دلی شکسته و غمی به وسعت یک تاریخ، سینههایمان را میفشارد. فردا، پایتخت دلهای شکسته، مشهد مقدس، آغوش میگشاید تا «آقای شهید ایران» را در حریم ملکوتی امام رئوف(ع) به آغوش بکشد و در جوار قدسی خویش آرام دهد. او که سالها بر پیکر هزاران شهید، گواهی خیر میداد، اکنون خود در میان سیلاب اشک ملتی سوگوار، با همان «اللهم إنا لانعلم منه إلا خیراً» به آسمان میرود؛ وداعی جانسوز، تجلی میلیونی ارادتی که از عمق جانها برخاسته و فریاد ملتی است که با وجود فقدان تکیهگاه خود، اما با صلابت بر راهش ثابت قدم است.
شهادت سرخ؛ اعتراف سبز یک ملت
نماز آغاز شد. حضرت آیتالله العظمی سبحانی تکبیر گفت. اما این بار، دلهای میلیونها انسان در مصلا و خیابانها، همزمان به سالهایی پرواز کرد که صدایی آشنا و پرصلابت را میشنیدند، آن گاه که او با قامت استوار بر پیکر عزیزان ملت نماز عشق اقامه میکرد. ملت، جملهای را با بغض فریاد زد که سالها از حنجره خود او شنیده بود: «اللهم إنا لانعلم منه إلا خیراً». آن مرد بزرگی که عمری را صرف شهادت دادن بر پاکی، اخلاص و مجاهدت دیگران کرد، اکنون خود موضوع همان گواهی مقدس شده است. او که با قامتی استوار بر پیکر مطهر سپهبد حاجقاسم سلیمانی، شهید رئیسی و هزاران شهید دیگر نماز عشق خواند؛ اکنون خود در حلقه محاصره میلیونها دل بیقرار، با همین عبارات آسمانی به سوی ابدیت بدرقه میشود. تاریخ، گاهی چه زیبا، دقیق و منصفانه پایانبندی داستانهای بزرگ را مینویسد. اراده الهی چنین مقدر کرده بود که آخرین صفحه از دفتر زندگی این رهبر فرزانه، با همان گواهی پاکی بسته شود که خود او سالها بر پیکر هزاران شهید جاری میکرد.
راز فقهی یک تمایز؛ چرا نمازها تفکیک شد؟
نماز بر پیکر رهبر شهید امت، با دقت علمی و ظرافتهای خاص فقه شیعه همراه بود. به توصیه و فتوای حضرت آیتالله العظمی سبحانی، تصمیم بر آن شد که نماز بر پیکر مطهر آقای شهید ایران به صورت کاملاً مستقل از اعضای خانواده مکرمشان اقامه شود. بر همین اساس، آن فرازهای مستحبی که معمولاً در نماز میت برای طلب مغفرت و عفو از تقصیرات خوانده میشود عبارت شریف: «اللهم إن کان محسناً فزد فی إحسانه، وإن کان مسیئاً فتجاوز عن سیئاته؛ خدایا اگر نیکوکار است بر نیکیاش بیفزا و اگر خطاکار است از گناهانش درگذر»، در نماز نخست عمداً قرائت نشد؛ چرا که مقام شهادت، مقام طهارت مطلق و معامله مستقیم با پروردگار است و برای کسی که در راه اعتلای کلمةالله و به دست شقیترین دشمنان روی زمین به شهادت رسیده، فرض خطاکاری معنا ندارد. آیتالله العظمی سبحانی مبنای کیفیت این نماز خاص را از کتاب مستطاب «وسیلة النجاة» اثر فقیه نامدار آیتالله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی استخراج کردند. سپس در نماز دوم بر پیکر فرزندان شهیدشان، عبارات مستحب طبق روال معمول خوانده شد و نماز سوم نیز به نیت احتیاط بر پیکر نوه خردسالشان اقامه گردید.
طنین جانسوز تکبیرهای حکیم متأله در قم
شکوه این وداع جانسوز روز گذشته در شهر مقدس قم تکرار شد. جایی که پیر مفسران و فیلسوف بزرگ عصر، حضرت آیتالله العظمی جوادی آملی بر پیکر مطهر یار و همراه دیرین خود ایستاد. ایشان با لحنی آمیخته با غمی عمیق و بغضی که راه گلو را بسته بود، عباراتی را بر زبان جاری کرد که بیشتر به یک خطبه توحیدی و عرفانی در رثای شهید شبیه بود تا یک نماز معمولی. آیتالله العظمی جوادی آملی با تکرار سهباره عبارت «اللهم» در ابتدای دعا که طبق روایات معصومین(ع) نشانهای از اصرار بر استجابت و توسل تام است، فضای مصلای قم را منقلب کرد. ایشان چنین زمزمه کرد: «اللهم إنه نزل مجاهداً موحداً» بارالها، او در حالی به محضر تو وارد شد که مجاهدی یکتاپرست بود. «اللهم، اللهم، اللهم إنه نزل عندک شهیداً» خدایا، خدایا، خدایا، او در پیشگاه تو به عنوان شهید فرود آمده است. «اللهم إنه نزل عندک قتیلاً للإسلام، قتیلاً لأمهٍ مسلمه» بارالها، او در حالی به نزد تو آمد که در راه اسلام و برای امت مسلمان به شهادت رسیده است. این کلمات، گواهی یک حکیم و فقیه وارسته بر حقانیت و خدامحوری رهبری بود که تمام عمرش را وقف قرآن، مکتب اهلبیت(ع) و حفظ عزت امت اسلامی کرده بود. اشکهای سرازیر شده از محاسن سپید آیتالله العظمی جوادی آملی، گویاترین تفسیر بر غربت و عظمت این شهید بزرگوار بود.
میراث فقه، آداب وداع
اقامه چندباره نماز میت بر پیکر رهبر شهید و تفاوت در قرائت برخی فرازها، پرسشهایی فقهی ایجاد کرده است. در گفتوگو با آیتالله ابوالقاسم علیدوست، استاد برجسته حوزه علمیه قم، مرز میان مستحبات توقیفی و رفتارهای سلیقهای در مناسک عبادی را بررسی کردهایم.
اقدام حضرت آیتالله العظمی سبحانی در تفکیک نمازها بر پیکر مطهر رهبر شهید و خانواده ایشان و به طور خاص حذف تعمدی فراز معروف «إن کان محسناً... وإن کان مسیئاً...» بر اساس مبانی فقهی کتاب وسیلة النجاة، چه پیام فقهی و کلامی دارد؟ تفاوت ماهوی نماز میت با سایر نمازهای واجب در این زمینه چیست؟
برای پاسخ ابتدا باید به یک اصل بنیادین در فقه اشاره کنم؛ اصل در عبادات، به اصطلاح حوزوی توقیفی بودن آنهاست. یعنی ما شرعاً مجاز نیستیم جملهای را خودسرانه به یک عبادت اضافه یا از آن کم کنیم. مثلاً افزودن جملات خارج از دستورالعمل مأثور در تشهد نماز واجب، حداقل ناپسند و در صورت قصد تشریع، مشکلساز است. اما نکته مهم، ماهیت نماز میت است. این نماز با اینکه صلات نامیده میشود، در واقع و حقیقتاً دعاست. به همین علت، طهارت که رکن هر نمازی است، در نماز میت شرط نیست؛ حتی پاک بودن بدن و لباس از نجاسات نیز معتبر نیست. از طرفی، برخلاف سایر نمازها که بدون فاتحةالکتاب نیستند، در نماز میت سوره حمد نمیخوانیم. پس نماز میت، از جنس صلوات یومیه نیست و بیشتر ماهیت دعایی دارد. این نماز دارای یک بخش واجب مختصر و یک بخش مستحب شامل ذکرهای متعدد است. فرازهایی مانند «إن کان محسناً...» یا «اللهم إنا لانعلم منه إلا خیراً» همگی جزو مستحبات و دعاهای این نماز هستند. از آنجا که ماهیت این عمل دعاست، افراد میتوانند جملاتی را در قالب دعا به آن بیفزایند یا برخی مستحبات را نخوانند؛ بنابراین، حذف یا تغییر این فرازهای مستحب برای یک مجاهد یا شهید، از نظر فقهی مانعی ندارد.
روز گذشته در قم، حضرت آیتالله العظمی جوادی آملی با تکرار سهباره واژه جلاله «اللهم» و به کار بردن عباراتی نظیر «مجاهداً موحداً» و «قتیلاً للإسلام» بر پیکر رهبر شهید نماز گزاردند. آیا این اقدام را باید در چارچوب رفتارهای سلیقهای تحلیل کرد یا معنای دیگری دارد؟
در خصوص اقدام حضرت آیتالله العظمی جوادی آملی، ایشان کلمات و ذکرهای دعا را به خاطر عظمت جایگاه شخصیتی که در برابرشان بود تکرار کردند. این کار از باب ابراز ارادت و شهادت علمی و عرفانی به مدارج عالیه آن شهید بزرگوار است. البته توصیف اوصاف برجسته میت در قالب دعا اشکالی ندارد. در مورد رهبر شهید، نخواندن فرازهای مربوط به طلب بخشش گناهان در نماز اول، مسلماً برای ارج نهادن به مقام والای شهادت ایشان بود، اما در مجموع اگر همان جملات مأثور مانند «اللهم إن کان محسناً فزد فی إحسانه» نیز قرائت میشد، هیچ اشکال و منافاتی با کمال و علو درجات ایشان نداشت.
تکرار چندباره نماز میت توسط مراجع تراز اول بر پیکر یک شخصیت؛ مانند آنچه در تهران و قم برای رهبر شهید شاهد بودیم؛ بر اساس سنت و فقه تشیع چه جایگاه معنوی و کارکردی دارد؟
پاسخ این پرسش نیز در همان ماهیت دعایی نماز میت نهفته است. وقتی کاری ماهیت دعایی دارد، تکرار آن مانعی ندارد. یک عده از مؤمنان و شیفتگان که امکان حضور در تهران را نداشتند، دوست دارند ارادت قلبی خود را به این مجاهد بزرگ ابراز و برای ایشان طلب علو درجات کنند. باید بدانیم نماز میت مثل نماز ظهر و عصر نیست که اعاده آن بدون دلیل باطل باشد؛ هرچند نماز واجب را هم در مواردی (مثل جماعت) میتوان مجدداً خواند و خداوند بهترین آنها را به عنوان فریضه انتخاب میکند. همان طور که یک امام جماعت ممکن است اول وقت در یک اداره نماز بخواند و ساعتی بعد در جای دیگری نماز جماعت را اعاده کند، تکرار نماز میت نیز به عنوان ابراز همدردی، وفاداری و دعای دستهجمعی مؤمنان در شهرهای مختلف هیچ اشکال شرعی ندارد و تجلی پیوند عمیق امت با خادمان و رهبران خویش است.
وصال در حریم مطهر رضوی
امروز کاروان عشق پس از وداع با دشتهای تشنه کربلا و نجف، به میهن بازمیگردد. فردا مشهد مقدس، پایتخت دلهای شکسته، میزبان پیکر مطهری خواهد بود که پناهگاهی جز ولایت الهی و توسل به اهل بیت(ع) نمیشناخت. ما نه تنها یک رهبر، که پدری دلسوز، تکیهگاهی محکم و تجسمی از صبوری و اقتدار مذهبی را به حریم امن و بهشتی امام رئوف(ع) میسپاریم. در این وداع حماسی، گویی هر تکبیر، نغمهای از عشق و هر دعا، خطبهای در مدح آن شهید راه خداست؛ همچون آن حکیم فرزانه، حضرت آیتالله العظمی جوادی آملی که با اشک و بغض، نه فقط نماز، بلکه خطبهای در رثای «مجاهداً موحداً» و «قتیلاً للإسلام» خواند. چقدر زیباست که پایان راه این عاشق دلسوخته، با گواهی صادقانه و جاری از عمق جان میلیونها انسان رقم میخورد؛ ملتی که بر پیکر او نماز عشق میخواند و با تمام وجود فریاد میزند: «اللهم... إنا لانعلم منه إلا خیراً».