میلیونها سفر روزانه در پایتخت، علاوه بر تشدید ترافیک و آلودگی هوا، مصرف قابلتوجهی از سوخت را به دنبال دارد؛ از همین رو، تقویت حملونقل عمومی و کاهش وابستگی به خودروی شخصی به یکی از محورهای مدیریت مصرف انرژی در پایتخت تبدیل شده است.
عبدالمطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران نیز حملونقل عمومی را یکی از اهرمهای مؤثر برای کاهش مصرف سوخت در پایتخت میداند؛ رویکردی که تجربه چندماهه رایگان شدن مترو و اتوبوسهای تندرو، اهمیت آن را بیش از پیش مورد توجه قرار داده است.
مدیریت شهری و دولت در تلاشند با تداوم و تقویت حملونقل عمومی رایگان و توسعه زیرساختهای حملونقل عمومی در تهران هم مصرف بنزین و ترافیک را کاهش دهند و هم گامی برای بهبود کیفیت هوای تهران بردارند. در نشست بررسی «سند راهبردی ـ اجرایی مدیریت یکپارچه حاملهای انرژی در کلانشهر تهران»، دکتر مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، بر تبدیل این سند به برنامههای عملیاتی، مدیریت تقاضای انرژی، توسعه حملونقل عمومی و برقیسازی ناوگان تأکید کرد و از شهرداری تهران خواست زیرساختهای لازم را برای اجرای طرح «روز بدون خودرو» فراهم کند. رئیسجمهور همچنین بر آمادگی دولت برای حمایت از برنامههای پیشبینیشده تأکید کرد. در این میان، رایگانماندن مترو و اتوبوسهای تندرو در تهران اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ طرحی که اگرچه در ابتدا با هدف کمک به مدیریت مصرف سوخت در شرایط جنگی اجرا شد، اما افزایش استقبال از حملونقل عمومی، ضرورت بررسی آثار آن بر الگوی سفر شهروندان را پررنگ کرده است. محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، نیز پیشتر در دیدار با علیرضا زاکانی، شهردار تهران، بر حمایت دولت از استمرار خدمات رایگان حملونقل عمومی تأکید کرده بود.
کاهش ۵۰ درصدی مصرف سوخت در تهران
به این ترتیب این پرسش مطرح است که آیا رایگانشدن مترو و اتوبوس میتواند به ابزاری مؤثر برای کاهش مصرف سوخت و ترافیک و در نهایت بهبود کیفیت هوای تهران تبدیل شود؟
برای پاسخ به این پرسش، باید به تجربهای بازگشت که مدیریت شهری تهران در روزهای جنگ آن را به اجرا گذاشت؛ تجربهای که در ابتدا با هدف مدیریت فوری مصرف سوخت شکلگرفت، اما در ادامه، ابعاد گستردهتری ازجمله افزایش دسترسی شهروندان به حملونقل عمومی و کاهش وابستگی به خودروهای شخصی پیدا کرد. عبدالمطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران، در گفتوگو با جامجم درباره چرایی اجرای این طرح و اهداف آن توضیح میدهد: مهمترین خط تلاش دشمن کودککش از تجاوز چندباره به خاک ایران در جریان جنگ ۴۰ روزه، افزایش فشارهای معیشتی و از بین بردن تابآوری اجتماعی بود. در همین راستا ضمن تشدید تحریم و اعمال محاصره دریایی، برخی از تأسیسات نفتی کشور را بمباران کرد و متأثر از همین اقدامات دشمن آمریکایی ــ صهیونی، بخشی از ظرفیتهای تولید بنزین در کشور و همچنین مسیر واردات آن از طریق دریا، دچار اختلال شد. به همین دلیل موضوع کاهش فوری مصرف سوخت، بهعنوان یکی از اولویتهای مهم کشور قرار گرفت.
به گفته او، در همین راستا شهرداری تهران تصمیم گرفت حمل و نقل عمومی را برای استفاده شهروندان رایگان اعلام کند که در نهایت این اقدام در راستای افزایش تابآوری، بهرهمندی شهروندان از حملونقل سریع، ایمن و پاک و البته برای کمک به دولت در راستای مدیریت مصرف سوخت، عملیاتی شد.
سخنگوی شهرداری تهران با اشاره به اظهارات مقامات مختلف دولتی درباره کاهش مصرف سوخت متأثر از رایگان شدن حملونقل عمومی میافزاید: بنابر اعلام استاندار تهران در این مدت مصرف بنزین در پایتخت ۵۰ درصد کاهش یافته است. همچنین آمار و ارقام شبکه مترو نیز از افزایش محسوس بالغ بر ۱۰ درصدی استفاده شهروندان از قطارهای زیرزمینی تهران حتی پس از پایان جنگ و آغاز آتشبس حکایت داشت. در همین راستا با تصویب شورای اسلامی شهر و در راستای درخواست دولت، حملونقل عمومی در پایتخت رایگان باقی ماند.
او معتقد است رایگانماندن حملونقل عمومی میتواند پیوست مناسبی برای تأمین رفاه حال شهروندان باشد آنهم در شرایطی که دولت ناگزیر از کاهش سهمیه کارت خودروهای شخصی و افزایش نرخ جایگاه است.
سرنوشت بلیت مترو روی میز شورا
حالا درحالیکه رایگان شدن مترو و اتوبوسهای تندرو در تهران به یکی از بحثهای جدی مدیریت شهری تبدیل شده، سرنوشت ادامه این طرح همچنان در انتظار تصمیم شورای شهر است. شورای شهر تهران در دو جلسه گذشته، لایحه یکفوریتی تداوم رایگانسازی حملونقل عمومی را بررسی و یک فوریت آن را تصویب کرده است؛ بااینحال، این تصمیم به معنای تمدید نهایی طرح نیست و قرار است پس از بررسی در کمیسیونهای تخصصی، فردا (یکشنبه) درباره ادامه آن در صحن شورا تصمیمگیری شود. به این ترتیب، اکنون تهران در نقطهای قرار گرفته که از یکسو تجربه چند ماه رایگان بودن حملونقل عمومی، بحث درباره آثار آن بر مصرف سوخت، ترافیک و آلودگی هوا را جدیتر کرده و از سوی دیگر، مسأله تأمین هزینه و تعیین سازوکار قانونی استمرار آن همچنان روی میز شورای شهر قرار دارد.
سخنگوی شهرداری تهران دراینباره توضیح میدهد: لایحهای به شورا تقدیم شده که تکلیف قیمت بلیت حملونقل عمومی را پس از عبور از شرایط جنگی روشن میکند. این لایحه حملونقل رایگان را در قالب «باشگاه شهروندی» و بهصورت مشوق برای بخشهایی از جامعه ارائه میکند؛ مثلا خانوادهها در صورت پرداخت کامل عوارض و شارژ شهری، از مزایای حملونقل رایگان بهرهمند خواهند شد.
تهران در مسیر تغییر الگوی سفر
اما مدیریت مصرف سوخت در تهران قرار نیست فقط به رایگانماندن مترو و اتوبوس محدود شود. دولت و مدیریت شهری در کنار این تجربه، بهدنبال مجموعهای از راهکارهای مکمل برای تغییر الگوی سفر، کاهش وابستگی به خودروهای شخصی و تقویت زیرساختهای حملونقل عمومی هستند؛ برنامههایی که میتواند در صورت اجرای هماهنگ، مسیر تازهای برای مقابله با ناترازی انرژی در پایتخت باز کند.
محمدخانی درباره جزئیات این همکاریها میگوید: رئیسجمهور بهطور جدی بهدنبال اجرای طرحی است که یک روز در هفته، استفاده کارمندان دستگاههای دولتی را از وسایل نقلیه شخصی، ممنوع کند. بر همین اساس در نشست روز ۱۷ شهریورماه ۱۴۰۵شهردار تهران با رئیسجمهور، بر آمادگی مدیریت شهری بر ارائه خدمات حملونقل عمومی به کارمندان برای اجرای بهینه این طرح، تأکید شد. همچنین در تعامل با دکتر سقاباصفهانی، معاون رئیسجمهور، بستهای از اقدامات برای مدیریت مصرف در پایتخت در حال نهاییشدن است. اقداماتی از قبیل توسعه خطوط مترو، اتصال یکپارچه متروی تهران و تکمیل متروی شهرهای اقماری، توسعه حملونقل برقی، ارائه تسهیلات برای جایگزینی فوری موتورهای فرسوده و البته اعمال سختگیرانه مقررات بهینهسازی مصرف انرژی (مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان) در پروانههای ساختمانی. امیدواریم مجموع این اقدامات در تعامل با دولت، ضمن کاهش مصرف انرژی برای عبور از بحران «ناترازی»، به کاهش آسیبهای زیستمحیطی و آلودگی، ترافیک و جلب رضایت شهروندان منجر شود.
∎