شفقنا- استاد هادی سروش با اشاره به جایگاه علمی و فکری امام صادق(ع) در میان اندیشمندان جهان اسلام گفت: امام صادق(ع) زمانساز بودند و در دورهای قرار گرفتند که برای آینده، زمانی را ساختند که امتداد آن همچنان ادامه دارد. مدرسه و مکتب امام صادق(ع) بر معنویت، اخلاق، زندگی، تساهل، اعتدال، توسعه و تکامل استوار است.
به گزارش شفقنا، حجت الاسلام و المسلمین هادی سروش در سخنرانی با عنوان «زندگی و آرامش در مدرسه فکری امام صادق (ع)» ضمن تبریک ولادت با سعادت خاتمالانبیا حضرت محمد مصطفی(ص) و امام صادق(ع)، درباره شخصیت امام صادق(ع) اظهار کرد: امام صادق(ع) «زمانساز» است. ایشان در زمانی قرار گرفت که برای آینده خود زمانی را ساخت که این زمان همچنان امتداد دارد.
وی افزود: این زمان را به عنوان مدرسه امام صادق(ع) و مکتب امام صادق(ع) میشناسیم. امام صادق(ع) به گونهای رفتار کرد که ابوحنیفه، که از بزرگان یکی از مکاتب مهم اهل سنت است، درباره ایشان میگوید: «ما رأیتُ أحداً أفقهَ من جعفر بن محمد؛ یعنی کسی را فقیهتر از جعفر بن محمد ندیدم.»
استاد سروش ادامه داد: ابوحنیفه درباره امام صادق(ع) تصریح میکند که ایشان آگاهترین انسانها نسبت به اختلاف میان فقها بود؛ نسبت به آراء و نظریات مختلف در فقه کاملاً آشنایی داشت و خود نیز فقیهترین فردی بود که او در روزگار خود دیده بود.
وی افزود: مالک، یکی دیگر از سردمداران فکری جهان اهل سنت، نیز درباره امام صادق(ع) میگوید: «ما رأت عینٌ ولا سمعت أذنٌ ولا خطر علی قلب بشرٍ أفضلَ من جعفر بن محمد»؛ یعنی به چشم هیچ انسانی دیده نشده، به گوش هیچ انسانی نرسیده و به ذهن هیچ انسانی خطور نکرده است که کسی برتر از جعفر بن محمد(ع) باشد.
وی اظهار کرد: این منزلت امام صادق(ع) در نگاه کسانی است که خودشان صاحب فکر، اندیشه و روش خاصی در میان بخش مهمی از جهان مسلمین هستند.
استاد سروش با اشاره به دو اقدام مهم امام صادق(ع) گفت: امام صادق(ع) دو کار مهم انجام داد و این دو کار در ادامه روش نوین پیامبر رحمت، پیامبر اسلام(ص) بود.
وی افزود: جناب زرینکوب میگوید پیامبر اسلام(ص) آمد و دو کار اساسی انجام داد؛ نخست اینکه تساهل و اعتدال را به جای تعصب نشاند و دوم اینکه تکامل و توسعه را به جای رهبانیت و به جای تحجر قرار داد.
استاد حوزه علمیه ادامه داد: امام صادق(ع) این دو کار اساسی پیامبر عظیمالشأن اسلام را که میرفت در طول دهها سال به کمرنگی نزدیک شود، دوباره پرفروغ کرد. نخست اینکه اعتدال و تساهل را به جای تعصب نشاند.
وی برای تبیین این موضوع گفت: ابن ابیالعوجاء از سردمداران مادیگرا در مدینه بود و خدا و معنویات را قبول نداشت. وقتی با یکی از شاگردان امام صادق(ع) مواجه شد و آن شاگرد امام صادق(ع) با او تندی کرد، ابن ابیالعوجاء گفت: «تو در واقع شاگرد امام صادق(ع) نیستی و در مکتب و مدرسه امام صادق درس نخواندهای.» چون امام تو و استاد تو هیچگاه اهل تندی با مخالف فکری خود و با دگراندیشان نیست. این سخن ابن ابیالعوجاء به یکی از شاگردان تند و تیز امام صادق(ع) است و نشان میدهد که حتی مخالفان نیز به این ویژگی در رفتار امام صادق(ع) توجه داشتند.
وی ادامه داد: امام صادق(ع)، طبق نقل مرحوم کلینی، هنگامی که یک نفر از مصر به مدینه آمد که او نیز مادیگرا بود و خدا و معنویت را قبول نداشت، با او به گفتوگو پرداخت. در میان صحبتها، تعبیر امام صادق(ع) خطاب به آن فرد مصری این است: «یا أخا أهل مصر»؛ ای برادرِ اهل مصر.
استاد سروش تصریح کرد: این روحیه که انسان به یک کافر و یک مخالف، تعبیر «برادر» کند، نه یک بار و نه دو بار، از ویژگیهای رفتاری امام صادق(ع) است. این یکی از رهاوردهای مدرسه امام صادق(ع) در جهان مسلمین است. اینکه آیا ما شیعیان به چنین رهاورد استادمون پایبندیم یا خیر، امر و نکته دیگری است.
این پژوهشگر دینی در ادامه با اشاره به بخش دیگری از سخنان زرینکوب درباره اسلام اظهار کرد: نکته دیگری که در عبارت جناب زرینکوب نسبت به اسلام آمده، این است که اسلام رهبانیت، انزوا، گوشهنشینی و حتی تحجر را به توسعه و تکامل تبدیل کرد.
استاد سروش افزود: امام صادق(ع) باز هم این چراغ پرفروغ پیامبر(ص) را که میرفت در طول سالهای گذشته، پس از رحلت پیامبر(ص)، بر اساس اینکه جامعه اسلامی درگیر مباحث سیاسی شده بود و گرفتار بنیامیه و تهاجمات بنیعباس بود، در ممالک اسلامی کمرنگ شود، بار دیگر پرفروغتر کرد.
وی ادامه داد: در مقدمه صحیفه سجادیه آمده که یحیی، پسر زید، درباره این موضوع چه میگوید. زید از مجاهدان دلاور در میان مکتب اهلبیت(ع) بود و درباره او قضاوتهای مختلفی وجود دارد که بحث جدایی میطلبد. هنگامی که از فرزند زید پرسیدند چگونه است که در میان مردم، امام صادق(ع) بیشتر مورد تمایل است تا زید بن علی، او گفت: «عموهای ما، محمد بن علی و جعفر بن محمد، مردم را به حیات و زندگی دعوت میکنند و ما مردم را به جهاد و کشته شدن دعوت میکنیم.»
وی افزود: در نقل دیگری از این سخن آمده است: «إنّ محمّد بن علی وابنه جعفر بن محمد یدعوان الناس إلى الحیاه، ونحن ندعوهم إلى الموت.» یعنی محمد بن علی و پسرش جعفر بن محمد، مردم را به زندگی دعوت میکنند و ما آنان را به مرگ فرامیخوانیم.
استاد سروش ادامه داد: طبیعی است که مردم میخواهند زندگی کنند و طبیعی است که مردم در اطراف کسانی که آنها را به زندگی دعوت میکنند، بیشتر جمع میشوند و به آنها ارادت پیدا میکنند.
وی با بیان اینکه امام صادق(ع) زمان دیگری را برای جهان تشیع و اسلام ساخت، گفت: امام صادق(ع) زمان دیگری را برای جهان تشیع و برای اسلام ساخت؛ زمانی که در امتداد آن قرار گرفتیم؛ زمانی که همواره حرف از معنویت، رعایت اخلاق و زندگی است.
استاد سروش اظهار کرد: وقتی ما به این رهاورد بزرگ مکتب و مدرسه امام صادق(ع)، یعنی معنویت و زندگی، نگاه میکنیم، همه فقهی که از امام صادق(ع) به ما رسیده و همه اخلاقی که از امام صادق(ع) به ما رسیده، در همین محور معنا میشود. همه اخلاق و همه فعل در همین محور معنا میشود. در مقابل، عدهای مردم را به جهاد و خون دادن و کشته شدن دعوت میکردند و اینها مورد اقبال و استقبال قرار نگرفتند.
وی در ادامه با اشاره به شرایط سیاسی دوران امام صادق(ع) گفت: عدهای نیز ظالم بودند. حاکم زمان امام صادق(ع)، منصور دوانیقی بود. منصور دوانیقی وقتی خواست به فرزندش، مهدی عباسی، سفارشی کند، به او گفت: «فرزندم، در حاکمیت و حکمرانی خودت مردم را گرسنه نگه دار تا همواره از تو رفاه بخواهند.»
استاد سروش تصریح کرد: منصور به فرزندش سفارش کرد: «فرزندم، در حکمرانی همواره مردم را بترسان و آنها را در محدودیت قرار بده تا از تو امنیت بخواهند.» یعنی مردم گرفتار تو باشند؛ برای یک لقمه نان، برای یک شب آرامش و آسایش و برای یک زندگی راحت؛ این مسیری است که در مقابل مدرسه امام صادق(ع) و مکتب امام صادق(ع) قرار دارد. مکتب امام صادق(ع) مکتبی است که در آن معنویت، تساهل، توسعه و تکامل وجود دارد.