به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، در راستای معرفی کتابهایی که رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای آنها را پیشنهاد داده و معرفی کرده بودند، در پرونده ویژه «به پیشنهاد آقا» این آثار معرفی خواهند شد که مروری بر کتاب «خانوم ماه» به قلم ساجده تقیزاده، چهاردهمین گام در این پرونده است.
شناسنامه کتاب
نام اثر: خانوم ماه
نویسنده: ساجده تقیزاده
ناشر: انتشارات بهنشر
موضوع: دفاع مقدس؛ ایثار و صبر؛ نقش زنان در پشت جبهه
ژانر: سرگذشتنامه و خاطرهنگاری مستند (در حوزه ادبیات پایداری)
زمان تقریبی مطالعه: ۱۱ ساعت
مقدمه و بافتار تألیف
کتاب «خانوم ماه» در بستری از ادبیات پایداری و خاطرهنگاری جنگ شکل گرفته است. جریانی که در سالهای اخیر کوشیده نقش زنان در دوران دفاع مقدس را پررنگتر و انسانیتر روایت کند. ساجده تقیزاده در این اثر، با تمرکز بر زندگی خانومْناز علینژاد، همسر شهید شیرعلی سلطانی، تصویری از زن ایرانی را در متن رنج، مقاومت و انتظار ارائه میدهد.
کتاب با روایت داستانهای کوتاه بههمپیوسته، خواننده را به سفری احساسی و فکری دعوت میکند. در کنار داستان زندگی زنی ایرانی که از دل ارزشهای اسلامی برخاسته، زندگی زنی دیگر در فرانسه ـ مهد تفکرات فمینیستی ـ به تصویر کشیده میشود. این دو روایت بهظرافت درهمتنیده میشوند تا خواننده را به تأمل و قیاس میان دو سبک زندگی و دو نگاه متفاوت به نقش زن وادارند.
تقریظ رهبر شهیدمان، آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای، بر این کتاب در آذرماه ۱۴۰۱ نگاشته شد و کتاب در بیستوهشتم آبانماه ۱۴۰۴، همزمان با ایام شهادت حضرت فاطمةالزهرا سلاماللهعلیها و هفته کتاب، با هدف معرفی الگوهای واقعی و تبیین نقشآفرینی زنان قهرمان ایرانی و در قالب بیستویکمین پاسداشت ادبیات جهاد و مقاومت منتشر شد. متن تقریظ به شرح زیر است:
بسمه تعالی
این کتاب یکسره عشق و ایمان است. نگارنده تا توانسته با ادبیات شیوا و سلیقۀ رنگین خود، از این عشق و ایمان پردهبرداری کرده است. ولی هرچه گویم عشق را شرح و بیان / چون به عشق آیم خجل باشم از آن. آنچه باید با چشم دل ببینیم بیش از آن است که با چشم صورت خواندهایم. لایههای پنهان را جور دیگر باید دید و فهمید. شاید صدای آسمانی حاج شیرعلی در هنگام خواندن دعای کمیل کمکی در اینباره بکند یا اشکهای همسر شهید بر روی سنگ مزارش. غصههای این بانو مرا غصهدار کرد، مثل غصهها و قصههای همسران و مادران دیگر شهدای عزیز. حالات روحانی و معنوی شهید و داغدارانش را در بسیاری از موارد از پشت پردۀ اشک خواندم، چنانکه در زندگینامههای شهیدان دیگر.
خلاصه محتوایی
«خانوم ماه» روایت عشق و فداکاری است؛ تصویری از یک عشق پاک و صادق که در قالب داستانهای کوتاه بههمپیوسته روایت میشود. کتاب به قلم ساجده تقیزاده، زندگی خانومناز علینژاد را بازگو میکند؛ خواهرِ شهید و جانباز و همسرِ شهید شیرعلی سلطانی. این اثر فقط روایت زندگی همسر یک شهید نیست، بلکه روایت زنی تأثیرگذار است که حضورش در تصمیمات همسر و مسیر خانواده ـ از جمله ایستادگی در برابر گروههای منحرف پیش از انقلاب اسلامی ـ نقشآفرین بوده است.
داستان از سالهای ابتدایی زندگی مشترک آغاز میشود و بهتدریج مخاطب را وارد فضای ملتهب جنگ تحمیلی میکند. راوی، زندگی را نه از زاویه نبردهای نظامی، بلکه از نگاه پشت جبهه روایت میکند؛ جایی که زنان با صبوری، بارِ خانواده و نگرانیهای جنگ را به دوش میکشند. محور اصلی کتاب، مفهوم انتظار و پایداری است و شخصیت اصلی در طول روایت از زنی ساده به فردی مقاوم و پخته بدل میشود که فقدان و رنج را تاب میآورد.
کتاب بیش از آنکه بر حادثهپردازی تکیه کند، بر احساسات، روابط انسانی و جزئیات زندگی روزمره متمرکز است؛ همین ویژگی به آن حالوهوایی صمیمی و باورپذیر میبخشد.
تحلیل ساختاری و فرمی
کتاب بر پایه روایتی خطی و خاطرهمحور شکل گرفته است. نویسنده با زبانی ساده و روان میکوشد مخاطب عام را نیز همراه کند و توصیف جزئیات محیطی و گفتوگوهای طبیعی، فضای روایت را زنده و ملموس کرده است.
یکی از مهمترین ویژگیهای فرمی اثر، غلبه لحن احساسی بر روایت است. تمرکز نویسنده بر عواطف شخصیتها، همدلی عمیقی میان خواننده و شخصیت اصلی ایجاد میکند؛ هرچند گاه حجم توصیفهای احساسی از ریتم روایت میکاهد.
شخصیتپردازی نسبتا موفق است، زیرا قهرمان داستان چهرهای خاکستری و انسانی دارد و صرفا نماد صبر معرفی نمیشود. بهرهگیری از عناصر بومی و فرهنگی جنوب ایران نیز هویتی مستقل به اثر بخشیده است. در مجموع، «خانوم ماه» کتابی الهامبخش برای نسل امروز است، زیرا با طرح پرسشهای عمیق، نسلِ در جستوجوی هویت و معنا را به تأمل دعوت میکند.
مقایسه با آثار همرده
«خانوم ماه» را میتوان در کنار آثاری چون «دا» و «من زندهام» قرار داد؛ آثاری که تجربه زنان در دوران جنگ را از زاویهای شخصی و انسانی روایت میکنند. تفاوت اصلی این کتاب با آن آثار، تمرکز بیشتر بر زندگی خانوادگی و عاطفی است تا رخدادهای مستقیم جنگ.
از نظر گونهشناسی ادبی، ساختار اثر بر واقعیت، خاطره و روایت مستند استوار است؛ با این حال، عناصر احساسی و گاه شاعرانه در توصیف شخصیت اصلی، فضایی عاطفی و نمادین میآفریند که بر غنای ادبی آن میافزاید. جایگاه اصلی کتاب را باید در ادبیات پایداری و خاطرهنگاری زنانه جستوجو کرد.
کاربرد در ترویج خواندن و توسعه سواد رسانهای
«خانوم ماه» بهسبب زبان ساده، روایت روان و بار عاطفی بالا، میتواند مخاطبان نوجوان و جوان را به مطالعۀ آثار حوزه دفاع مقدس علاقهمند کند. کتاب نشان میدهد تاریخ جنگ فقط در میدان نبرد شکل نگرفته، بلکه در خانهها و در زندگی زنان نیز جریان داشته است.
از منظر سواد رسانهای، این اثر فرصتی برای تحلیل شیوۀ بازنمایی زن در ادبیات جنگ فراهم میکند. مخاطب میتواند بسنجد که روایتهای شخصی و احساسی چگونه تصویری متفاوت از تاریخ رسمی ارائه میدهند، و میآموزد که در مواجهه با روایتهای تاریخی به زاویهدید راوی و شیوۀ بازنمایی واقعیت توجه کند. پیشنهاد اجرایی: برگزاری نشستهای «خوانش تطبیقی» در کتابخانه، با هدف مقایسه روایت دستاول این کتاب با بازنماییهای رسمی و رسانهای از نقش زنان در جنگ.
جمعبندی
«خانوم ماه» اثری تأثیرگذار در حوزه ادبیات پایداری است که با تمرکز بر تجربه زیسته زنان، تصویری انسانی و ملموس از سالهای جنگ ارائه میدهد. ساجده تقیزاده با زبانی ساده و صمیمی توانسته روایت زندگی زنی مقاوم را به اثری عاطفی و باورپذیر بدل کند.
اگرچه غلبه فضای احساسی گاه از شتاب روایت میکاهد، همین ویژگی کتاب را برای طیف گستردهای از مخاطبان جذاب و قابل لمس کرده است. «خانوم ماه» را میتوان نمونهای موفق از خاطرهنگاری زنانه دانست که افزون بر ارزش تاریخی، ظرفیت بالایی در ایجاد همدلی و ترویج فرهنگ مطالعه دارد.
توضیح: متن تقریظ رهبر شهیدمان را در این نشانی بجویید: