شفقنا-حمید روشنایی فعال رسانه ای در روزنامه اعتماد نوشت: در طول تاریخ همه کشورها دارای روابط خارجی بودهاند، اما همه آنها توانایی ابتکار و خلاقیت در سیاست خارجی را نداشتهاند. ابتکار به معنای توانایی یک کشور در طراحی و اجرای سیاستهای خارجی در صحنه بینالمللی و منطقهای است.
این در حالی است که بسیاری از رفتار کشورها مربوط به شرایط زمانی، مکانی یا فشارهای بیرونی است. کشوری که در روابط خارجی ابتکار عمل دارد، اقدامات او دارای ویژگیهایی است:
۱- اهداف و برنامههای دیپلماتیک خود را خودش تعیین میکند.
۲- پیشنهادهای جدیدی به سایر کشورها برای همکاری، صلح یا توافق ارایه میدهد.
۳- نقش فعالی در حل مسائل منطقهای و بینالمللی ایفا میکند.
۴- تلاش میکند بر روند رویدادها اثر بگذارد، نه اینکه فقط از آنها تاثیر بپذیرد.
برای اینکه یک کشور بتواند در روابط خارجی خود ابتکار عمل داشته باشد، باید مجموعهای از توانمندیهای داخلی و خارجی را در اختیار بگیرد. مهمترین آنها شامل موارد ذیل است:
الف- ثبات سیاسی داخلی: دولتها با داشتن ثبات در داخل است که میتوانند در خارج از کشور خود نقش ایفا کنند. آنها علاوه بر آنکه باید بحران و مشکلات داخلی نداشته باشند، باید دارای نهادها و سازمانهای کارآمد و قوی به خصوص در زمینه سیاست خارجی باشند.
ب- قدرت اقتصادی: پشتوانه دولتها، اقتصاد قدرتمند آنهاست. علاوه بر آنکه یک دولت میتواند در سایر کشورها سرمایهگذاری کرده، تجارت کرده و مشوقهای اقتصادی را عاملی برای نفوذ خود کند.
ج- توان دیپلماتیک: سیاست خارجی در زمان امروز یک امر تخصصی و پیچیده است و برای انجام آن، نیاز به دیپلماتهای متخصص و باتجربه وجود دارد. داشتن یک شبکه گسترده از سفارتخانه و نمایندگی در کشورها و سازمانهای بینالمللی، اولین شرط تقویت توان دیپلماتیک است.
د- اعتبار و اعتماد بینالمللی: زیربنای هر حرکت در روابط خارجی، ایجاد اعتماد و اعتبار است.
کشورها برای انجام هر ابتکاری باید در درجه اول، به تعهدات و توافقات بینالمللی پایبند باشند و بدین وسیله از خود تصویری قابل اعتماد نزد دیگر کشورها بسازند و سپس با ظرایف دیپلماتیک، از آن نهایت استفاده را ببرند.
م- کمک قدرت نظامی به دیپلماسی: داشتن توان دفاعی و امنیتی مناسب با برخورداری از توان بازدارندگی، پشتوانه بزرگی برای انجام اقدامات دیپلماتیک در صحنه بینالمللی است.
ن- داشتن استراتژی و اهداف بلندمدت: برای هر اقدامی، اولین گام مشخص بودن منافع ملی و اولویتهای سیاست خارجی است. بدون یک برنامه منسجم و بلندمدت و داشتن هماهنگی میان نهادهای تصمیمگیر، نمیتوان به نتیجه رسید.
و – قدرت نرم: دنیای امروز، جهان شبکههای مجازی و اجتماعی است که موجب نزدیکتر شدن ملتها و گردش اطلاعات است. برای آنکه بتوانیم دولتهای دیگر را با خود همراه کنیم نیاز به نفوذ فرهنگی، علمی، فناوری، رسانهای یا آموزشی داریم. قدرت نرم و دیپلماسی عمومی میتواند به آسان کردن اقدامات ما کمک کند.
ی- شناخت دقیق محیط بینالمللی: علاوه بر داشتن دیپلماتهای ورزیده در کشور، شناخت درست از محیط بینالملل که موجب تحلیل درست از تحولات جهانی و منطقهای و همچنین شناسایی فرصتها و تهدیدها و اقدام به موقع میشود، در پیشبرد اهداف ما بسیار موثر است.
در مجموع، ابتکار عمل در روابط خارجی فقط به قدرت نظامی و سیاسی وابسته نیست، بلکه حاصل ترکیبی از ثبات داخلی، قدرت اقتصادی، دیپلماسی حرفهای، اعتبار بینالمللی، توان دفاعی و داشتن راهبردی روشن است. کشوری که این عوامل را به خوبی با هم ترکیب کند، میتواند به جای واکنش صرف به رویدادها، در شکلدهی به آنها نقش فعال و اثرگذار داشته باشد.