در شرایط پس از جنگ تحمیلی اخیر و ضرورت بازسازی و ارتقای توانمندیهای راهبردی کشور، ایران با تکیه بر دانش بومی، ظرفیت شرکتهای دانشبنیان و توان متخصصان داخلی، مسیر توسعه زنجیره فضایی را با شتاب بیشتری دنبال میکند. وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات نیز با تمرکز بر تکمیل زیرساختهای فضایی، توسعه خدمات کاربردی مبتنی بر دادههای ماهوارهای، تکمیل پروژههای راهبردی و افزایش نقشآفرینی بخش خصوصی، در تلاش است ظرفیتهای این حوزه را به مرحله تازهای برساند. رئیسسازمان فضایی ایران معتقد است این مسیر ادامه همان نگاه راهبردی رهبر شهید انقلاب به صنعت فضایی است؛ نگاهی که فضا را نه صرفا یک فناوری برای ساخت ماهواره، بلکه زنجیرهای از علم، نوآوری، اقتصاد دانشبنیان و خدمات راهبردی برای پیشرفت و اقتدار ملی میداند. جامجم همزمان با ۲۲ تیرماه، روز فناوری اطلاعات با دکتر حسن سالاریه، آخرین وضعیت پروژههای فضایی، روند توسعه ماهوارههای بومی و برنامههای آینده کشور در این حوزه را بررسی کرده است.
نگاه رهبر شهید انقلاب به صنعت فضایی چگونه بود؟
رهبر شهید انقلاب صنعت فضایی را صرفا یک پروژه فناورانه یا حوزهای محدود به ساخت و پرتاب ماهواره نمیدانستند، بلکه آن را بخشی از منظومه پیشرفت علمی و فناوری کشور و یکی از پایههای اقتدار ملی تلقی میکردند. از نگاه ایشان، صنعت فضایی زنجیرهای بههمپیوسته از علم، پژوهش، فناوری، شرکتهای دانشبنیان، بخش خصوصی و خدمات فضایی است که میتواند علاوه بر تأمین نیازهای راهبردی کشور، زمینهساز توسعه اقتصاد دانشبنیان و خودکفایی فناورانهباشد.
بر همین اساس، ایشان همواره بر حرکت مستمر، هدفمند و آیندهنگر در این حوزه تأکید و انتظار داشتند دستاوردهای علمی به فناوری، محصول و خدمت تبدیل شود.
این نگاه چه تأثیری بر مسیر توسعه این صنعت در کشور داشت؟
این رویکرد در سیاستهای کلی نظام، برنامههای توسعه و اسناد بالادستی نیز بازتاب یافت و موجب شد صنعت فضایی همواره در شمار اولویتهای راهبردی کشور قرار گیرد. یکی از ویژگیهای این رویکرد، مطالبهگری مستمر بود. ایشان علاوه بر حمایت از پیشرفتهای صنعت فضایی، همواره روند اجرای برنامهها را پیگیری میکردند و در مقاطعی که سرعت توسعه کاهش مییافت، بر ضرورت جبران عقبماندگیها و تسریع اجرای پروژهها تأکید داشتند.
در کنار این موضوع، باور عمیق به توان نسل جوان، شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی نیز از ارکان اصلی این نگاه بود؛ رویکردی که امروز به افزایش نقش این بخشها در توسعه فناوریهای فضایی و حرکت صنعت فضایی کشور به سمت اقتصاد فضا منجر شدهاست.
تابآوری صنعت فضایی کشور را در ایام جنگ تحمیلی اخیر و پس از آن چگونه ارزیابی میکنید؟
صنعت فضایی کشور از چند منظر دارای تابآوری است و این ویژگی در آینده نیز حفظ خواهد شد. نخستین عامل، بومیبودن این صنعت و اتکای آن به دانش، تخصص و سرمایه انسانی داخلی است؛ سرمایهای که با آسیبدیدن زیرساختها از بین نمیرود. عامل دوم، توسعه ساختار صنعت فضایی و حضور مراکز تحقیقاتی، شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی است که موجب میشود آسیب به بخشی از زیرساختها، روند فعالیت کل صنعت را متوقف نکند. عامل سوم نیز تجربه ارزشمند کشور در توسعه فناوریهای فضایی است که بازسازی و ادامه پروژهها را پس از بحران با سرعت و اتکا به تجربیات گذشته امکانپذیر میسازد. بسیاری از پروژههای فضایی نیز هماکنون در حال اجرا هستند و امیدواریم امسال نیز شاهد دستاوردهای مهمی در این حوزه باشیم.
سازمان فضایی ایران از جنگ تحمیلی اخیر چه تجربههایی بهدستآورد؟
مهمترین تجربه این دوره، ضرورت استفاده هرچهبیشتر از ظرفیت بخش خصوصی در صنعت فضایی بود. هر اندازه بتوانیم تعداد بیشتری از شرکتهای خصوصی را در طراحی، ساخت ماهواره و زیرسامانههای فضایی مشارکت دهیم، هم سرعت توسعه فناوری افزایش خواهد یافت و هم صنعت فضایی در شرایط بحرانی پایداری بیشتری پیدا میکند.
تجربه جنگ اخیر همچنین نشانداد که دادهها و تصاویر ماهوارهای نقش تعیینکنندهای در مدیریت بحران دارند. کشورهایی که از ظرفیتهای فضایی خود به شکل مؤثرتری استفاده میکنند، در مدیریت شرایط بحرانی، ازجمله بحرانهای ناشی از جنگ، عملکرد سریعتر و دقیقتری خواهند داشت. از این رو، توسعه صنعت فضایی باید با تکیه بر بخش خصوصی، ایجاد رقابت میان شرکتها و گسترش ظرفیتهای موجود دنبال شود. این رویکرد علاوه بر افزایش سرعت ساخت محصولات فضایی، موجب تقویت تابآوری این صنعت خواهد شد. این موضوع تنها به ساخت ماهواره محدود نیست، بلکه توسعه ایستگاههای زمینی، سامانههای کنترل ماهواره و زیرساختهای دریافت و پردازش تصاویر فضایی را نیز شامل میشود.
درحالحاضر چند پروژه راهبردی از سوی سازمان مدیریت میشود؟
پروژههای متعددی در صنعت فضایی کشور در سه محور اصلی توسعه زیرساختها، طراحی و ساخت ماهواره و ماهوارهبر و توسعه خدمات مبتنی بر دادهها و تصاویر ماهوارهای در حال اجراست که همگی با محوریت و مشارکت راهبردی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در حال پیگیری است. در بخش زیرساخت، توسعه مراکز آزمون، تجمیع، کنترل و پردازش دادههای ماهوارهای، افزایش ظرفیت ایستگاههای زمینی و تکمیل پایگاه فضایی چابهار با جدیت دنبال میشود. در حوزه ساخت ماهواره نیز پروژههایی مانند ماهوارههای مخابراتی «ناهید۲» و «ناهید۳»، ماهوارههای سنجشی «پارس۲» و «پارس ۳»، ماهوارههای راداری و همچنین منظومه ۲۴ ماهوارهای «شهیدسلیمانی» با مشارکت مجموعههای دولتی و خصوصی در دست اجراست. همزمان، توسعه خدمات مبتنی بر دادهها و تصاویر ماهوارهای با هدف گسترش کاربردهای فناوری فضایی، توسعه اقتصاد فضا و افزایش مشارکت بخش خصوصی از اولویتهای اصلی سازمان فضایی و وزارت ارتباطات بهشمارمیرود.
با توجه به پشت سر گذاشتن شرایط اخیر اولویتهای سازمان چیست و چه تغییراتی نسبت به گذشته ایجاد شده است؟
در شرایط کنونی، مهمترین اولویت ما تکمیل پروژههای صنعت فضایی با سرعتی بیش از گذشته و توسعه خدمات با ارزش افزوده است. همچنین بخشی از زیرساختهای این حوزه در جریان حوادث اخیر دچار آسیب شد و به همین دلیل، بازسازی، بهروزرسانی و ارتقای این زیرساختها در اولویت قرار گرفته است. در کنار آن، تکمیل پروژههایی مانند منظومه ماهوارهای «شهید سلیمانی»، ماهوارههای سنجشی «پارس ۲» و «پارس ۳»، توسعه ماهوارههای راداری و گسترش همکاری با بخش خصوصی در دستورکار قرار دارد.
همچنین معماری زیرساختهای فضایی درحال بازنگری است تا ضمن بهرهگیری بیشتر از ظرفیت شرکتهای داخلی، روند توسعه این صنعت شتاب بگیرد.
در کنار توسعه ماهوارهها، تمرکز ویژهای بر گسترش خدمات فضایی و استفاده از دادههای ماهوارهای در حوزههایی مانند مدیریت منابع آب، کشاورزی، محیط زیست، مدیریت شهری و پایش ساختوسازها وجود دارد تا این فناوری نقش پررنگتری در افزایش بهرهوری و کاهش هزینههای کشور ایفاکند.
نگاه رهبر شهید انقلاب به صنعت فضایی چگونه بود؟
رهبر شهید انقلاب صنعت فضایی را صرفا یک پروژه فناورانه یا حوزهای محدود به ساخت و پرتاب ماهواره نمیدانستند، بلکه آن را بخشی از منظومه پیشرفت علمی و فناوری کشور و یکی از پایههای اقتدار ملی تلقی میکردند. از نگاه ایشان، صنعت فضایی زنجیرهای بههمپیوسته از علم، پژوهش، فناوری، شرکتهای دانشبنیان، بخش خصوصی و خدمات فضایی است که میتواند علاوه بر تأمین نیازهای راهبردی کشور، زمینهساز توسعه اقتصاد دانشبنیان و خودکفایی فناورانهباشد.
بر همین اساس، ایشان همواره بر حرکت مستمر، هدفمند و آیندهنگر در این حوزه تأکید و انتظار داشتند دستاوردهای علمی به فناوری، محصول و خدمت تبدیل شود.
این نگاه چه تأثیری بر مسیر توسعه این صنعت در کشور داشت؟
این رویکرد در سیاستهای کلی نظام، برنامههای توسعه و اسناد بالادستی نیز بازتاب یافت و موجب شد صنعت فضایی همواره در شمار اولویتهای راهبردی کشور قرار گیرد. یکی از ویژگیهای این رویکرد، مطالبهگری مستمر بود. ایشان علاوه بر حمایت از پیشرفتهای صنعت فضایی، همواره روند اجرای برنامهها را پیگیری میکردند و در مقاطعی که سرعت توسعه کاهش مییافت، بر ضرورت جبران عقبماندگیها و تسریع اجرای پروژهها تأکید داشتند.
در کنار این موضوع، باور عمیق به توان نسل جوان، شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی نیز از ارکان اصلی این نگاه بود؛ رویکردی که امروز به افزایش نقش این بخشها در توسعه فناوریهای فضایی و حرکت صنعت فضایی کشور به سمت اقتصاد فضا منجر شدهاست.
تابآوری صنعت فضایی کشور را در ایام جنگ تحمیلی اخیر و پس از آن چگونه ارزیابی میکنید؟
صنعت فضایی کشور از چند منظر دارای تابآوری است و این ویژگی در آینده نیز حفظ خواهد شد. نخستین عامل، بومیبودن این صنعت و اتکای آن به دانش، تخصص و سرمایه انسانی داخلی است؛ سرمایهای که با آسیبدیدن زیرساختها از بین نمیرود. عامل دوم، توسعه ساختار صنعت فضایی و حضور مراکز تحقیقاتی، شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی است که موجب میشود آسیب به بخشی از زیرساختها، روند فعالیت کل صنعت را متوقف نکند. عامل سوم نیز تجربه ارزشمند کشور در توسعه فناوریهای فضایی است که بازسازی و ادامه پروژهها را پس از بحران با سرعت و اتکا به تجربیات گذشته امکانپذیر میسازد. بسیاری از پروژههای فضایی نیز هماکنون در حال اجرا هستند و امیدواریم امسال نیز شاهد دستاوردهای مهمی در این حوزه باشیم.
سازمان فضایی ایران از جنگ تحمیلی اخیر چه تجربههایی بهدستآورد؟
مهمترین تجربه این دوره، ضرورت استفاده هرچهبیشتر از ظرفیت بخش خصوصی در صنعت فضایی بود. هر اندازه بتوانیم تعداد بیشتری از شرکتهای خصوصی را در طراحی، ساخت ماهواره و زیرسامانههای فضایی مشارکت دهیم، هم سرعت توسعه فناوری افزایش خواهد یافت و هم صنعت فضایی در شرایط بحرانی پایداری بیشتری پیدا میکند.
تجربه جنگ اخیر همچنین نشانداد که دادهها و تصاویر ماهوارهای نقش تعیینکنندهای در مدیریت بحران دارند. کشورهایی که از ظرفیتهای فضایی خود به شکل مؤثرتری استفاده میکنند، در مدیریت شرایط بحرانی، ازجمله بحرانهای ناشی از جنگ، عملکرد سریعتر و دقیقتری خواهند داشت. از این رو، توسعه صنعت فضایی باید با تکیه بر بخش خصوصی، ایجاد رقابت میان شرکتها و گسترش ظرفیتهای موجود دنبال شود. این رویکرد علاوه بر افزایش سرعت ساخت محصولات فضایی، موجب تقویت تابآوری این صنعت خواهد شد. این موضوع تنها به ساخت ماهواره محدود نیست، بلکه توسعه ایستگاههای زمینی، سامانههای کنترل ماهواره و زیرساختهای دریافت و پردازش تصاویر فضایی را نیز شامل میشود.
درحالحاضر چند پروژه راهبردی از سوی سازمان مدیریت میشود؟
پروژههای متعددی در صنعت فضایی کشور در سه محور اصلی توسعه زیرساختها، طراحی و ساخت ماهواره و ماهوارهبر و توسعه خدمات مبتنی بر دادهها و تصاویر ماهوارهای در حال اجراست که همگی با محوریت و مشارکت راهبردی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در حال پیگیری است. در بخش زیرساخت، توسعه مراکز آزمون، تجمیع، کنترل و پردازش دادههای ماهوارهای، افزایش ظرفیت ایستگاههای زمینی و تکمیل پایگاه فضایی چابهار با جدیت دنبال میشود. در حوزه ساخت ماهواره نیز پروژههایی مانند ماهوارههای مخابراتی «ناهید۲» و «ناهید۳»، ماهوارههای سنجشی «پارس۲» و «پارس ۳»، ماهوارههای راداری و همچنین منظومه ۲۴ ماهوارهای «شهیدسلیمانی» با مشارکت مجموعههای دولتی و خصوصی در دست اجراست. همزمان، توسعه خدمات مبتنی بر دادهها و تصاویر ماهوارهای با هدف گسترش کاربردهای فناوری فضایی، توسعه اقتصاد فضا و افزایش مشارکت بخش خصوصی از اولویتهای اصلی سازمان فضایی و وزارت ارتباطات بهشمارمیرود.
با توجه به پشت سر گذاشتن شرایط اخیر اولویتهای سازمان چیست و چه تغییراتی نسبت به گذشته ایجاد شده است؟
در شرایط کنونی، مهمترین اولویت ما تکمیل پروژههای صنعت فضایی با سرعتی بیش از گذشته و توسعه خدمات با ارزش افزوده است. همچنین بخشی از زیرساختهای این حوزه در جریان حوادث اخیر دچار آسیب شد و به همین دلیل، بازسازی، بهروزرسانی و ارتقای این زیرساختها در اولویت قرار گرفته است. در کنار آن، تکمیل پروژههایی مانند منظومه ماهوارهای «شهید سلیمانی»، ماهوارههای سنجشی «پارس ۲» و «پارس ۳»، توسعه ماهوارههای راداری و گسترش همکاری با بخش خصوصی در دستورکار قرار دارد.
همچنین معماری زیرساختهای فضایی درحال بازنگری است تا ضمن بهرهگیری بیشتر از ظرفیت شرکتهای داخلی، روند توسعه این صنعت شتاب بگیرد.
در کنار توسعه ماهوارهها، تمرکز ویژهای بر گسترش خدمات فضایی و استفاده از دادههای ماهوارهای در حوزههایی مانند مدیریت منابع آب، کشاورزی، محیط زیست، مدیریت شهری و پایش ساختوسازها وجود دارد تا این فناوری نقش پررنگتری در افزایش بهرهوری و کاهش هزینههای کشور ایفاکند.