه متحول شد
اکنون در قلب منطقه آزاد ارس هستیم؛ جلفایی که تا دو دهه پیش به دلیل جمعیت اندک، به «شهر بدون گورستان» معروف بود، پس از تبدیل شدن به منطقه آزاد، رونقی قابل توجه پیدا کرده است. اگر در دهههای نهچندان دور، ساکنان جلفای ایران امکانات آن سوی ارس را با حسرت مینگریستند، امروز این معادله تا حد زیادی دگرگون شده و جلفای ایران به نمادی از توسعه در منطقه تبدیل شده است؛ هرچند افزایش چشمگیر قیمت زمین و هزینههای زندگی، از جمله پیامدهایی است که ساکنان بومی با آن مواجهاند.
نخستین مقصد فعالان رسانهای آذربایجان شرقی در این تور، بازدید از طرح مرمت و بازسازی پل تاریخی ضیاءالملک نخجوانی است؛ پلی تاریخی بر فراز ارس که به گفته اکبر همتپور، از کارشناسان و دستاندرکاران این طرح، قدمت آن به دوره اورارتو بازمیگردد.
همتپور با اشاره به ویژگیهای این سازه تاریخی میگوید: این پل با دهانهای به طول ۴۱ متر، یکی از بزرگترین پلهای آجری جهان به شمار میرود و ارتفاع تاج آن به ۲۰ متر میرسد که بخشی از سازه در زیر آب قرار دارد.
به گفته وی، قرار است بخش مربوط به ایران این پل در حد فاصل جلفای ایران و روستای گلستان نخجوان با اعتباری بالغ بر ۲۰ میلیارد ریال مرمت و برای ثبت جهانی آماده شود.
همتپور در پاسخ به این پرسش درباره اهمیت این پل نیز توضیح میدهد که جلفای قدیمی از امتداد این پل آغاز میشده و به سمت کلیسای سنتاستپانوس ادامه داشته است. در حفاریهای انجامشده برای مرمت پل نیز آثاری از سازه انتقال آب شرب شهر قدیمی نمایان شده است.
پل جلفا؛ روایت یک سازه تاریخی بر فراز ارس
درباره تاریخ ساخت پل ضیاءالملک نخجوانی روایتهای متفاوتی وجود دارد. حمدالله مستوفی در «نزهةالقلوب» از پلی که ضیاءالملک نخجوانی بر رود ارس ساخته و آن را از بناهای بزرگ دانسته، یاد کرده است. شرفالدین علی یزدی نیز در «ظفرنامه تیموری»، پل جلفا را سازهای سنگی، مستحکم و باشکوه توصیف کرده است.
اهمیت تاریخی این پل تنها به معماری آن محدود نمیشود؛ عبور سپاهیان تیمور گورکانی از پل جلفا در سال ۷۸۸ هجری قمری از جمله رویدادهایی است که در منابع تاریخی به آن اشاره شده است. توصیفهای تاریخی از دهانههای بزرگ پل نیز نشان میدهد که سازندگان آن برای مقابله با جریان قدرتمند رودخانه ارس، دهانههایی وسیع برای عبور آب در نظر گرفته بودند.
این پل در گذر زمان و بر اثر طغیانهای ارس، جنگها و لشکرکشیهای متعدد بارها آسیب دید و بازسازی شد و سرانجام بخش عمده آن از میان رفت. امروز بقایای آن در کنار ارس و در مجاورت مجموعه تاریخی جلفا، یادآور دورهای است که این رودخانه نهتنها یک مرز طبیعی، بلکه یکی از مهمترین مسیرهای ارتباطی و تجاری منطقه بود.
پل ضیاءالملک در ۱۰ دی ۱۳۸۱ با شماره ۶۶۷۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و میتواند در کنار کاروانسرای خواجهنظر و دیگر آثار تاریخی جلفا، بخشی از روایت تاریخی و گردشگری مسیر ارس را شکل دهد. در برخی روایتهای تاریخی نیز آمده است که اوزون حسن، پادشاه نامدار سلسله آققویونلو، برای جلوگیری از عبور سپاهیان دشمن، پل را تخریب کرده است.
سنتاستپانوس؛ تاریخ در دل کوهستان
مقصد بعدی اعضای تور رسانهای منطقه آزاد ارس، کلیسای سنتاستپانوس یا «کلیسای خرابه» در دل کوههای ضلع جنوبی ارس است. طبیعت رودخانه سبزفام ارس با کوههای موسوم به مریخی در دو سوی آن و گونههای گیاهی حاشیه رودخانه، چشماندازی تماشایی ایجاد کرده است.
کاروان اتوبوسهای حامل خبرنگاران و عکاسان همچون ماری دراز در جاده پیش میرود و پیچهای متعدد و تند مسیر را یکی پس از دیگری پشت سر میگذارد. در انتهای مسیر، سربالایی تند منتهی به کلیسا نفس اتوبوسها را میگیرد تا سرانجام بنای تاریخی سنتاستپانوس در میان قلههای نوکتیز و صخرههای اطراف نمایان شود.
کلیسا در این موقعیت طبیعی، بیشتر به قلعهای دستنیافتنی شباهت دارد که جز از ضلع شرقی، امکان دسترسی به آن دشوار است؛ ورودیای که در گذشته با دروازهای طاقیشکل محافظت میشده است.به گفته راهنمای تور، زمینهای اطراف کلیسا در دوره حکمرانی عباسمیرزای ولیعهد بر آذربایجان به مبلغ ۳۰۰ تومان خریداری و وقف شده و در فرمان وی نیز تأکید شده است که کسی حق فروش این اراضی را ندارد.
شرح زیباییهای کلیسا و طبیعت پیرامونی آن در توان این گزارش نمیگنجد، اما مرمت و بازسازی کلیساهای تاریخی جلفا، که بنا بر توضیحات مطرحشده ارزش آن با احتساب هزینههای امروز به بیش از یکهزار میلیارد تومان میرسد، نمونهای از توجه تاریخی به حفظ میراث مذهبی و تعامل با اقلیتهای دینی در نظام جمهوری اسلامی است.
بازدید و آشنایی با تاریخچه احداث کلیسای سنتاستپانوس حدود نیم ساعت به طول میانجامد و اعضای تور رسانهای پس از ثبت تصاویر و تولید محتوای رسانهای، مسیر بازگشت به سمت جلفا را از حاشیه رودخانه ارس در پیش میگیرند.
راکفال؛ زمینشناسی در قاب ارس
ژئوپارک «راکفال» ایستگاه بعدی فعالان رسانهای آذربایجان شرقی است؛ جمعیتی که شمار آنان در این سفر یکروزه به بیش از ۱۵۰ نفر میرسد. راکفال جاذبهای طبیعی در دو سوی رودخانه خروشان ارس است؛ صخرهها و دیوارههای برافراشتهای که همچون حصاری طبیعی از این رودخانه و منبع حیات منطقه محافظت میکنند.
نجفزاده، مدیر ژئوپارک ارس، درباره این جاذبه طبیعی میگوید: «راکفال» (Rock Fall) یکی از ژئوسایتهای ثبتشده در محدوده ژئوپارک جهانی ارس است؛ ژئوپارکی که در شمالغرب ایران و در محدوده شهرستان جلفا قرار دارد و در سال ۲۰۲۳ در فهرست ژئوپارکهای جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. در فهرست علمی ژئوسایتهای ژئوپارک ارس نیز «Rock Fall» با کد G04 معرفی شده است.
وی اضافه میکند: راکفال از نمونههای شاخص پدیدههای زمینشناختی در ژئوپارک ارس است و ارزش آن در نمایش فرایندهای طبیعی شکلدهنده سیمای زمین و ارتباط میان ساختارهای سنگی و فرسایش منطقه نهفته است.
نجفزاده با اشاره به تنوع زمینشناختی منطقه ادامه میدهد: ژئوپارک ارس به دلیل تنوع سنگهای رسوبی و آذرین، ساختارهای تکتونیکی و پدیدههای فرسایشی، مجموعه متنوعی از ژئوسایتها را در خود جای داده و راکفال نیز از این منظر ظرفیت بالایی برای آموزش زمینشناسی و توسعه ژئوتوریسم دارد.
وی میگوید: اهمیت راکفال تنها به ارزش زمینشناختی آن محدود نمیشود و این ژئوسایت در برنامه بازدید ارزیابان شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو نیز قرار داشته است.
مدیر ژئوپارک ارس وسعت این مجموعه را یکهزار و ۶۷۰ کیلومتر مربع عنوان میکند و میافزاید: ژئوپارک ارس در کنار ژئوسایتهای طبیعی و زمینشناختی، مجموعهای از جاذبههای تاریخی و فرهنگی مانند کلیسای سنتاستپانوس را نیز در خود جای داده و همین ترکیب، ظرفیت آن را برای گردشگری زمینشناختی و طبیعتگردی افزایش داده است.
مزار سه سرباز؛ آخرین ایستگاه روایت مقاومت
حضور بر مزار سه شهید استقلال وطن در کنار پل آهنی جلفا، آخرین مقصد تور رسانهای منطقه آزاد ارس در یک روز گرم شهریور است؛ فضایی آمیخته با حس غرور و افتخار که نام و آوازه خود را از رشادت و ایستادگی سه سرباز وطندوست در مقابل نیروهای شوروی در شهریور ۱۳۲۰ گرفته است.
اینجا سه مزار در کنار پل آهنی جلفا، بر کرانه رود ارس و در سکوت مرزی خود، روایتگر یکی از فصلهای ماندگار مقاومت سربازان ایرانی است. سرجوخه ملکمحمدی، سیدمحمد راثی هاشمی و عبدالله شهریاری در جریان ورود نیروهای شوروی به ایران در برابر نیروهای مهاجم ایستادگی کردند و سرانجام در همان محل به شهادت رسیدند.
روایت مقاومت این سه سرباز، فضای پیرامون پل را از یک جاذبه صرفاً تاریخی به یادمانی از دلاوری و وطندوستی تبدیل کرده است. بر اساس روایتهای منتشرشده، نیروهای شوروی برای عبور از پل با مقاومت این سه مرزبان روبهرو شدند و پس از شهادت آنان، پیکرشان با احترام و تشریفات نظامی در کنار پل به خاک سپرده شد.
امروز در کنار این قبرها، یادمان و سردیسهای سه سرباز قرار گرفته و صدای رود ارس و چشمانداز پل آهنی، فضای متفاوتی به این نقطه بخشیده است؛ جایی که تاریخ در میان طبیعت مرزی جلفا حضوری ملموس دارد و مسافر را به مکثی کوتاه در برابر داستان سه سربازی فرامیخواند که نامشان با یکی از تلخترین روزهای تاریخ معاصر مرز جلفا گره خورده است.
ارس در مسیر توسعه گردشگری
معاون فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد ارس نیز در جریان این تور رسانهای، با اشاره به ظرفیتهای گردشگری منطقه گفت: ارس در حوزه جذب گردشگران نوروزی، در دو بخش داخلی و خارجی، با وجود شرایط جنگی رتبه نخست را کسب کرد.
مسعودنیا افزود: در ۱۶ ماه گذشته یکهزار تخت به ظرفیت اماکن اقامتی منطقه افزوده شده و امسال نیز دو هتل با مجموع ۹۵ تخت آماده افتتاح است.
وی ادامه داد: برای امسال دو رویداد مهم گردشگری پیشبینی شده است که سومین مجمع تورگردانان اکو در آذرماه با حضور میهمانان خارجی در ارس برگزار میشود و دومین همایش بومگردانان بینالمللی نیز در منطقه آزاد ارس برگزار خواهد شد.
معاون فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد ارس گفت: برگزاری این دو رویداد میتواند آورده گردشگری و اقتصادی برای منطقه داشته باشد.مسعودنیا با اشاره به عضویت ارس در سازمان جهانی گردشگری گفت: اواخر سال گذشته عضویت ارس در سازمان جهانی گردشگری در عربستان اعلام شد که این موضوع ظرفیت بزرگی برای منطقه و رونق گردشگری آن محسوب میشود.
وی همچنین از فعال بودن ژئوپارک جهانی ارس و انجام مراحل نهایی ارزیابی آن خبر داد و گفت: اقدامات مربوط به ثبت ظرفیتهای تاریخی و طبیعی منطقه در سطح جهانی در حال پیگیری است.
ارس در مسیر شهر سالم و توسعه اجتماعی
مسعودنیا با اشاره به برنامههای اجتماعی منطقه آزاد ارس نیز گفت: موضوع «شهر سالم» جلفا با نظارت مجامع بینالمللی در حال پیگیری است و جلفا پس از مراغه و شهر جدید سهند، سومین شهر استان آذربایجان شرقی و نخستین شهر سالم در میان مناطق آزاد کشور خواهد بود. به گفته وی، ۹۵ درصد اقدامات لازم در این زمینه انجام شده است.
وی افزود: معاونت فرهنگی و اجتماعی منطقه آزاد ارس در ارزیابی سال گذشته رتبه نخست کشور را به خود اختصاص داد.
معاون فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد ارس درباره اقدامات آموزشی نیز اظهار کرد: در حوزه مدرسهسازی و آموزش، پوشش دانشآموزی در منطقه به ۱۰۰ درصد رسیده است. سال گذشته هشت مدرسه افتتاح شد و عملیات اجرایی ساخت ۶ مدرسه نیز امسال آغاز میشود که تا سال آینده به بهرهبرداری خواهند رسید.
وی ادامه داد: تا بازگشایی مدارس در مهرماه امسال نیز دو مدرسه در منطقه افتتاح میشود و طی یک سال و نیم گذشته، سرمایهگذاری آموزشی در منطقه آزاد ارس با رشد سهبرابری به هشت میلیارد تومان رسیده است.مسعودنیا در پایان با تبریک فرا رسیدن هفته دفاع مقدس گفت: ۱۲ برنامه مفصل به مناسبت این هفته در منطقه آزاد ارس پیشبینی شده است.
سفر یکروزه فعالان رسانهای آذربایجان شرقی به ارس، در واقع عبوری کوتاه از میان چند سده تاریخ، طبیعت و فرهنگ این خطه بود؛ از خانه و دیوانخانههای تاریخی تبریز تا جادههای میشو و یکانات، از پلهای کهن بر فراز ارس و کلیسای سنتاستپانوس تا ژئوسایت راکفال و مزار سه سربازی که نامشان با دفاع از مرزهای ایران گره خورده است. ارس در این مسیر تنها یک مقصد گردشگری نیست؛ روایتی بههمپیوسته از تاریخ، طبیعت، مرز، تجارت و توسعه است.
∎
اتوبوسها که پر میشوند، راه خود را به سوی منطقه آزاد ارس در حاشیه رودخانه مرزی و همیشه خروشان ارس و شهر مرزی جلفا در پیش میگیرند. حرکت آرام و یکنواخت اتوبوس، ذهنیت تاریخی را بیدار میکند؛ مسیر حدود ۱۴۰ کیلومتری پل قاری تا جلفا چه حکایتها که از تاریخ این مرز و بوم، بهویژه تاریخ معاصر، در سینه دارد؛ رویدادهایی که شرح همه آنها مثنوی هفتاد من میشود و در این گزارش نمیگنجد.
اتوبوسها مانند اجزای یک کاروان، منظم و پشت سر هم جاده تبریز-مرند را طی میکنند. دامنههای ارتفاعات میشو و سرسبزی و خنکای هوای این منطقه، جذابیت سفر را دوچندان میکند. کاروان اتوبوسها پس از عبور از کمربندی مرند، مسیر جلفا را در پیش میگیرد و در ادامه، هر پیچ جاده خاطرهای تاریخی را پیش روی مسافران قرار میدهد.
در سهراهی «چرچر»، تاریخ بار دیگر خودنمایی میکند؛ منطقهای که در جریان جنگ جهانی دوم محل عبور نیروهای شوروی بود. نیروهای شوروی در سوم شهریور ۱۳۲۰ با عبور از مرزهای شمالغرب ایران وارد کشور شدند و سالها حضور آنان در بخشهایی از شمال ایران، یکی از فصلهای تلخ تاریخ معاصر کشور را رقم زد.
از چرچر که میگذریم، وارد ضلع شرقی یکانات میشویم؛ پهنهای وسیع با حدود ۱۵ پارچه آبادی که مردمانش به شجاعت و رشادت شهرت دارند و دلاوران آن نقشی مهم در انقلاب مشروطه ایفا کردند. نامهایی همچون اسماعیل یکانی، میرزا نورالله یکانی و سه برادر جوان یکانی، قوچعلی و شیرعلی و دیگر مبارزان، در روایتهای مربوط به مبارزات مشروطه آذربایجان ماندگار شده است. احمد کسروی نیز در «تاریخ مشروطه ایران» به بخشی از این جانفشانیها و سرنوشت تلخ مبارزان یکانات پرداخته است.
آرامگاه «خلیلخان هرزندی» در روستای «گلینقیه» نیز برش دیگری از ایستادگی دلاوران آذربایجان در برابر نیروهای استبداد و مداخلات خارجی در دوران مشروطه است. در ادامه مسیر و هنگام رسیدن به «درهدیز»، تصویرسازیهای رضا براهنی در کتاب «رازهای سرزمین من» از این منطقه در ذهن جان میگیرد و سرانجام، مقصد نهایی این مسیر تاریخی، شهر جلفا و مرزهای رود ارس است.
جلفا در بیش از دو قرن گذشته یکی از مهمترین پلهای ارتباطی ایران با قفقاز و روسیه بوده است؛ شهری که نام آن با سفرهای تاریخی، تجارت، جنگ و تحولات سیاسی منطقه گره خورده است. تصویر عبور ناصرالدینشاه از رود ارس در جریان سفر به فرنگ و خاطرات محمدسعید اردوبادی از جلفا و روستاهای پیرامونی آن در دوران مشروطه در کتاب «تبریز مهآلود»، بخشی از این گذشته پرفرازونشیب را روایت میکند.
جلفا؛ شهری که در دو دهه متحول شد
اکنون در قلب منطقه آزاد ارس هستیم؛ جلفایی که تا دو دهه پیش به دلیل جمعیت اندک، به «شهر بدون گورستان» معروف بود، پس از تبدیل شدن به منطقه آزاد، رونقی قابل توجه پیدا کرده است. اگر در دهههای نهچندان دور، ساکنان جلفای ایران امکانات آن سوی ارس را با حسرت مینگریستند، امروز این معادله تا حد زیادی دگرگون شده و جلفای ایران به نمادی از توسعه در منطقه تبدیل شده است؛ هرچند افزایش چشمگیر قیمت زمین و هزینههای زندگی، از جمله پیامدهایی است که ساکنان بومی با آن مواجهاند.
نخستین مقصد فعالان رسانهای آذربایجان شرقی در این تور، بازدید از طرح مرمت و بازسازی پل تاریخی ضیاءالملک نخجوانی است؛ پلی تاریخی بر فراز ارس که به گفته اکبر همتپور، از کارشناسان و دستاندرکاران این طرح، قدمت آن به دوره اورارتو بازمیگردد.
همتپور با اشاره به ویژگیهای این سازه تاریخی میگوید: این پل با دهانهای به طول ۴۱ متر، یکی از بزرگترین پلهای آجری جهان به شمار میرود و ارتفاع تاج آن به ۲۰ متر میرسد که بخشی از سازه در زیر آب قرار دارد.
به گفته وی، قرار است بخش مربوط به ایران این پل در حد فاصل جلفای ایران و روستای گلستان نخجوان با اعتباری بالغ بر ۲۰ میلیارد ریال مرمت و برای ثبت جهانی آماده شود.
همتپور در پاسخ به این پرسش درباره اهمیت این پل نیز توضیح میدهد که جلفای قدیمی از امتداد این پل آغاز میشده و به سمت کلیسای سنتاستپانوس ادامه داشته است. در حفاریهای انجامشده برای مرمت پل نیز آثاری از سازه انتقال آب شرب شهر قدیمی نمایان شده است.
پل جلفا؛ روایت یک سازه تاریخی بر فراز ارس
درباره تاریخ ساخت پل ضیاءالملک نخجوانی روایتهای متفاوتی وجود دارد. حمدالله مستوفی در «نزهةالقلوب» از پلی که ضیاءالملک نخجوانی بر رود ارس ساخته و آن را از بناهای بزرگ دانسته، یاد کرده است. شرفالدین علی یزدی نیز در «ظفرنامه تیموری»، پل جلفا را سازهای سنگی، مستحکم و باشکوه توصیف کرده است.
اهمیت تاریخی این پل تنها به معماری آن محدود نمیشود؛ عبور سپاهیان تیمور گورکانی از پل جلفا در سال ۷۸۸ هجری قمری از جمله رویدادهایی است که در منابع تاریخی به آن اشاره شده است. توصیفهای تاریخی از دهانههای بزرگ پل نیز نشان میدهد که سازندگان آن برای مقابله با جریان قدرتمند رودخانه ارس، دهانههایی وسیع برای عبور آب در نظر گرفته بودند.
این پل در گذر زمان و بر اثر طغیانهای ارس، جنگها و لشکرکشیهای متعدد بارها آسیب دید و بازسازی شد و سرانجام بخش عمده آن از میان رفت. امروز بقایای آن در کنار ارس و در مجاورت مجموعه تاریخی جلفا، یادآور دورهای است که این رودخانه نهتنها یک مرز طبیعی، بلکه یکی از مهمترین مسیرهای ارتباطی و تجاری منطقه بود.
پل ضیاءالملک در ۱۰ دی ۱۳۸۱ با شماره ۶۶۷۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و میتواند در کنار کاروانسرای خواجهنظر و دیگر آثار تاریخی جلفا، بخشی از روایت تاریخی و گردشگری مسیر ارس را شکل دهد. در برخی روایتهای تاریخی نیز آمده است که اوزون حسن، پادشاه نامدار سلسله آققویونلو، برای جلوگیری از عبور سپاهیان دشمن، پل را تخریب کرده است.
سنتاستپانوس؛ تاریخ در دل کوهستان
مقصد بعدی اعضای تور رسانهای منطقه آزاد ارس، کلیسای سنتاستپانوس یا «کلیسای خرابه» در دل کوههای ضلع جنوبی ارس است. طبیعت رودخانه سبزفام ارس با کوههای موسوم به مریخی در دو سوی آن و گونههای گیاهی حاشیه رودخانه، چشماندازی تماشایی ایجاد کرده است.
کاروان اتوبوسهای حامل خبرنگاران و عکاسان همچون ماری دراز در جاده پیش میرود و پیچهای متعدد و تند مسیر را یکی پس از دیگری پشت سر میگذارد. در انتهای مسیر، سربالایی تند منتهی به کلیسا نفس اتوبوسها را میگیرد تا سرانجام بنای تاریخی سنتاستپانوس در میان قلههای نوکتیز و صخرههای اطراف نمایان شود.
کلیسا در این موقعیت طبیعی، بیشتر به قلعهای دستنیافتنی شباهت دارد که جز از ضلع شرقی، امکان دسترسی به آن دشوار است؛ ورودیای که در گذشته با دروازهای طاقیشکل محافظت میشده است.به گفته راهنمای تور، زمینهای اطراف کلیسا در دوره حکمرانی عباسمیرزای ولیعهد بر آذربایجان به مبلغ ۳۰۰ تومان خریداری و وقف شده و در فرمان وی نیز تأکید شده است که کسی حق فروش این اراضی را ندارد.
شرح زیباییهای کلیسا و طبیعت پیرامونی آن در توان این گزارش نمیگنجد، اما مرمت و بازسازی کلیساهای تاریخی جلفا، که بنا بر توضیحات مطرحشده ارزش آن با احتساب هزینههای امروز به بیش از یکهزار میلیارد تومان میرسد، نمونهای از توجه تاریخی به حفظ میراث مذهبی و تعامل با اقلیتهای دینی در نظام جمهوری اسلامی است.
بازدید و آشنایی با تاریخچه احداث کلیسای سنتاستپانوس حدود نیم ساعت به طول میانجامد و اعضای تور رسانهای پس از ثبت تصاویر و تولید محتوای رسانهای، مسیر بازگشت به سمت جلفا را از حاشیه رودخانه ارس در پیش میگیرند.
راکفال؛ زمینشناسی در قاب ارس
ژئوپارک «راکفال» ایستگاه بعدی فعالان رسانهای آذربایجان شرقی است؛ جمعیتی که شمار آنان در این سفر یکروزه به بیش از ۱۵۰ نفر میرسد. راکفال جاذبهای طبیعی در دو سوی رودخانه خروشان ارس است؛ صخرهها و دیوارههای برافراشتهای که همچون حصاری طبیعی از این رودخانه و منبع حیات منطقه محافظت میکنند.
نجفزاده، مدیر ژئوپارک ارس، درباره این جاذبه طبیعی میگوید: «راکفال» (Rock Fall) یکی از ژئوسایتهای ثبتشده در محدوده ژئوپارک جهانی ارس است؛ ژئوپارکی که در شمالغرب ایران و در محدوده شهرستان جلفا قرار دارد و در سال ۲۰۲۳ در فهرست ژئوپارکهای جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. در فهرست علمی ژئوسایتهای ژئوپارک ارس نیز «Rock Fall» با کد G04 معرفی شده است.
وی اضافه میکند: راکفال از نمونههای شاخص پدیدههای زمینشناختی در ژئوپارک ارس است و ارزش آن در نمایش فرایندهای طبیعی شکلدهنده سیمای زمین و ارتباط میان ساختارهای سنگی و فرسایش منطقه نهفته است.
نجفزاده با اشاره به تنوع زمینشناختی منطقه ادامه میدهد: ژئوپارک ارس به دلیل تنوع سنگهای رسوبی و آذرین، ساختارهای تکتونیکی و پدیدههای فرسایشی، مجموعه متنوعی از ژئوسایتها را در خود جای داده و راکفال نیز از این منظر ظرفیت بالایی برای آموزش زمینشناسی و توسعه ژئوتوریسم دارد.
وی میگوید: اهمیت راکفال تنها به ارزش زمینشناختی آن محدود نمیشود و این ژئوسایت در برنامه بازدید ارزیابان شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو نیز قرار داشته است.
مدیر ژئوپارک ارس وسعت این مجموعه را یکهزار و ۶۷۰ کیلومتر مربع عنوان میکند و میافزاید: ژئوپارک ارس در کنار ژئوسایتهای طبیعی و زمینشناختی، مجموعهای از جاذبههای تاریخی و فرهنگی مانند کلیسای سنتاستپانوس را نیز در خود جای داده و همین ترکیب، ظرفیت آن را برای گردشگری زمینشناختی و طبیعتگردی افزایش داده است.
مزار سه سرباز؛ آخرین ایستگاه روایت مقاومت
حضور بر مزار سه شهید استقلال وطن در کنار پل آهنی جلفا، آخرین مقصد تور رسانهای منطقه آزاد ارس در یک روز گرم شهریور است؛ فضایی آمیخته با حس غرور و افتخار که نام و آوازه خود را از رشادت و ایستادگی سه سرباز وطندوست در مقابل نیروهای شوروی در شهریور ۱۳۲۰ گرفته است.
اینجا سه مزار در کنار پل آهنی جلفا، بر کرانه رود ارس و در سکوت مرزی خود، روایتگر یکی از فصلهای ماندگار مقاومت سربازان ایرانی است. سرجوخه ملکمحمدی، سیدمحمد راثی هاشمی و عبدالله شهریاری در جریان ورود نیروهای شوروی به ایران در برابر نیروهای مهاجم ایستادگی کردند و سرانجام در همان محل به شهادت رسیدند.
روایت مقاومت این سه سرباز، فضای پیرامون پل را از یک جاذبه صرفاً تاریخی به یادمانی از دلاوری و وطندوستی تبدیل کرده است. بر اساس روایتهای منتشرشده، نیروهای شوروی برای عبور از پل با مقاومت این سه مرزبان روبهرو شدند و پس از شهادت آنان، پیکرشان با احترام و تشریفات نظامی در کنار پل به خاک سپرده شد.
امروز در کنار این قبرها، یادمان و سردیسهای سه سرباز قرار گرفته و صدای رود ارس و چشمانداز پل آهنی، فضای متفاوتی به این نقطه بخشیده است؛ جایی که تاریخ در میان طبیعت مرزی جلفا حضوری ملموس دارد و مسافر را به مکثی کوتاه در برابر داستان سه سربازی فرامیخواند که نامشان با یکی از تلخترین روزهای تاریخ معاصر مرز جلفا گره خورده است.
ارس در مسیر توسعه گردشگری
معاون فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد ارس نیز در جریان این تور رسانهای، با اشاره به ظرفیتهای گردشگری منطقه گفت: ارس در حوزه جذب گردشگران نوروزی، در دو بخش داخلی و خارجی، با وجود شرایط جنگی رتبه نخست را کسب کرد.
مسعودنیا افزود: در ۱۶ ماه گذشته یکهزار تخت به ظرفیت اماکن اقامتی منطقه افزوده شده و امسال نیز دو هتل با مجموع ۹۵ تخت آماده افتتاح است.
وی ادامه داد: برای امسال دو رویداد مهم گردشگری پیشبینی شده است که سومین مجمع تورگردانان اکو در آذرماه با حضور میهمانان خارجی در ارس برگزار میشود و دومین همایش بومگردانان بینالمللی نیز در منطقه آزاد ارس برگزار خواهد شد.
معاون فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد ارس گفت: برگزاری این دو رویداد میتواند آورده گردشگری و اقتصادی برای منطقه داشته باشد.مسعودنیا با اشاره به عضویت ارس در سازمان جهانی گردشگری گفت: اواخر سال گذشته عضویت ارس در سازمان جهانی گردشگری در عربستان اعلام شد که این موضوع ظرفیت بزرگی برای منطقه و رونق گردشگری آن محسوب میشود.
وی همچنین از فعال بودن ژئوپارک جهانی ارس و انجام مراحل نهایی ارزیابی آن خبر داد و گفت: اقدامات مربوط به ثبت ظرفیتهای تاریخی و طبیعی منطقه در سطح جهانی در حال پیگیری است.
ارس در مسیر شهر سالم و توسعه اجتماعی
مسعودنیا با اشاره به برنامههای اجتماعی منطقه آزاد ارس نیز گفت: موضوع «شهر سالم» جلفا با نظارت مجامع بینالمللی در حال پیگیری است و جلفا پس از مراغه و شهر جدید سهند، سومین شهر استان آذربایجان شرقی و نخستین شهر سالم در میان مناطق آزاد کشور خواهد بود. به گفته وی، ۹۵ درصد اقدامات لازم در این زمینه انجام شده است.
وی افزود: معاونت فرهنگی و اجتماعی منطقه آزاد ارس در ارزیابی سال گذشته رتبه نخست کشور را به خود اختصاص داد.
معاون فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد ارس درباره اقدامات آموزشی نیز اظهار کرد: در حوزه مدرسهسازی و آموزش، پوشش دانشآموزی در منطقه به ۱۰۰ درصد رسیده است. سال گذشته هشت مدرسه افتتاح شد و عملیات اجرایی ساخت ۶ مدرسه نیز امسال آغاز میشود که تا سال آینده به بهرهبرداری خواهند رسید.
وی ادامه داد: تا بازگشایی مدارس در مهرماه امسال نیز دو مدرسه در منطقه افتتاح میشود و طی یک سال و نیم گذشته، سرمایهگذاری آموزشی در منطقه آزاد ارس با رشد سهبرابری به هشت میلیارد تومان رسیده است.مسعودنیا در پایان با تبریک فرا رسیدن هفته دفاع مقدس گفت: ۱۲ برنامه مفصل به مناسبت این هفته در منطقه آزاد ارس پیشبینی شده است.
سفر یکروزه فعالان رسانهای آذربایجان شرقی به ارس، در واقع عبوری کوتاه از میان چند سده تاریخ، طبیعت و فرهنگ این خطه بود؛ از خانه و دیوانخانههای تاریخی تبریز تا جادههای میشو و یکانات، از پلهای کهن بر فراز ارس و کلیسای سنتاستپانوس تا ژئوسایت راکفال و مزار سه سربازی که نامشان با دفاع از مرزهای ایران گره خورده است. ارس در این مسیر تنها یک مقصد گردشگری نیست؛ روایتی بههمپیوسته از تاریخ، طبیعت، مرز، تجارت و توسعه است.