به گزارش ایرنا، جاجرم را میتوان از معدود نقاطی در خراسانشمالی دانست که طبیعت و تاریخ در آن در کنار یکدیگر، تصویری کمنظیر از ظرفیتهای گردشگری ترسیم کردهاند؛ سرزمینی با پیشینه تاریخی کهن، سنگنگارهها و آثار باستانی، در کنار پناهگاه حیاتوحش میاندشت که یکی از زیستگاههای مهم یوزپلنگ ایرانی به شمار میرود.
یوزپلنگ در چنین جغرافیایی تنها یک گونه جانوری در معرض خطر انقراض نیست؛ بلکه میتواند به نمادی برای معرفی هویت طبیعی جاجرم و حتی موتور محرکی برای توسعه گردشگری منطقه تبدیل شود.
پرسش اساسی اما این است که آیا میتوان میان حفاظت از یوز و توسعه گردشگری تعادل برقرار کرد یا آنکه افزایش حضور گردشگران خود به تهدیدی برای زیستگاه این گونه تبدیل خواهد شد؟
فرماندار جاجرم با تاکید بر پیوند مردم با سرمایههای طبیعی و فرهنگی شهرستان، یوزپلنگ ایرانی را بخشی از هویت و میراث مردم این منطقه دانست و گفت: مردم جاجرم خود را امانتدار یوزپلنگ میدانند و حفاظت از این گونه ارزشمند را بخشی از مسئولیت اجتماعی خود تلقی میکنند.
محمد ایزدی اظهار کرد: تاکنون سه دوره همایش ملی یوزپلنگ در شهرستان برگزار شده و این رویدادها در میان رویدادهای گردشگری شهرستان نیز ثبت شده است.
وی افزود: برگزاری این همایشها فرصت مناسبی برای معرفی ظرفیتهای طبیعی جاجرم و تقویت فرهنگ حفاظت از محیط زیست فراهم کرده و میتواند زمینه مشارکت بیشتر مردم در صیانت از زیستگاه یوز را فراهم کند.
فرماندار جاجرم ادامه داد: پناهگاه حیاتوحش میاندشت با وسعت حدود ۸۵ هزار هکتار به مأمن یوزپلنگ ایرانی تبدیل شده و هشت محیطبان در این منطقه مشغول حفاظت هستند.
ایزدی با بیان اینکه جاجرم از مناطق مولد یوزپلنگ ایرانی است، گفت: این شهرستان میتواند به الگویی ملی در زمینه حفاظت مشارکتی تبدیل شود و تلاش داریم با تقویت همکاری مردم و دستگاههای مسئول، زمینه اعتلای محیط زیست شهرستان را فراهم کنیم.
یوز؛ سرمایهای فراتر از یک گونه جانوری
آنچه در سخنان مسوولان جاجرم برجسته است، تغییر نگاه به یوزپلنگ از یک «گونه نیازمند حفاظت» به یک «سرمایه طبیعی» است؛ سرمایهای که ارزش آن فقط در بقای یک گونه خلاصه نمیشود، بلکه میتواند بخشی از هویت محلی، ظرفیت فرهنگی و حتی برند گردشگری شهرستان باشد.
البته تبدیل این سرمایه طبیعی به ظرفیت گردشگری، نیازمند احتیاط است و گردشگری در زیستگاههای حساس اگر بدون ضابطه و برنامهریزی انجام شود، میتواند با افزایش تردد، ایجاد آلودگی، برهم زدن آرامش حیاتوحش و تخریب زیستگاه، همان سرمایهای را که قرار است به توسعه منطقه کمک کند، تهدید کند.
پناهگاه ۸۵ هزار هکتاری میاندشت و حضور هشت محیطبان نشاندهنده اهمیت زیستگاه یوز است؛ اما حفاظت از این پهنه گسترده بدون مشارکت اقتصادی و فرهنگی مردم محلی نمیتواند به تنهایی ضامن آینده یوز باشد
از همین رو، نقطه آغاز توسعه گردشگری یوزمحور در جاجرم، نه افزایش شمار گردشگران، بلکه طراحی الگوی گردشگری مسوولانه و حفاظتمحور است؛ الگویی که در آن درآمد حاصل از حضور گردشگر، بخشی از منافع جامعه محلی را تامین کند و همزمان حفاظت از زیستگاه در اولویت باقی بماند.
عضو شورای اسلامی شهر جاجرم نیز با اشاره به پیشینه تاریخی این شهرستان گفت: جاجرم با برخورداری از پیشینه تاریخی حدود ۱۰ هزار ساله، سرزمینی غنی و ارزشمند و میزبان یوزپلنگ آسیایی است.
مهدی اخوان اظهار کرد: برگزاری سه دوره همایش ملی یوزپلنگ در جاجرم نشاندهنده اهمیت این گونه ارزشمند و نقش مردم و مسئولان در حفاظت از آن است.
وی تاکید کرد: برگزاری این همایشها نباید صرفا یک کار نمایشی باشد، بلکه هدف اصلی باید فرهنگسازی و افزایش مشارکت عمومی برای حفاظت از یوزپلنگ و زیستگاه آن باشد.
این دیدگاه، یک نکته مهم را پیش روی برنامهریزان قرار میدهد؛ اینکه رویدادهای مرتبط با یوز نباید صرفا به برگزاری همایش و صدور پیامهای حمایتی محدود شود.
اگر قرار است یوز به بخشی از برند گردشگری جاجرم تبدیل شود، باید این رویدادها به آموزش، مشارکت جوامع محلی، معرفی ظرفیتهای طبیعی و تاریخی و ایجاد فرصتهای اقتصادی پایدار برای مردم منطقه متصل شوند.
از حفاظت تا اقتصاد محلی
ظرفیت جاجرم تنها به پناهگاه حیاتوحش میاندشت محدود نمیشود. ترکیب زیستگاه یوز با آثار تاریخی، سنگنگارهها، پیشینه کهن منطقه و رویداد ملی یوزپلنگ میتواند زمینه شکلگیری یک زنجیره گردشگری را فراهم کند؛ زنجیرهای که گردشگر را تنها برای دیدن یک گونه جانوری به منطقه نمیآورد، بلکه مجموعهای از جاذبههای طبیعی و تاریخی را پیش روی او قرار میدهد.
عضو شورای اسلامی شهر جاجرم با اشاره به ظرفیت سایت نیمهاسارت یوزپلنگ در این شهرستان گفت: احیای این مجموعه میتواند ظرفیت مناسبی برای تکثیر و حفاظت از یوزپلنگ، جذب گردشگر و ایجاد درآمد برای منطقه باشد.
مطالبه احیای سایت نیمهاسارت یوز در جاجرم بار دیگر این پرسش را مطرح میکند که چرا ظرفیتی که میتواند همزمان به حفاظت، آموزش و گردشگری کمک کند، هنوز به جایگاه واقعی خود نرسیده است
اخوان افزود: احیای سایت نیمهاسارت از مطالبات مردم جاجرم است و انتظار میرود این ظرفیت دوباره فعال شود.
وی همچنین خواستار برگزاری همایش یوزپلنگ در سطح بینالمللی شد و گفت: با توجه به جایگاه جاجرم در حفاظت از یوزپلنگ ایرانی و ظرفیتهای طبیعی و تاریخی شهرستان، میتوان این رویداد را در آینده به سطح بینالمللی ارتقا داد.
احیای چنین ظرفیتهایی، در صورت رعایت ملاحظات علمی و زیستمحیطی، میتواند بخشی از پاسخ به یک پرسش مهم باشد: چگونه میتوان حفاظت از یوز را به منفعتی ملموس برای جامعه محلی تبدیل کرد؟
زیرا یکی از پایههای حفاظت پایدار، ایجاد ارتباط میان حفاظت و معیشت مردم است. اگر جامعه محلی از حضور یوز و گردشگران طبیعتدوست منفعت اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی دریافت کند، انگیزه بیشتری برای حفاظت از زیستگاه خواهد داشت. در مقابل، اگر محدودیتهای حفاظتی بدون ایجاد منافع جایگزین برای ساکنان پیرامون زیستگاه اعمال شود، مشارکت اجتماعی ممکن است به تدریج کاهش یابد.
از این منظر، توسعه اقامتگاههای بومگردی، آموزش راهنمایان محلی، فروش محصولات و صنایعدستی، برگزاری برنامههای آموزشی طبیعتگردی و ایجاد تورهای کنترلشده میتواند بخشی از زنجیره اقتصادی گردشگری یوز باشد؛ البته به شرط آنکه ظرفیت برد زیستگاه و ضوابط محیطزیستی، مبنای همه این فعالیتها قرار گیرد.
یوزپلنگ برای جاجرم فقط یک گونه جانوری نیست؛ این جانور میتواند حلقه اتصال میان طبیعت، تاریخ، فرهنگ و اقتصاد محلی باشد. پناهگاه میاندشت از یک سو سرمایهای برای حفاظت از تنوع زیستی است و از سوی دیگر، در کنار پیشینه تاریخی شهرستان، میتواند به شکلگیری تصویری متفاوت از جاجرم در نقشه گردشگری خراسانشمالی کمک کند.
با این حال، تبدیل یوز به جاذبه گردشگری نباید به معنای تبدیل زیستگاه آن به یک مقصد گردشگری انبوه باشد. ارزش اصلی یوز دقیقا در این است که در زیستگاه طبیعی خود باقی بماند و گردشگری نیز در حاشیه و در خدمت حفاظت تعریف شود.
در چنین مدلی، یوز مقصد نیست؛ محور یک روایت گردشگری است؛ روایتی که از طبیعت میاندشت آغاز میشود، به تاریخ کهن جاجرم میرسد، با فرهنگ مردم پیوند میخورد و در نهایت میتواند برای جامعه محلی فرصت اقتصادی ایجاد کند.
بنابراین پاسخ به پرسش «یوز؛ میراث جاجرم یا فرصت توسعه گردشگری؟» شاید یک انتخاب دوگانه نباشد.
یوز ابتدا میراث طبیعی جاجرم است و درست به همین دلیل میتواند فرصت توسعه گردشگری باشد؛ اما این فرصت تنها زمانی پایدار خواهد بود که حفاظت، پیششرط گردشگری باشد، نه قربانی آن قرار گیرد.