جوان آنلاین: قم، به واسطه حضور بارگاه ملکوتی حضرت معصومه (س)، سالانه پذیرای میلیونها زائر داخلی و خیل عظیمی از عاشقان ائمه اطهار و گردشگران خارجی است و یکی از قطبهای اصلی گردشگری مذهبی در ایران شناخته میشود، اما داستان قم به اینجا ختم نمیشود. این استان با داشتن مناطق بکر طبیعی، تاریخی و باستانی، فراتر از یک مقصد زیارتی، ظرفیتهای بینظیری برای توسعه گردشگری دارد. در کنار این قابلیتها، صنایعدستی قم با تکیه بر هنر هنرمندان برجسته و بهرهگیری از نقشآفرینی زنان در کارآفرینی، پتانسیل بالایی برای جهش در صادرات غیرنفتی دارد. در همین راستا، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی قم، از افتتاح پنج خانه صنایعدستی تا پایان سال جاری خبر داده که این مراکز با هدف تقویت آموزش، توسعه تولید و عرضه محصولات با رویکردی چندمنظوره راهاندازی میشوند تا زنجیره ارزش صنایعدستی را در قم تکمیل و به ظرفیتهای گردشگری استان بیفزایند.
قم به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص و قرارگیری در شاهراه مواصلاتی کشور، از موهبت دسترسی آسان به بازارهای اصلی برخوردار است. ترکیب «گردشگری زیارتی» و «گردشگری تجاری- هنری» میتواند موتور محرک اقتصاد این استان باشد. وقتی میلیونها نفر سالانه به این شهر سفر میکنند، بالقوه بازاری آماده و عظیم برای عرضه محصولات هنری در این منطقه به وجود میآید. حالا اگر بتوان با برنامهریزی هدفمند، سوغات قم را با بستهبندیهای مدرن، شناسنامهدار کردن اصالت کالا و برندسازی جهانی به این زائران و گردشگران معرفی کرد، علاوه بر ارزآوری مستقیم در محل، امکان صادرات گسترده صنایعدستی به کشورهای اسلامی و دیگر نقاط دنیا فراهم میشود. صنایعدستی قم تنها کالا نیستند، بلکه سفیران فرهنگی این دیارند. شکوفایی این بخش با اتکا به اشتغالزایی زنان و هنرمندان بومی، نه تنها نرخ بیکاری را کاهش میدهد، بلکه قم را از یک مقصد صرفاً گذری، به یک مقصد ماندگار و مولد در اقتصاد هنر تبدیل میکند.
از گنبد فیروزهای تا سیمای طبیعی و باستانی
اگرچه قم اغلب با آبوهوای گرم و خشک شناخته میشود، اما تنوع زمینشناختی و تاریخی این استان، حکایت از وجود جاذبههایی دارد که کمتر دیده شدهاند.
یکی از این شگفتیها، دریاچه نمک قم به عنوان آیینهای بیانتها در دل کویر است. پهنهای سپید و کریستالی که در فصلهای مختلف سال، مناظری فرازمینی پدید میآورد. این دریاچه نه تنها یک جاذبه طبیعی خیرهکننده است، بلکه از نظر زمینشناسی، گنجینهای از املاح معدنی محسوب میشود که پتانسیل بالایی برای توسعه گردشگری ماجراجویانه دارد.
از سوی دیگر، دره قمرود با اکوسیستم خاص خود، تضادی جالب با فضای خشک کویر ایجاد کرده است. پوشش گیاهی مقاوم و ساختار صخرهای در این منطقه، فضایی آرام برای طبیعتگردان فراهم کرده است. همچنین، تپههای باستانی مانند «قلیدرویش»، گواه قدمت سکونت در این منطقه است که لایههای تمدنی هزاران ساله را در خود جای داده و برای علاقهمندان به باستانشناسی، مقصدی بینظیر محسوب میشود.
این نقاط در کنار مساجد تاریخی و کاروانسراهای قدیمی، زنجیرهای از جاذبهها را تشکیل میدهند که میتواند مدت اقامت گردشگران را در قم افزایش داده و سفر آنها را از زیارت صرف، به یک تجربه فرهنگی، تاریخی و طبیعی جامع تبدیل کند.
شکوفایی صادرات با تکیه بر اصالت
وقتی از صنایعدستی قم صحبت میکنیم، از هنری میگوییم که با اعتقادات و فرهنگ این شهر پیوند خورده است. هنرمندان قم در رشتههای مختلف، آثار ارزشمندی خلق میکنند که ظرفیت رقابت در بازارهای جهانی را دارد.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان قم با اشاره به توانمندیهای موجود در این بخش میگوید: «در حال حاضر حدود ۶ هزار هنرمند در بیش از ۵۰ رشته صنایعدستی در استان قم مشغول فعالیت هستند که از جمله مهمترین آنها میتوان به انگشترسازی، گوهرتراشی، منبتکاری، گلیمبافی و سفالگری اشاره کرد.»
بهزاد احمدی فارسانی با تأکید بر اینکه انگشترسازی و گوهرتراشی از صنایعدستی اختصاصی و سوغات شاخص قم به شمار میروند که با کیفیتی متمایز تولید میشوند، ادامه میدهد: «برای افزایش توان صادراتی، نیاز به تمرکز بر کیفیت و استانداردسازی است. یکی از ویژگیهای محصولات عرضهشده در خانههای صنایعدستی، برخورداری از شناسنامه مشخص است و اطلاعات مربوط به عیار نقره و ویژگیهای گوهرسنگها به صورت دقیق ثبت و ارائه میشود. این اقدام میتواند در مسیر هویتبخشی به محصولات بومی استان و تبدیل سوغات قم به یک برند شناختهشده در سطح کشور و کشورهای اسلامی مؤثر باشد.»
ناگفته نماند، حضور پررنگ زنان در این عرصه، بهویژه در رشتههایی نظیر گلیمبافی و صنایعدستی چوبی، نه تنها موتور محرک اشتغالزایی خانگی است، بلکه با آموزشهای تخصصی در خانههای صنایعدستی، زمینه را برای ورود محصولات باکیفیتتر به بازار فراهم میکند. ایجاد این مراکز، فرصتی طلایی برای زنان هنرمند است تا همزمان با تولید، در چرخه فروش و آموزش نیز نقشآفرین باشند.
خانههای صنایعدستی، پلی میان تولید و گردشگری
چالش اصلی صنایعدستی در قم، نبود بازارچههای تخصصی و کمبود خانههای صنایعدستی برای عرضه مستقیم آثار به گردشگران است. موضوعی که مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان قم هم آن را تأیید، اما از برنامههای جدید که نویدبخش تغییر این وضعیت است، خبر میدهد.
فارسانی میگوید: «توسعه زیرساختهای فروش و نمایش آثار هنرمندان از نیازهای اساسی این بخش به شمار میرود و با همکاری شهرداری قم، برنامهریزیهایی برای ایجاد بازارچهای تخصصی و متناسب با جایگاه هنرمندان در دست انجام است.»
این مسئول در توضیح رویکرد جدید ادارهکل میراث فرهنگی استان بیان میکند: «افتتاح پنج خانه صنایعدستی تا پایان سال جاری در دستور کار است. این مراکز با هدف تقویت آموزش، توسعه تولید و عرضه تولیدات راهاندازی میشوند.»
او تصریح میکند: «در خانههای صنایعدستی تلاش شده تمامی حلقههای زنجیره ارزش از مرحله آموزش و طراحی گرفته تا تأمین مواد اولیه تولید و فروش در قالب یک مجموعه متمرکز شود تا هنرمندان بتوانند با سهولت بیشتری فعالیت کنند.»
نکته حائز اهمیت این است که این خانهها تنها کارگاه نیستند، بلکه خود بخشی از جاذبه گردشگری محسوب میشوند. مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان قم در اینباره میگوید: «این مراکز علاوه بر کارکردهای اقتصادی و فرهنگی، به عنوان بخشی از جاذبههای گردشگری استان نیز مورد توجه قرار میگیرند و میتوانند در تکمیل زنجیره گردشگری زیارتی قم نقشآفرینی کنند. زائرانی که برای زیارت بارگاه مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) و همچنین بازدید از خانه تاریخی امام خمینی (ره) به قم سفر میکنند، میتوانند از کارگاههای فعال در این مجموعه بازدید کرده و از نزدیک با فرآیند تولید آثار آشنا شوند.»
این نگاه جامع به گردشگری که هنر را در کنار زیارت و تاریخ قرار میدهد، نویدبخش روزهای روشنتری برای اقتصاد قم است. جایی که هنرمندان با حمایتهای زیرساختی، آثار خود را به بازارهای جهانی عرضه کرده و نام قم را نه تنها به عنوان شهر زیارت، بلکه به عنوان شهر هنر و صنعت اصیل ایرانی در جهان تثبیت میکنند.