به گزارش خبرنگار ایرنا، تابش آفتاب سوزان بر تن نحیف اراضی بی آب و علف شهرستان های استان همدان در کنار کاهش بارش ها و برداشت بی رویه منابع آبی، تهدیدی برای منابع حیاتی و عامل تشدید بیابانزایی در استان شناخته میشود و اداره کل منابع طبیعی با اشراف به این موضوع، امسال تلاش خود را به بهره گیری از پنلهای خورشیدی برای احیای خاک معطوف کرده است.
منابع طبیعی همدان در طرحی پیشرو، تلفیق «مزارع خورشیدی» و «کاشت گونه مقاوم شپله» (کاپاریس) را به عنوان یک راهکار دوگانه در دستور کار قرار داده و تکنولوژی را به خدمت طبیعت درآورده به گونه ای که پنل های خورشیدی؛ سنگر جدید در نبرد با بیابانزایی شده است.
پنلهای خورشیدی با ایجاد سایه و کاهش تبخیر، بستری امن برای رشد این گیاه ارزشمند فراهم میکنند و در مقابل، ریشههای قدرتمند شپله با تثبیت خاک، سدی طبیعی در برابر فرسایش بادی ایجاد می کنند.
تبدیل ۱۹ هزار هکتار از اراضی ملی به بیابان
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان به مناسبت ۱۷ ژوئن روز جهانی بیابان زدایی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا گفت: در این استان از سال ۱۳۹۵ موضوع تخریب زمین و ایجاد بیابان توسط نهادهای مسوول در حوزه ملی پذیرفته شد یعنی آنها پذیرفتند که بخشی های از همدان تبدیل به بیابان شده است.
اسفندیار خزائی افزود: ۲ مولفه مهم خشکسالی و بهره برداری بی رویه از سرزمین ناشی از ورود بیش از حد مجاز دام به مراتع و برداشت بیش از حد آب از زمین موجب بروز پدیده بیابان در استان همدان شده است، بنابراین استان در این باره کارهای را پیگیری کرده است.
وی اضافه کرد: ۱۰۲ هزار هکتار از اراضی استان که با پدیده بیابان درگیر شده مورد مطالعه قرار گرفت که حدود ۱۹ هزار و ۶۴۰ هکتار از آن در اراضی ملی قرار دارد که شامل ۳۷ هزار و ۲۵۰ هکتار در همدان، ۱۰ هزار و ۷۳۰ هکتار در فامنین، ۱۰ هزار و ۷۲۰ هکتار در کبودرآهنگ و ۶ هزار و ۳۲۳ هکتار در شهرستانهای ملایر می شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان بیان کرد: پدیده بیابان مناطقی از بخش قهاوند شهرستان همدان، فامنین، کبودرآهنگ و ملایر را درگیر خود کرده است که در این اراضی ۵۰۰ هکتار عملیات اجرایی شامل قُرق، بذر کاری، نهال کاری با گونه های مختص بیابان و مقاوم در برابر کم آبی شامل آتریپلکس، قره داغ ،بادام، شیرین بیان و برای تولید علوفه صورت گرفته است.
ایجاد مزارع خورشیدی در ۳۰۰ هکتار از اراضی بیابانی
خزائی افزود: استفاده و نصب پنلهای خورشیدی در مناطق بیابانی، یکی از هوشمندانهترین روشها برای تبدیل تهدید تابش شدید و مستقیم خورشید به فرصت تولید انرژی پاک است که در این باره تفاهم نامه هایی نیز منعقد شده است.
وی اضافه کرد: در حواشی پنل های خورشیدی کاشت گونه گیاهی "شپله" در اراضی به وسعت ۳۰۰ هکتار در نظر گرفته شده که این گونه ها به علت رشد چتری و ارتفاع نگرفتن، آسیبی به پنل ها نیز نمی زند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان ادامه داد: در این مناطق، گیاهان از سایه پنلها بهره برده تا در برابر گرمای کشنده دوام بیاورند همچنین تعریق گیاهان زیر پنلها باعث خنک شدن هوا میشود؛ جالب اینکه پنلهای خورشیدی در دمای خنکتر، راندمان الکتریکی بالاتری دارند.
خزائی افزود: تبدیل منطقهای به مزرعه خورشیدی ، آن محدوده را به یک منطقه حفاظتشده تبدیل کرده از این رو دیگر کسی اجازه چرای بیرویه دام، تجاوز و تخریب آن را ندارد، که این خود به خود فرصتی برای بازسازی طبیعی خاک و پوشش گیاهی منطقه ایجاد میکند.
وی بیان کرد: گونه شپله قرار است در این اراضی کشت شود که این گونه ارزش اقتصادی بالایی دارد و هم اینک از آن برای تولید "ترشی" استفاده کرده که این تولیدات قابلیت صادرات نیز دارد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان ادامه داد: گونه شپله ارتفاع ندارد و به رنگ سبز است و رنگ سبز آن از بروز حریق جلوگیری می کند همچنین میزان نفوذپذیری آب در خاک را بالا برده و حفاظت خاک را نیز ارتقا می دهد.
خزائی گفت: پنل های خورشیدی با ایجاد سایه، تشعشع خورشید را کم کرده و موجب می شود زیر این پنل ها سبزینه و گیاهان بومی رشد کند.
ریزگرد ماحصل بیابانی شدن اراضی
وی گفت: استان همدان دارای ۶۶۵ هزار و ۹۰۹ هکتار اراضی ملی است که ۳۵۳ هزار و ۴۸۹ هکتار آن را اراضی درجه سه "کم تراکم"، ۲۶۰ هزار و ۷۶۰ هکتار اراضی درجه ۲ "متراکم" و ۵۱ هزار و ۶۱۸ هکتار درجه یک است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان افزود: یک درصد مراتع کشور در همدان قرار دارد در حالیکه این مراتع سه درصد علوفه مورد نیاز کشور را تولید می کند این بدان معناست که وضعیت مراتع استان خوب است.
خزائی اظهارکرد: همدان دارای چهار حوزه آبخیز قره چای به عنوان بزرگترین حوزه، گاماسیاب(کرخه)، سفید رود و کوچکترین آن گاوشان است بیشترین میزان ذخیره رطوبتی قابل استفاده برای گیاه در لایه فعال خاک مربوط به حوزه آبخیز سفیدرود با ۱۶ تن در هکتار است.
وی اظهارکرد: مناطقی که دارای ترکیبی از خاک رس و آهک است فرسایش خاکی بیشتری نسبت به سایر اراضی دارد و با بارش باران این خاک شسته شده و به پایین دست هدایت می شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان با بیان اینکه فرساش ۱۰ تن خاک در هکتار در طول یکسال امری طبیعی است، ادامه داد: هر چند از این خاک در پایین دست برای کشاورزی استفاده می شود اما در صورت تشدید فرسایش خاک با اجرای عملیات آبخیزداری بیولوژیکی و مکانیکی از تشدید فرسایش خاک جلوگیری می شود.
خزائی تاکید کرد: بیابانی شدن یک منطقه موجب کاهش رطوبت خاک شده و این وضعیت موجب می شود که با یک وزش باد ریزگرد در هوا پراکنده شود.
وی در ادامه کاشت محصولات پر آب بر و رعایت نکردن الگوی کشت را از عوامل موثر در بیابانی شدن اراضی استان دانست و گفت: سازمان جهاد کشاورزی در این راستا طرح هایی در دستور کار قرار داده است و در این میان منابع طبیعی نیز با کاشت نهال به کمک آمده است.
خزائی گفت: همچنین در کمیته سازگاری با کم آبی با حضور معاون امور عمرانی استاندار، درباره کشت محصولات متناسب با اقلیم منطقه بحث و تبادل نظر می شود.
چهار شهرستان همدان درگیر بیابان
رییس امور مراتع و بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان نیز بیان کرد: شهرستان های همدان، ملایر، کبودرآهنگ و فامنین اراضی بیابانی استان را در خود جای دادند که بیشترین اراضی بیابانی مربوط به دشت قهاوند همدان و در مجاورت استان مرکزی است.
سعید الیاسی افزود: فعالیت های مدیریتی و بیولوژیک منابع طبیعی و آبخیزداری همدان با توجه به همه محدودیت های اعتباری، مشارکت نامناسب جوامع محلی و نوسانات چشمگیر بارندگی، برای احیای اراضی بیابانی مناسب بوده است.
وی اضافه کرد: در بخش هایی از اراضی بیابانی روستاهای گنده جین، نوآباد، شاوه، رامیشان، روعان از توابع شهرستان کبودرآهنگ به دلیل همکاری نهادهای سیاسی، اجتماعی و به خصوص مشارکت اهالی و جوامع محلی برنامه های احیایی خوبی انجام شده و به جرات می توان گفت به شرط نگهداری و حفاظت از این اقدامات در مناطق یاد شده اثری از فرسایش بادی و پدیده شوم گرد و غبار نخواهیم داشت.
عوامل ایجاد و تشدید بیابانی شدن همدان
رییس امور مراتع و بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان اظهارکرد: مدیریت نامناسب اراضی با توجه به کیفیت نامناسب آب در دشت قهاوند و نفوذپذیری آهسته خاک و وجود لایههای رسی عمقی، فاکتور آبیاری با آب شور سهم بسزایی در شور شدن خاک داشته است.
الیاسی افزود: همچنین به علت کمبود آب و بارش کم، امکان آبشویی نیز موجود نبوده و املاح محلول آب در لایههای خاک مستقر شدهاند همچنین روشهای آبیاری نیز بیشتر سنتی بوده که این وضعیت در بسیاری از نواحی دشت قابل مشاهده است.
وی اضافه کرد: استفاده از این روشها سبب توسعه شوری شده چنانکه زمین آبیاری شده به رنگ سپید به نظر رسیده و از زمینهای اطراف قابل تشخیص است.
به گفته رییس امور مراتع و بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان ادامه داد: استفاده بی حد و حصر از آبهای زیرزمینی بر وسعت و شدت این امر افزوده بنابراین کمبود آب به علت برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی موجب رها کردن این زمین ها از سوی مالکان و تبدیل آن به اراضی لُخت و بایر شده است.
افزایش سه برابری برداشت آب از دشت های ممنوعه
الیاسی یادآوری کرد: سالیان قبل کشاورزان با استفاده از آب چشمهها و قنوات منطقه، زراعت محدودی داشتند ولی با حفر چاههای عمیق به آب بیشتر برای استحصال دست یافتند و کشاورزی را توسعه دادند.
وی گفت: با توجه به بارش کم و فقدان سیستمهای تغذیه مصنوعی سفرهها در منطقه، هر روز که میگذرد سطح آبهای زیرزمینی افت میکند، تا آنجا که بسیاری از چاههای نیمه عمیق نیز خشک شده و هر ساله زارعان مجبور به عمیقتر کردن چاه خود شدند و اینک در بیشتر نواحی به خصوص در ناحیه خماجین از چاه ها فقط گاز خارج میشود.
رییس امور مراتع و بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان خاطر نشان کرد: فهرست دشت های ممنوعه از سال ۱۳۷۲ تا کنون اعلام شده با این وجود میزان برداشت آب سه برابر شده و هر ساله حداقل ۲ متر سطح آب های زیرزمینی افت می کند تا جایی که عمق بعضی چاه ها برای رسیدن به آب تا ۳۰۰ متر نیز رسیده است.
الیاسی ادامه داد: به علت کمبود آب، کشاورزان بیشتر اراضی کشت شده را رها کردند که رها شدن اراضی به دلیل کمبود آب زمینه را برای فرسایش هر چه بیشتر خاک و تجمع آب حاصل از سیلابهای مهلک به دلیل کاهش نفوذپذیری خاک فراهم ساخته است این مساله به نوبه خود سبب تجمع هر چه بیشتر املاح به دلیل تبخیر از سطح خاک میشود.
افت کیفیت آبهای زیر زمینی و شور شدن اراضی
وی اظهارکرد: یکی از عوامل مهم شور شدن اراضی منطقه، افت کیفیت شیمیایی آبهای زیرزمینی است؛ کیفیت شیمیایی آب چاههای منطقه از نظر آشامیدنی و کشاورزی وضعیت بدتری پیدا کرده و رعایت نکردن اصول زراعی در استفاده از آبهای بدکیفیت نیز سبب شور شدن هر چه بیشتر اراضی شده است.
رییس امور مراتع و بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان درباره تجاوز به حریم مراتع و اراضی ملی نیز گفت: سالیان اخیر افزایش جمعیت و نیاز به غذای بیشتر باعث شده بیشتر زمینهای دارای بازده از قبل، تحت کشت قرار گرفته و دیگر زمین مطلوب برای زراعت وجود نداشته است.
الیاسی افزود: بر اساس بررسیهای موجود در منطقه، این اراضی نیز مورد استفاده قرار گرفته و بعد از مدتی به دلیل افت شدید عملکرد رها و در نهایت تبدیل به بیابان شدند.
وی به بیان آثار منفی تبدیل مراتع به دیمزارها و کنترل نکردن فرسایش پرداخت و گفت: در چند دهه اخیر توسعه زراعت در منطقه باعث شده که مساحت مراتع کاهش یابد در عوض به طور چشمگیری بر مساحت اراضی لخت و بایر در منطقه افزوده شود.
رییس امور مراتع و بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان اضافه کرد: اندک مراتع باقیمانده در منطقه نیز تحت فشار چرای بیرویه و بدون کنترل دام قرار دارند.
الیاسی بیان کرد: به دلیل تخریب شدید، وضعیت مراتع فقیر تا بسیار فقیر با گرایش منفی است و به علت کمبود آب و رکود در امر زراعت بیشتر روستائیان مبادرت به خرید دام به منظور گذران زندگی کردهاند که در مراتع مشغول چرا هستند، چرای بیرویه دام و عدم مدیریت در مراتع یکی از عوامل مؤثر در تخریب مراتع منطقه است.
شناسایی ۱۰۲ هزار هکتار اراضی بیابانی در همدان
وی گفت: بر اساس آخرین مطالعات صورت گرفته حدود ۱۰۲ هزار هکتار از اراضی این استان تبدیل به بیابان شده است که ۱۹ هزار و ۶۴۲ هکتار آن در اراضی ملی قرار دارد.
رییس امور مراتع و بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان افزود: وسعت اراضی ملی بیابانی شده در شهرستان همدان ۱۰ هزار و ۸۸۸ هکتار، فامنین چهار هزار و ۶۶۹ هکتار، کبودرآهنگ سه هزار و ۵۸۵ هکتار و ملایر ۵۰۰ هکتار است.
الیاسی بیان کرد: اداره بیابان منابع طبیعی همدان در ۱۲ ماهه سال گذشته اقدامات لازم برای احیای اراضی بیابانی را شامل یک هزار و ۵۲۷ هکتار اجرای عملیات قرق و چرائی، ۴۰۷ هکتار مراقبت و آبیاری، ۳۳۲ هکتار مدیریت جنگل های دست کاشت، ۲۰۱ هکتار اجرای طرح مشارکتی مناطق بیابانی ۶۰ هکتار مدیریت روان آب و ۲۴ هکتار احداث باد شکن انجام داده است.
وی اضافه کرد: اداره کل منابع طبیعی همدان در بیش از یک دهه گذشته برای احیای اراضی بیابانی عملیات های اصلاحی را در دستور کار قرار داده است امسال هم برای احیا اراضی ملی بیابانی ۶۰ هکتار عملیات آبیاری، مراقبت و عملیات بیولوژیکی سنواتی و ۵۰ هکتار عملیات بوته کاری و نهال کاری مصوب و هدفگذاری شده که اجرای آن نیازمند اختصاص ۲۵ میلیارد ریال اعتبار است.
اراضی بیابانی، کانون های گرد و غبار
معاون محیط زیست انسانی اداره کل محیط زیست همدان نیز در گفت و گو با ایرنا گفت: بر اساس مطالعات صورت گرفته از سوی ستاد ملی مدیریت گرد و غبار کشور ۴۸ هزار و ۸۶۸ هکتار از اراضی همدان به کانون های گرد و غبار تبدیل شده است.
سید عادل عربی افزود: این اراضی شامل ۱۷ هزار و ۲۷۲ هکتار اراضی شور(شوره زار)، ۱۶ هزار و ۲ هکتار اراضی کشاورزی دیم، ۱۱ هزار و ۴۴۲ هکتار اراضی کشاورزی، آبی و باغی، سه هزار و ۵۷۳ هکتار مرتع با تاج پوشش ۲۵ تا ۵۰ درصد و ۵۵۸ هکتار مرتع با تاج پوشش بالای ۵۰ درصد و ۳۱ هکتار مناطق مسکونی و شهری است.
وی ادامه داد: ۱۸ هزار و ۳۹۵ هکتار از کانون های گرد و غبار این استان دارای شدت متوسط، هفت هزار و ۴۶ هکتار دارای شدت کم و ۲۳ هزار و ۴۲۶ هکتار دارای شدت خیلی کم غبارخیزی است.
معاون محیط زیست انسانی اداره کل محیط زیست همدان اظهار کرد: داده های آماری از برخاست به طور متوسط سالانه ۱۱۳ تن گردوغبار از سطح ۴۸ هزار و ۸۶۸ هکتاری کانون های گرد و غبار همدان حکایت دارد که این ریزگردها در سطح استان و مناطق همجوار ریزش می کند.
عربی گفت: بر اساس تکالیف تعیین شده در آییننامه اجرایی «آمادگی مقابله با پدیده گردوغبار» نسبت به تدوین برنامه عمل مقابله با گردوغبار در قالب نوع برنامهها و تعیین میزان بودجه مورد نیاز برای اجرای آنها اقدام شد که در این راستا، از دستگاههای عضو کارگروه مقابله با پدیده گردوغبار درخواست شد در قالب ۲ هدف تبیین شده شامل پیشگیری از وقوع پدیده گردوغبار با تبیین سیاستها و برنامهها و ایجاد آمادگی و توانمندسازی استان برای کنترل، کاهش و مقابله با آثار زیانبار پدیده گردوغبار برنامههای خود را در قالب جداول مشخص برای یک برنامه ۱۰ ساله ارائه کنند.
وی اظهار کرد: به طور حتم یکی از آثار منفی بیابانی شدن اراضی مستعد، مواجهه این زمین ها با فرسایش بادی است و با معلق شدن خاک در هوا پدیده گرد و غبار ایجاد شده که علاوه بر افت کیفیت هوا آثار سو اقتصادی نیز به همراه دارد.
وی تغییرات اقلیمی و عوامل انسانی به ویژه به واسطه استفاده غیر اصولی از منابع آب را را در بیابانی شدن ارضی موثر دانست و خواستار کمنترل وضعیت کنونی توسط نهادهای متولی شد.
معاون محیط زیست انسانی اداره کل محیط زیست همدان گفت: این مجموعه مکلف به پایش هوا، جلوگیری از تشدید آلودگی هوا در مناطق مسکونی و صنعتی، نظارت بر عملکرد دستگاه ها، جمع بندی و گزارش فعالیت های صورت گرفته به دبیرخانه ستاد ملی در سازمان حفاظت محیط زیست هستیم.
ذرات ریز و خطرناک ۲.۵ میکرون در آسمان همدان
عربی گفت: بررسی های صورت گرفته مربوط به ۲ سال اخیر گویای این است که فصل تابستان پس از بروز پدیده گرد و غبار با منشا داخلی از سوی سایر استان ها، این گرد و غبار با ذرات ۲.۵ میکرون به همدان می رسد.
وی اضافه کرد: گرد و غبار درشت و ۱۰ میکرون در مسیر رسوب کرده و ذرات ریز و خطرناک با ۲.۵ میکرون در هوا معلق می ماند و به آسمان استان می رسد.
معاون محیط زیست انسانی اداره کل محیط زیست همدان تاکید کرد: این نوع از ذرات گرد و غبار به عمق ریه نفوذ کرده و بسیار خطرآفرین است و آثار سویی برای سلامت مردم به همراه دارد.
عربی تاکید کرد: بنابراین برای مقابله با پدیده بیابانزایی به عنوان یکی از اولویت های مهم استان و محیط زیست اگر کوتاهی کرده و به رسالت و تکالیف عمل نشود در آینده استان با چالش مواجه می شود.