آنچه به نام «الموت» در فهرست میراث جهانی جای گرفته، روایتی از نبوغ ایرانی در بهرهگیری از طبیعت، مهندسی، مدیریت و سازماندهی دفاعی است؛ میراثی که قرنها بر فراز صخرههای البرز پابرجا مانده و امروز ارزش جهانی آن نیز بهرسمیت شناخته شده است. سیدرضا صالحی امیری وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ثبت جهانی، الموت را حلقه تکمیلکننده زنجیره تحول معماری، مهندسی و نظامهای دفاعی ایران در پیوند با فرهنگ جهانی توصیف کرد و گفت: الموت با بهرهگیری هوشمندانه از طبیعت، دانش و نوآوریهای مهندسی و مدیریتی، نماد ایستادگی و مقاومت در یکی از مقاطع مهم تاریخ جهان است؛ میراثی که آموزههای فرهنگی آن همچنان برای انسان امروز الهامبخش است. از این رو ثبت جهانی الموت تنها ثبت یک مجموعه تاریخی نیست بلکه بهرسمیت شناخته شدن جایگاه اندیشه، حافظه تاریخی و ظرفیت فرهنگی ایران در نظام میراث جهانی است؛ جایگاهی که مسئولیت صیانت از این میراث ارزشمند را بیش از گذشته متوجه ایران و جامعه جهانی میکند.
هفت دژ، یک روایت تاریخی
نام الموت سالهاست با قلعهای افسانهای در ذهن ایرانیان گره خورده، اما آنچه امروز در فهرست میراث جهانی یونسکو جا گرفته، فراتر از یک بنای تاریخی و یک دژ منفرد است. پرونده ثبت جهانی دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته مجموعهای از هفت دژ تاریخی شامل الموت، لمسر، نویزرشاه، شمسکلایه، شیرکوه، ایلان و قسطینلار را دربرمیگیرد؛ مجموعهای که به گفته وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی حلقه اساسی و تکمیلکننده در زنجیره تحول معماری، مهندسی و نظامهای دفاعی ایران در پیوند با فرهنگ جهانی است. چون این اثر با بهرهگیری هوشمندانه از طبیعت، دانش و نوآوریهای مهندسی و مدیریتی، نماد ایستادگی و مقاومت در مقطعی تاریخی مهم و تاثیرگذار در جهان بوده که آموزههای فرهنگی آن هنوز مورد توجه بسیاری از انسانهای امروزی است.
فراتر از یک افتخار ملی
ثبت جهانی آثار تاریخی اگرچه یک افتخار ملی است، اما معنای آن تنها در خبرها خلاصه نمیشود. این عنوان، تعهدی تازه برای حفاظت از اثری است که اکنون متعلق به تمام بشریت شناخته شده است.
الموت حالا بیش از گذشته در معرض نگاه جهانی قرار خواهد گرفت؛ موضوعی که میتواند فرصتهای بزرگی برای منطقه ایجاد کند. توسعه گردشگری فرهنگی، رونق صنایع دستی، افزایش فرصتهای شغلی، حمایت از جوامع محلی و معرفی ظرفیتهای کمتر شناختهشده منطقه، از جمله دستاوردهایی است که میتواند در سایه این ثبت جهانی رقم بخورد.
دکتر ناصر رضایی مدیر پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در این خصوص به جامجم میگوید: زمانی که یک اثر در سطح جهانی ثبت میشود، دیگر صرفا مربوط به یک جغرافیای خاص نیست بلکه به پدیدهای جهانی تبدیل میشود که ارزش آن به کل بشریت ارتباط پیدا میکند. درواقع این آثار نشان میدهند انسان در گذشته از چه سطحی از فرهنگ، تمدن و پیشرفت برخوردار بوده و چگونه با محیط پیرامون خود ارتباط برقرار کرده است؛ بنابراین میراث جهانی میتواند الگویی برای شیوه زیست انسان امروز و نحوه تعامل پایدار با محیط زیست باشد چراکه زمین تنها بستر زندگی بشر در این جهان است و شناخت تجربههای گذشته میتواند به ایجاد این تعامل بهتر کمک کند.
به گفته مدیر پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری ثبت جهانی آثار تنها به ارزش فرهنگی آنها خلاصه نمیشود بلکه میزان شناخت و درک انسانهای گذشته از محیط پیرامون، طبیعت و روابط اجتماعی آنها را نیز نشان میدهد که از این منظر، اهمیت تمدنی و مطالعاتی ویژهای دارد.
آغاز یک مسئولیت بزرگ
ثبت جهانی الموت اگرچه یک موفقیت بزرگ برای میراث فرهنگی ایران بهشمار میرود، اما پایان یک مسیر نیست. همانطور که وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نیز تاکید کرده، قرار گرفتن یک اثر در فهرست جهانی یونسکو، تعهدات جدیدی را برای صیانت از آن بههمراه دارد.
مدیر پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری نیز در گفتوگو با جامجم ریشه این توجه ویژه را در حافظه تاریخی این آثار ملی میداند و میگوید: میراث فرهنگی از گذشتگان به ما رسیده و وظیفه ماست که آنها را به بهترین شکل حفظ و به نسلهای آینده منتقل کنیم.
به گفته دکتر رضایی، ثبت جهانی الموت در کنار افتخار ملی، مسئولیتهای تازهای را در حوزه حفاظت، نگهداری و معرفی این اثر ایجاد میکند؛ مسئولیتهایی که باید هم از نهادهای بینالمللی تا مردم محلی پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته» در چهل و هشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو مطرح گردید و ایران با ثبت این پرونده، صاحب سیامین اثر جهانی خود شد؛ دستاوردی که نتیجه سالها پژوهش، کاوشهای باستانشناسی، مستندسازی و تلاش مستمر متخصصان و کارشناسان میراث فرهنگی است.
افزایش میراث جهانی سرزمین ما در کنار افتخار، مسئولیتهای چندلایه را با خود بههمراه دارد؛ از تعهدات بینالمللی برای صیانت از اثر تا نقش حاکمیت در مدیریت و سهم مردم محلی در نگهداری از آن.
دکتر رضایی با اشاره به این مسئولیتها میگوید: زمانی که یک اثر بهعنوان میراث جهانی شناخته میشود، حفاظت از آن دیگر تنها وظیفه یک کشور نیست و جامعه جهانی نیز در قبال حفظ این ارزش فرهنگی مسئولیت دارد. همچنین تعیین دقیق عرصه و حریم آثار، مشخص کردن ضوابط فعالیت در محدوده آنها و جلوگیری از اقداماتی که میتواند به منظر و ارزشهای اثر آسیب بزند، از مهمترین وظایف حاکمیت پس از ثبت جهانی است. علاوه بر آن باید برنامههای جامع و مشخصی برای حفاظت، معرفی و بهرهبرداری پایدار از این میراث تدوین و اجرا شود.
مدیر پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری جوامع محلی را نیز یکی از مهمترین عناصر حفاظت از میراث جهانی میداند و میگوید: مردم بومی منطقه میتوانند بهعنوان یک سرمایه مهم، از ظرفیتهای این آثار برای توسعه منطقه خود استفاده کنند. یکی از مهمترین این ظرفیتها گردشگری است که در کنار آن، فعالیتهای علمی و پژوهشی نیز میتواند به شناخت بهتر این آثار کمک کند.
به گفته او بهرهبرداری از ظرفیتهای میراث جهانی باید به شکلی باشد که ضمن ایجاد منافع برای جامعه محلی، ارزشهای اصلی اثر نیز حفظ شود.
آموزش؛ رکن حفاظت از میراث جهانی
تجربه نشان میدهد در بسیاری از موارد، آسیبهایی که به آثار تاریخی وارد میشود، نتیجه گذر زمان نیست بلکه حاصل رفتارهای نادرست و بیتوجهی ماست. یادگارینویسی، لمس آثار و حضور بدون ضابطه در محوطههای تاریخی، بارها بخشی از میراث ارزشمند کشورمان را تهدید کرده است؛ موضوعی که ضرورت آموزش و مسئولیتپذیری بازدیدکنندگان را دوچندان میکند. دکتر رضایی با تاکید بر این موضوع میگوید: افرادی که برای بازدید از این مناطق مراجعه میکنند_ چه گردشگر باشند و چه پژوهشگر_ باید مجموعهای از اصول و کدهای اخلاقی را رعایت کنند.
کارشناسان تاکید میکنند آموزش یکی از مهمترین الزامات حفاظت از میراثی است که باید برای آیندگان شود، آموزش باید همه گروهها، از مدیران و مسئولان گرفته تا مردم محلی و بازدیدکنندگان را شامل شود. زیرا حفاظت از میراث جهانی بدون افزایش آگاهی عمومی امکانپذیر نیست.