صاحب‌خبر - سرویس فرهنگی جماران، مطهره کشاورز محمدیان ـ ساعت هنوز به روشنای صبح نرسیده بود که صدای ماشین‌آلات سنگین در سکوت خیابان جنت مشهد پیچید و شاهدان از شروع عملیات در حوالی ساعت ۲ بامداد خبر دادند؛ از زمانی که بولدوزرها وارد محوطه کلیسای تاریخی انجیلی شدند تا پیش از طلوع آفتاب، بخش‌هایی مهم از یکی از بناهای شناخته‌شده تاریخی شهر را به یغما ببرند. گزارش‌های اولیه، از جمله روایت خبرنگار جماران، حاکی از آن بود که عملیات تخریب تا حدود ساعت ۴ صبح ادامه داشته و پس از آن، محدوده بنا تحت کنترل قرار گرفته و امکان تصویربرداری یا ورود به محل محدود شده است. همین موضوع از همان ساعات ابتدایی موجی از واکنش‌ها را در میان فعالان میراث فرهنگی و افکار عمومی ایجاد کرد. کلیسای انجیلی مشهد در خیابان جنت، کوچه گلستان قرار دارد و از بناهای شناخته‌شده تاریخی شهر به شمار می‌رود. این بنا با قدمتی منسوب به اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی اول، با معماری آجری و سقف شیب‌دار خود، بخشی از تاریخ حضور و فعالیت میسیونری پروتستان در شرق ایران و روایت تنوع فرهنگی مشهد را در خود جای داده بود. این اثر در ۲۵ مرداد ۱۳۸۴ با شماره ثبت ۱۳۳۷۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد، اما اکنون یکی از محورهای اصلی پرونده، وضعیت حقوقی آن در زمان تخریب است. دادستان عمومی و انقلاب مرکز خراسان رضوی اعلام کرده که بر اساس اطلاعات اولیه، بنا سال‌ها پیش با رأی مرجع قضایی از فهرست آثار ملی خارج شده و در زمان وقوع تخریب، جزو آثار ثبت‌شده محسوب نمی‌شده است؛ موضوعی که هنوز درباره جزئیات و مستندات آن ابهام‌هایی وجود دارد. ورود دادستانی؛ توقف تخریب و آغاز بررسی‌ها در پی گسترش واکنش‌ها، دادستانی مشهد مستقیم به موضوع ورود کرد. حسن همتی‌فر، دادستان عمومی و انقلاب مرکز خراسان رضوی، اعلام کرد که بلافاصله پس از اطلاع از ماجرا، دستور توقف عملیات تخریب صادر شده تا وضعیت حقوقی ملک، سوابق ثبتی و مجوزهای احتمالی بررسی شود. او همچنین گفت ملک مورد نظر از سوی ستاد اجرایی فرمان امام به بهره‌بردار جدید واگذار شده و اقدامات انجام‌شده از سوی مالک صورت گرفته است. با این حال، به گفته دادستان، بررسی‌های قضایی درباره ابعاد مختلف پرونده ادامه دارد و در صورت احراز تخلف، برخورد قانونی انجام خواهد شد. روایت متفاوت میراث فرهنگی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی اما روایت متفاوتی ارائه می‌دهد. حمید حلاج‌مقدم، سرپرست معاونت میراث فرهنگی خراسان رضوی، با تأیید توقف عملیات تخریب اعلام کرده است که این بنا با وجود خروج از فهرست آثار ملی، همچنان در اسناد مصوب شهری به عنوان «بنای واجد ارزش تاریخی» شناخته می‌شود و هرگونه مداخله عمرانی در آن مشروط به رعایت ضوابط قانونی و اخذ مجوز است. او همچنین توضیح داده که کلیسا در سال‌های اخیر کاربری مسکونی داشته، اما این موضوع از ارزش تاریخی آن نکاسته است. به گفته وی، در سال‌های گذشته پیگیری‌هایی برای ثبت مجدد این اثر انجام شده و در مکاتبات رسمی نیز بر ضرورت حفاظت و مرمت آن تأکید شده بود. حتی در پاسخ به استعلام‌های اداری نیز نقل‌وانتقال مالکیت بلامانع اعلام شده، اما هرگونه اقدام عمرانی منوط به رعایت ضوابط میراث فرهنگی و هماهنگی با شهرداری بوده است. گره حقوقی پرونده کجاست؟ در کنار این روایت‌ها، آیین‌نامه اجرایی هیئت وزیران نیز بر لزوم استعلام پیش از هرگونه تخریب، نوسازی یا مداخله عمرانی در بافت‌های تاریخی و بناهای واجد ارزش تأکید دارد. همچنین در چارچوب ضوابط شهری و رویه‌های کمیسیون ماده ۵، شهرداری‌ها موظف‌اند پیش از صدور پروانه تخریب و نوسازی برای چنین بناهایی، نظر اداره کل میراث فرهنگی را دریافت کنند. به همین دلیل، کلیسای انجیلی مشهد امروز در نقطه تلاقی چند روایت قرار گرفته است؛ روایتی از خروج از ثبت ملی، روایتی از واجد ارزش بودن در اسناد شهری و روایتی از تخریب شبانه پیش از روشن شدن کامل وضعیت حقوقی و مجوزها. فراتر از یک ساختمان اما ماجرا تنها به یک اختلاف حقوقی یا یک عملیات عمرانی محدود نمی‌شود. کلیسای انجیلی مشهد با معماری آجری و سقف شیب‌دار خود، نمونه‌ای از حضور و تأثیرگذاری میسیونری پروتستان در شرق ایران بود و بخشی از روایت تاریخی تنوع فرهنگی و مذهبی خراسان را بازتاب می‌داد. از همین منظر، تخریب آن را نمی‌توان صرفاً از دریچه مالکیت یا توسعه شهری دید. آثار تاریخی، حتی آنهایی که متعلق به یک قرن اخیر هستند، بخشی از حافظه جمعی جامعه‌اند. هر کدام از این بناها روایتگر دوره‌ای از تحولات اجتماعی، فرهنگی و معماری کشور هستند و از میان رفتن آنها، صرفاً حذف یک ساختمان نیست؛ بلکه حذف بخشی از حافظه شهری و تاریخی است. زنگ خطر برای هویت شهری پرونده کلیسای انجیلی مشهد بار دیگر مسئله حفاظت از بافت‌های تاریخی را به صدر توجهات آورده است. طی دهه‌های اخیر، بسیاری از شهرهای ایران به تدریج بخشی از هویت معماری خود را از دست داده‌اند و ساختمان‌های مشابه و بی‌هویت جایگزین بناهایی شده‌اند که روزگاری نشانه تاریخ و فرهنگ هر شهر بودند. امروز در بسیاری از نقاط کشور، تنها از روی معماری یک خیابان نمی‌توان تشخیص داد تصویر متعلق به کدام شهر ایران است؛ وضعیتی که برای سرزمینی با چنین تنوع تاریخی و فرهنگی، زنگ هشداری جدی محسوب می‌شود. پرسشی که باقی مانده است اکنون بخش مهمی از کلیسای انجیلی مشهد تخریب شده، عملیات با دستور قضایی متوقف مانده و بررسی‌ها ادامه دارد. اما اهمیت این پرونده تنها در تعیین مقصر یا میزان خسارت خلاصه نمی‌شود. پرسش اصلی این است که چگونه بنایی که همچنان در اسناد رسمی واجد ارزش تاریخی شناخته می‌شد، به مرحله تخریب رسید و سازوکارهای نظارتی چرا نتوانستند پیش از ورود بولدوزرها عمل کنند؟ پاسخ به این پرسش، صرفاً سرنوشت یک پرونده را روشن نخواهد کرد؛ بلکه نشان خواهد داد نظام حفاظت از میراث فرهنگی تا چه اندازه توانایی صیانت از بناهایی را دارد که بخشی از حافظه تاریخی شهرهای ایران محسوب می‌شوند. کلیسای انجیلی مشهد امروز بیش از آنکه یک بنای آسیب‌دیده باشد، به نمادی از این پرسش تبدیل شده است که مرز میان توسعه، مالکیت و حافظه تاریخی دقیقاً کجاست؟ چرا وزارت میراث فرهنگی در سالهای اخیر توان مواجهه با این دست تخریب ها را نداشته است؟ اخبار مرتبط احضار مدیر کل فرودگاه های خراسان رضوی به دادسرا هلدینگ گردشگری سلامت در خراسان رضوی تشکیل می‌شود عناوین روزنامه‌های نهم اردیبهشت خراسان رضوی احیای قفل‌سازی سنتی با ۱۵۰ میلیون ریال تسهیلات تداوم تعطیلی واحدهای اقامتی رسمی در مشهد موجب اسکان غیر رسمی می‌شود انتهای پیام∎​