آیین رونمایی از ۲۰ عنوان اثر جدید مرکز اسناد انقلاب اسلامی در حوزههای مختلف تاریخ معاصر، تاریخ انقلاب، روابط بینالملل، کتاب نقد و تاریخ شفاهی در ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ طی نشستی با حضور حجتالاسلام مصطفی پورمحمدی، ریاست مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ابراهیم حیدری، مدیرعامل خانه کتاب و جمعی از مدیران، نویسندگان و پژوهشگران برگزار شد.
در حاشیه این مراسم، فرصتی دست داد تا با یکی از نویسندگان این مجموعه، دکتر «فرشته جهانی» نویسنده کتاب «تنگنای جاهطلبی» به گفتوگو بنشینیم. کتابی که به گفته خودش، حاصل سالها پژوهش بر روی بیش از دو هزار برگ سند دست اول درباره زندگی شاپور بختیار آخرین نخستوزیر نظام شاهنشاهی است.
شخصیت پیچیده شاپور بختیار و دشواری نگارش درباره او
فرشته جهانی در ابتدا با اشاره به اینکه درباره شاپور بختیار تاکنون آثار متعددی نوشته شده و پژوهشگران بسیاری به ابعاد گوناگون زندگی او به ویژه دوران نخستوزیری و ۳۷ روز پرتنش منتهی به انقلاب پرداختهاند، میگوید: شاپور بختیار یکی از پیچیدهترین شخصیتهای تاریخ معاصر ایران است. او شخصیتی متناقض و چندلایه داشت که به راحتی نمیتوان او را در عباراتی محدود خلاصه کرد. وجود خصلتهای متضاد ازجمله وطنپرستی در برابر خیانت، زیادهطلبی در برابر قناعت، فردمحوری در برابر تابع جمع بودن و خودشیفتگی در برابر فداکاری بر عمق این پیچیدگی افزوده است. برای نمونه او در عرصه سیاست دارای تلاطمهای زیادی بود گاه با حمایت از قانون اساسی مشروطه و آزادیخواهی قدم در سیاست گذاشت و گاه به حکومت پهلوی نزدیک شد تا جایی که به نخستوزیری رسید. این رفتارهای ضد و نقیض نه تنها در دوران نخستوزیری بلکه در مواجهه با رهبران جبهه ملی به خوبی قابل مشاهده است.
به دلیل همین شخصیت پیچیده و متناقض بختیار است که نگاهها و قضاوتهای متضاد و سپید و سیاه درباره او وجود دارد. برخی نویسندگان او را در زمره افراد فداکار و از خود گذشته برشمردهاند؛ عدهای او را یک بازیگر ماهر سیاسی میدانند و در برابر این گروه نویسندگان بسیاری اقدامات او را توهینی به خواستههای بر حق ملت ایران قلمداد میکنند. دستهای دیگر او را فردی جاهطلب و فرصتطلب مفروض میگیرند که به طمع کسب مقام خود را به ورطه نابودی کشاند. عدهای حتی او را خائن، تجزیهطلب و وابسته به بیگانه قلمداد نمودهاند. این تضادها و قضاوتهای متفاوت درباره او سبب میشود که توصیف و تحلیل چنین شخصیتی برای نویسندگان دشوار به نظر برسد.
وی افزود: نوشتن درباره چنین شخصیتی کار سادهای نیست. مورخ با انبوهی از روایتهای متناقض، قضاوتهای سپید و سیاه و اسنادی روبهرو است که بسیاری از آنها به واسطه فضای انقلابی حاکم بر آنها بیطرفی علمی در آنها رعایت نشده و حب و بغض در گزارشها مشهود است. از اینرو برای دستیابی به درستترین اطلاعات در مورد وی در وهله نخست باید به منابع معتبری همچون اسناد منتشر نشده رجوع کرد. من برای این کتاب بیش از دو هزار برگ سند درباره زندگی و عملکرد بررسی کردم تا برخی از زوایای تاریک زندگی شاپور بختیار را روشن کنم. علاوه بر اسناد، خاطرات نزدیکان، دوستان و همحزبیهای شاپور بختیار نیز بررسی شد تا بتوان به نتیجهای درست در مورد عقاید و رفتار وی دست پیدا کنم. نشریات و مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی از دیگر منابع دست اول و پراهمیتی هستند که در پژوهش حاضر مورد توجه قرار گرفت.
نوآوری کتاب تنگنای جاهطلبی چیست؟
این پژوهشگر تاریخ در پاسخ به این پرسش میگوید: هرچند بسیاری از پژوهشگران به سی و هفت روز نخستوزیری شاپور بختیار پرداختهاند اما نباید از نظر دور داشت که کارنامه او فراتر از دوره کوتاه نخستوزیری و شامل بیش از چهار دهه فعالیت در عرصههای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است. این کتاب با تکیه بر اسناد منتشر نشده به بررسی ابعادی از زندگی بختیار پرداخته که تاکنون مورد غفلت قرار گرفته بود. از یک سو فعالیتهای اقتصادی شاپور بختیار در فاصله سالهای ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۶ را بررسی میکند؛ بر اساس اسناد منتشر نشدهای که برای نخستین بار در این کتاب ارائه شده بختیار در این دوره مدیرعامل شرکت داکتیران، کارخانه پارچهبافی وطن اصفهان، شرکت شیر و لبنیات پاستوریزه اصفهان و چندین شرکت دیگر بود. او با بانکهای صنعتی و معدنی و حتی شرکتهای فرانسوی قراردادهای کلانی بست. این اسناد نشان میدهد که بختیار، برخلاف تصور رایج که او را مردی بیعقل در معاش میدانستند، مدیری فعال و جاهطلب در عرصه اقتصاد بود. این بخش از زندگی او تاکنون به طور کامل نادیده گرفته شده بود.
از سوی دیگر فعالیتهای سیاسی شاپور بختیار قبل و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز در این کتاب مورد بررسی قرار گرفته است. اگرچه درباره کودتای نوژه و همکاری او با رژیم بعث عراق کلیات موضوع روشن بود اما این کتاب با استناد به اسناد لانه جاسوسی، اسناد وزارت خارجه بریتانیا، مصاحبههای تاریخ شفاهی و اعترافات مقامهای رژیم بعث جزئیات تازهای را آشکار میکند.
چرا عنوان «تنگنای جاهطلبی»؟
این نویسنده در پاسخ به این پرسش که چرا این عنوان را برای کتابش انتخاب کرده، میگوید: شخصیت شاپور بختیار را نمیتوان با یک برچسب ساده توصیف کرد. او یک انسان پیچیده بود که جاهطلبی و بلندپروازی، موتور محرکه اغلب تصمیماتش بود. در این کتاب، جاهطلبی نیروی محرکهای است که بختیار را به پیش میراند. او از همان جوانی، فردی بلندپرواز و جاهطلب بود. این ویژگی را نه تنها خودش بارها در خاطراتش بیان کرده بلکه نزدیکترین دوستانش نیز بر آن صحه گذاشتهاند. برای نمونه احمد زیرکزاده یکی از نزدیکترین یاران بختیار، او را «جاهطلب و بلندپرواز» توصیف میکند و میگوید: «بختیار در آن دوران هنوز اینقدر شهرت نداشت که بتواند رهبری جبههی ملی را از دست اللهیار صالح بیرون کند، اما اینقدر جاهطلب بود که نمیتوانست آن را در دست دیگری ببیند.» خود بختیار نیز سالها بعد در یک موقعیت تاریخی گفته بود: «من نمیخواهم همیشه نفر دوم باشم.»
بختیار از همان جوانی این بلندپروازی را نشان داد: در ۱۶ سالگی برای تحصیل به بیروت رفت، در فرانسه به نهضت مقاومت پیوست، در ایران به سراغ پستهای دولتی و مدیریتی رفت، در جبهه ملی به دنبال رهبری بود و با اللهیار صالح و دیگران بر سر قدرت رقابت کرد و سرانجام در ۱۳۵۷، با قبول نخستوزیری به اوج جاهطلبی خود رسید.
اما همین جاهطلبی، او را در تنگنایی گرفتار کرد که راه فراری از آن نداشت. بختیار در طول زندگی سیاسیاش بارها در تنگنا قرار گرفت؛ تنگنای ایلی بین سنت ایلی بختیاری و دنیای مدرن اروپا؛ تنگنای سیاسی بین وفاداری به جبهه ملی و جاهطلبی شخصی برای رسیدن به قدرت؛ تنگنای تاریخی در بحبوحه انقلاب ۱۳۵۷ بین پذیرش نخستوزیری شاه و کنار کشیدن که به معنای پایان آرزوهای سیاسیاش بود و سرانجام تنگنای پس از انقلاب بین ماندن در ایران که خطر دستگیری و اعدام داشت و فرار به خارج که به معنای شروع زندگی در تبعید و همکاری با دشمنان ایران بود. عنوان تنگنای جاهطلبی دقیقاً همان نقطهی تلاقی است که شخصیت بختیار را شکل داد.
این پژوهشگر تاریخ خاطر نشان میکند: در این اثر به بررسی رؤیاها، آرزوها، تصمیمات اقتصادی بختیار در بازه زمانی ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۶ و همچنین فعالیتهای سیاسی وی قبل و پس از انقلاب اسلامی پرداخته شده است.
کتاب «تنگنای جاهطلبی» در ۹ فصل و ۵۵۰ صفحه سازماندهی شده است.
فرشته جهانی در پایان این گفتوگو با اشاره به اینکه این کتاب حاصل تلاشی پنج ساله و مبتنی بر اسناد است ابراز امیدواری میکند که اثرش بتواند گامی هرچند کوچک در جهت روشن شدن زوایای تاریک تاریخ معاصر ایران باشد و برای پژوهشگران و مورخان این سرزمین کهن مفید واقع شود.