خبرگزاری مهر گروه استانها: گلستان همواره یکی از قطبهای اصلی تولید گندم، کلزا، سویا، پنبه و بسیاری از محصولات استراتژیک کشور بوده است. سهم بالای این استان در تولید محصولات اساسی باعث شده نقش آن در امنیت غذایی ایران غیرقابل انکار باشد.
اما در سوی دیگر این موفقیت، واقعیتی نگرانکننده قرار دارد؛ منابع آب استان دیگر پاسخگوی الگوی سنتی بهرهبرداری نیست.
بررسیها نشان میدهد اگرچه گلستان تنها حدود ۱.۸ درصد منابع آب کشور را در اختیار دارد، اما ۴.۴ درصد اراضی زیرکشت ایران در این استان قرار گرفته است؛ تناسبی که به خوبی نشان میدهد ادامه روند فعلی بدون اصلاح شیوههای تولید، امکانپذیر نخواهد بود.
در کنار این موضوع، کاهش بارندگی، افزایش دمای هوا، افت سفرههای زیرزمینی، رشد جمعیت و توسعه فعالیتهای اقتصادی باعث شده فشار بر منابع آب هر سال بیشتر شود.
در چنین شرایطی، دولت طی سالهای اخیر «سند سازگاری با کمآبی» و «اصلاح الگوی کشت» را به عنوان مهمترین راهبردهای عبور از بحران تدوین کرده است.
اما سؤال اصلی اینجاست؛ آیا صرف تدوین یک الگو میتواند بحران آب را حل کند یا موفقیت آن به حلقههای دیگری نیز وابسته است؟
الگوی کشت؛ از امنیت غذایی تا مدیریت منابع آب
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان معتقد است اصلاح الگوی کشت، نخستین گام برای ایجاد تعادل میان امنیت غذایی و حفظ منابع طبیعی است.
ابراهیم هزارجریبی میگوید: مبنای تدوین الگوی کشت، میزان آب قابل برنامهریزی است که هر سال از سوی وزارت نیرو اعلام میشود و بر اساس آن، وزارت جهاد کشاورزی نوع و سطح محصولات زراعی را متناسب با منابع آب، شرایط اقلیمی، نیاز کشور و ظرفیت بازار مشخص میکند.
به گفته وی، امسال برای گلستان ۷۱۲ هزار هکتار کشت زراعی پیشبینی شده که بیش از ۶۱۸ هزار هکتار آن به کشتهای پاییزه اختصاص دارد؛ محصولاتی که بخش عمده نیاز آبی خود را از بارشهای طبیعی تأمین میکنند.
هزارجریبی با اشاره به اینکه گندم با ۴۶۰ هزار هکتار همچنان مهمترین محصول استان است، تأکید میکند: جو، کلزا، سویا، پنبه، ذرت و برنج نیز در چارچوب همین برنامه کشت میشوند.
وی یکی از مزیتهای مهم گلستان را بارشهای مناسب در فصل پاییز و زمستان میداند و میگوید: از مجموع بیش از ۷۰۰ هزار هکتار اراضی زراعی استان، تنها حدود ۲۳۰ هزار هکتار به صورت آبی کشت میشود و بخش قابل توجهی از تولیدات بر پایه نزولات جوی است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی همچنین معتقد است الگوی کشت فقط برای مدیریت آب تدوین نشده، بلکه جلوگیری از تولید مازاد، کاهش زیان کشاورزان، توسعه صادرات، رونق صنایع تبدیلی و تنظیم بازار نیز از اهداف آن است.
به گفته وی، کشاورزانی که الگوی کشت را رعایت کنند، از حمایتهایی مانند خرید تضمینی، بیمه، کود یارانهای، بذر اصلاحشده و سایر خدمات دولتی بهرهمند خواهند شد.
تحلیل؛ امنیت غذایی بدون امنیت آبی معنا ندارد
اگرچه سیاستهای وزارت جهاد کشاورزی بر استمرار تولید و حفظ امنیت غذایی متمرکز است، اما این برنامه زمانی موفق خواهد بود که منابع آب نیز توان پاسخگویی به آن را داشته باشند.
به بیان دیگر، افزایش تولید بدون مدیریت منابع آب، در بلندمدت خود میتواند امنیت غذایی را تهدید کند.
همین مسئله باعث میشود نگاه مدیران بخش آب اهمیت بیشتری پیدا کند؛ نگاهی که معتقد است مسئله امروز کشور کمبود محصول نیست، بلکه محدودیت منابع تولید است.
هشدار آب منطقهای؛ گلستان وارد محدوده تنش آبی شده است
مدیرعامل شرکت آب منطقهای گلستان با ارائه تصویری متفاوت از وضعیت استان، معتقد است زمان تصمیمهای سخت فرا رسیده است.
ایرج حیدریان میگوید: سرانه منابع آب تجدیدپذیر گلستان اکنون به حدود یک هزار و ۲۵۰ مترمکعب برای هر نفر در سال رسیده است؛ رقمی که پایینتر از میانگین کشور و بسیاری از استانهای همجوار است و نشان میدهد استان وارد محدوده تنش آبی شده است.
وی یادآور میشود: حجم آب تجدیدپذیر کشور طی دهههای اخیر از حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب به نزدیک ۹۰ میلیارد مترمکعب کاهش یافته و ادامه این روند، برنامهریزی سنتی در حوزه کشاورزی را غیرممکن کرده است.
حیدریان تأکید میکند بر اساس سند سازگاری با کمآبی، گلستان باید تا پایان برنامه تعیینشده ۱۲۲ میلیون مترمکعب از مصرف آب کشاورزی خود را کاهش دهد.
به گفته وی، تحقق این هدف تنها از طریق توسعه سامانههای نوین آبیاری، اصلاح الگوی کشت، هوشمندسازی مصرف، کنترل برداشت از چاهها و کاهش هدررفت آب امکانپذیر خواهد بود.
مدیرعامل آب منطقهای گلستان یکی از مهمترین اقدامات سالهای اخیر را نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاههای کشاورزی عنوان میکند و میگوید تاکنون بیش از ۶ هزار حلقه چاه به این سامانه مجهز شدهاند.
وی نکته مهم دیگری را نیز مطرح میکند؛ برداشت غیرمجاز از چاههای دارای پروانه، امروز به مراتب خطرناکتر از بسیاری از چاههای غیرمجاز است؛ موضوعی که ضرورت نظارت هوشمند بر برداشت آب را دوچندان میکند.
حیدریان همچنین از مصرف بالای آب شرب در استان انتقاد میکند و میگوید در حالی که استاندارد مصرف روزانه ۱۵۰ لیتر برای هر نفر است، این رقم در گرگان به ۲۳۰ تا ۲۵۰ لیتر رسیده است.
وی معتقد است بدون اصلاح فرهنگ مصرف، کاهش هدررفت شبکههای توزیع و ارزشگذاری اقتصادی آب، مدیریت منابع آبی با دشواری روبهرو خواهد بود.
ابزارهای نظارتی به تنهایی کافی نیستند
کنتور هوشمند، قوانین بازدارنده، انسداد چاههای غیرمجاز و محدودیتهای برداشت، اگرچه ابزارهای مهم مدیریت منابع آب هستند، اما تجربه کشورهای مختلف نشان داده این اقدامات زمانی موفق خواهند بود که بهرهبرداران خود را بخشی از راهحل بدانند، نه بخشی از مشکل.
واقعیت این است که کشاورز زمانی الگوی کشت را اجرا میکند که مطمئن باشد درآمد او کاهش نمییابد، بازار فروش محصول وجود دارد و دولت نیز در کنار او خواهد بود.
به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند اصلاح الگوی کشت پیش از آنکه یک پروژه فنی باشد، یک پروژه اجتماعی و اقتصادی است.
دانشگاه؛ حلقه گمشده سیاستگذاری
محمد نوری، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گلستان، نگاه متفاوتی به این موضوع دارد.
وی معتقد است بزرگترین اشتباه در اجرای الگوی کشت، نگاه دستوری به آن است.
به گفته وی، اصلاح الگوی کشت به معنای آن نیست که صرفاً به کشاورز گفته شود چه بکارد و چه نکارد؛ بلکه هدف اصلی آن افزایش بهرهوری آب، کاهش مصرف و حفظ درآمد کشاورزان است.
نوری تأکید میکند کشاورز دشمن منابع آب نیست؛ او یک فعال اقتصادی است که با توجه به شرایط بازار و هزینههای تولید تصمیم میگیرد.
این استاد دانشگاه چهار پایه اصلی اصلاح الگوی کشت را منابع آب، شرایط اقلیمی و خاک، معیشت کشاورزان و امنیت غذایی میداند و معتقد است اگر یکی از این اضلاع نادیده گرفته شود، کل برنامه با شکست روبهرو خواهد شد.
وی همچنین به تنوع اقلیمی گلستان اشاره میکند و میگوید نسخه واحد برای همه مناطق استان قابل اجرا نیست؛ زیرا شرایط جنوب کوهستانی، دشتهای مرکزی و نواحی نیمهخشک شمال کاملاً متفاوت است.
از نگاه نوری، توسعه سامانههای نوین آبیاری، هوش مصنوعی، تصاویر ماهوارهای، حسگرهای هوشمند، مدیریت دقیق مصرف آب و استفاده از فناوریهای نوین، آینده کشاورزی استان را متحول خواهد کرد.
وی بر نقش خرید تضمینی، بیمه محصولات، تسهیلات بانکی، صنایع تبدیلی، توسعه بازار و حمایت اقتصادی دولت نیز تأکید دارد و میگوید بدون ایجاد انگیزه اقتصادی، انتظار مشارکت گسترده کشاورزان واقعبینانه نیست.
نوری همچنین فاصله میان دانشگاه و دستگاههای اجرایی را یکی از چالشهای مهم میداند و معتقد است پژوهشهای دانشگاهی باید بیش از گذشته در تصمیمسازیهای حوزه آب و کشاورزی مورد استفاده قرار گیرند.
اصلاح الگوی کشت؛ ضرورت عبور از بحران آب
مرور دیدگاههای رئیس سازمان جهاد کشاورزی، مدیرعامل شرکت آب منطقهای و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گلستان نشان میدهد که اگرچه هر کدام از زاویهای متفاوت به مسئله نگاه میکنند، اما در یک نقطه اشتراک دارند؛ ادامه روند کنونی مصرف آب امکانپذیر نیست.
سازمان جهاد کشاورزی از برنامهریزی برای تأمین امنیت غذایی و هدایت تولید بر اساس منابع آب سخن میگوید.
شرکت آب منطقهای هشدار میدهد که ظرفیت منابع آبی استان محدود است و بدون مدیریت مصرف، آینده کشاورزی با خطر جدی روبهرو خواهد شد.
دانشگاه نیز تأکید میکند که موفقیت این سیاستها بدون اعتمادسازی، مشارکت کشاورزان، حمایت اقتصادی و استفاده از دانش روز امکانپذیر نیست.
در واقع، اصلاح الگوی کشت تنها یک برنامه کشاورزی نیست؛ بلکه پروژهای ملی برای حفظ منابع آب، تضمین امنیت غذایی، پایداری اقتصاد روستایی و صیانت از حقوق نسلهای آینده است.
گلستان امروز بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهای علمی، هماهنگی میان دستگاههای اجرایی و مشارکت واقعی بهرهبرداران نیاز دارد.
اگر این سه ضلع در کنار یکدیگر قرار گیرند، اصلاح الگوی کشت میتواند به الگویی موفق برای مدیریت پایدار منابع آب تبدیل شود؛ اما اگر هر دستگاه مسیر خود را جداگانه طی کند، نه امنیت غذایی پایدار خواهد ماند و نه منابع آبی که زیربنای حیات و کشاورزی استان هستند.
شاید مهمترین پیام این پرونده آن باشد که بحران آب، مسئله یک دستگاه اجرایی نیست؛ مسئله آینده گلستان است. و آینده، بیش از هر چیز، به تصمیمهایی وابسته است که امروز گرفته میشود.