گروه اجتماعي
تهديد جديد براي باغ جهاني عباسآباد، خبرساز شد. هفته قبل خبرگزاري دانشجو در گزارشي از آگهي مزايده اداره كل منابع طبيعي و آبخيزداري استان مازندران مبني بر «احاله مديريت طرح حفاظت و بهرهوري پارك جنگلي عباسآباد در شهرستان بهشهر» با تعهد 15 ساله خبر داد. اين آگهي درحالي منتشر شده كه طبق تاكيد مكتوب مديركل ميراث فرهنگي استان مازندران به تاريخ فروردين 1405 خطاب به مديركل منابع طبيعي و آبخيزداري استان مازندران، حفاظت از مجموعه باغ تاريخي عباسآباد بهشهر به عنوان ميراث مشترك بشري ثبت شده در فهرست ميراث جهاني يونسكو، تابع ضوابط، الزامات و تشريفات قانوني ويژه با محوريت و نظارت وزارت ميراث فرهنگي و در چارچوب پلان مديريت يكپارچه ميراث جهاني باغ عباسآباد است.
مجموعه تاريخي عباسآباد كه در 7 كيلومتري شهرستان بهشهر واقع شده، با وسعت عرصه و حريم ۱۵۸۹ هكتار، مشتمل بر سه باغ، سد، مخزن و درياچه سد، گلباغ، كاخ، گرمابه، آسياب آبي و دو برج آجري است كه در سالهاي 1020 و 1021 هجري قمري (حدود 427 سال قبل) به دستور شاهعباس اول در قلب جنگلهاي هيركاني احداث شد. اين مجموعه تاريخي، سال ۱۳۴۶ در فهرست ميراث ملي و شهريور 1390 در پرونده باغهاي ايراني، در فهرست ميراث جهاني يونسكو ثبت شد. سال ۱۳۹۴، دادستاني در حكمي، مسووليت حراست از اين مجموعه تاريخي را از ادارهكل ميراث فرهنگي استان مازندران سلب كرد و از آن پس، بارها حريم و عرصه باغ جهاني عباسآباد در معرض خطر خروج از فهرست ميراث جهاني يونسكو قرار گرفت. بهمن 1396، پايگاه خبري جماران در گزارشي از تبليغات غيرمجاز براي فروش زمينهاي باغ جهاني عباسآباد و تغيير كاربري فضاي سبز به مسكوني يا تجاري و بيخبري مديران ميراث فرهنگي از اين تخلف و همچنين بياطلاعي مديران شهري از ممنوعيت هرگونه تغيير در اين عرصه تاريخي خبر داد و به نقل از پرويزسعادتي كه در آن زمان، مديريت پايگاه ميراث جهاني باغ ايراني را برعهده داشت، درباره بخشي از تخلفات صورت گرفته در عرصه و حريم اين اثر ثبت شده در فهرست ميراث جهاني يونسكو نوشت: «اوايل انقلاب، سازمان زندانها در عرصه باغ عباسآباد بهشهر زنداني احداث كرد و مورد بهرهبرداري قرار داد. پس از تملك براي اين ملك از اداره ثبت سندي با كاربري اداري انتظامي گرفت، سپس براساس مصوبهاي در دولت نهم، به قوه قضاييه اجازه داده شد برخي املاك خود، ازجمله زندان عباسآباد را واگذار كند. سازمان زندانها بدون توجه به كاربري ملك، آن را به يك شخص حقيقي به مبلغ دو ميليارد تومان ميفروشد و خريدار، سندِ جديدي بدون ذكر كاربري قبلي دريافت ميكند، اين اتفاق زماني رخ ميدهد كه باغ تاريخي عباسآباد به ثبت جهاني رسيده است.فروختن ملك، بدون درنظر گرفتن كاربري اداري انتظامي به شخص حقيقي و در ادامه صادر كردن سند جديد بدون ذكر كاربري براي آن، دو تخلف نخست انجام شده براي عرصه باغ جهاني بهشهر است. مالك جديد در اين مرحله با ساخت يك سردر بزرگ در عرصه باغ جهاني عباسآباد، شروع ميكند به قطعهبندي و فروش قطعات براي ساختن ويلا و در نقاط مختلف سطح شهر بهشهر، با نصب بيلبورد و حتي در فضايي وسيعتر مانند شبكههاي استاني مازندران و مطبوعات محلي، فروش زمين در عرصه باغ عباسآباد را تبليغ ميكند.سومين تخلف انجام شده در عرصه باغ جهاني عباسآباد، توسط كارشناس باغ عباسآباد رخ داده چون اين كارشناس در زمان مشخص، مسوولان ميراث فرهنگي استاني و كشوري را از اين اتفاق مطلع نميكند. وقتي ما متوجه تخلفات صورت گرفته شديم، ابتدا اقدامات حقوقي در دستور كار قرار گرفت و به موازات آن در تهران جلسهاي با حضور مديركل ميراث استان مازندران در دفتر اداره امور پايگاههاي جهاني تشكيل و براساس صورتجلسه تنظيم شده آن جلسه، قرار شد از ادامه تبليغات و فروش عرصه ممانعت شود و همچنين براي خلع يد از مالك، اقداماتي ازجمله واگذاري ملك معوض در دستور كار قرار گيرد كه ناگهان خبر رسيد بار ديگر قطعهبندي و تبليغات شهري و استاني ازسوي مالك براي فروش عرصه باغ جهاني بهشهر عباسآباد آغاز شده است.»
مدير پايگاه جهاني باغ ايراني، در همين گفتوگو هشدار داد كه با اين تخلفات گسترده، باغ عباسآباد در معرض خطر خروج از فهرست ميراث جهاني يونسكو قرار گرفته و تاكيد كرد: «وقتي يك اثر به ثبت جهاني ميرسد، يعني آن اثر به همه بشريت تعلق دارد و يادگاري از نياكان ماست كه نبايد با اينگونه آثار با سهلانگاري و ندانمكاري برخورد شود. باغ جهاني عباسآباد نيز از دخالتهاي متعددي ازسوي مدعيان رنج ميبرد كه واگذاري عرصه باغ يك نمونه از اين اقدامات است.»
اين پايگاه خبري همچنين در گزارشي كه منتشركرد، به نقل از مكاتبه مدير پايگاه جهاني عباسآباد بهشهر با مدير منابع طبيعي و آبخيزداري استان درباره درج آگهي فروش اراضي زندان سابق عباسآباد بهشهر در هفتهنامه محلي و نصب بنرهاي متعدد مبني بر فروش در سطح شهرستان بهشهر نوشت: «ضوابط حفاظتي مصوب ملي و جهاني مجموعه عباسآباد به عنوان تنها اثر ميراث جهاني در استان، شامل ممنوعيت هرگونه دخل و تصرف در عرصه و ممنوعيت هرگونه مداخله منجر به از بين رفتن يكپارچگي و منظر است. بنابراين اقدام فوق تخلف محرز محسوب شده و بيتوجهي به ضوابط عرصه مجموعه ميراث جهاني باغ تاريخي عباسآباد است.براساس ضوابط اعلام شده حريم (محدوده پيراموني) نيز همه برنامهها و طرحها قبل از هرگونه اقدامي بايد مجوز رسمي از سازمان ميراث فرهنگي داشته باشد. براي ساخت بناهاي داخل حريم باغ، تنها زماني مجوز صادر ميشود كه محدوديت و ضوابط ساخت و ساز رعايت شود، بنا بايد به طريقي ساخته شود كه منظر باغ عباسآباد از بين نرود، طراحي نما بايد طبق الگوهاي سنتي-ميراثي و مواد طبيعي و بومي با سازگاري محيط طبيعي اطراف باشد، جهت هرگونه طرح توسعه، بايد قبل از هرگونه اقدام مجوز رسمي از سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري اخذ شود.»
دي 1397، پايگاه خبري تابناك، در بازنشر يك گزارش از «اسكان نيوز»، از آگهي غيرقانوني فروش براي اراضي تفكيك شده در مجموع به مساحت 28 هزار متر مربع از عرصه باغ و اقدام فوري دادستان عمومي استان مازندران براي توقف اين تخلف خبر داد و نوشت: «تجاوزهاي پي در پي به حريم اين اثر جهاني روز به روز در حال افزايش هستند و آنگونه كه گفته ميشود، موجب شدهاند كه يونسكو در اين خصوص به كشورمان هشدار دهد؛ هشداري كه ميتواند مقدمه اعلام خطر اين سازمان جهاني درخصوص اين اثر گرانسنگ باشد و درنهايت حتي به خروج اين چارباغ بينظير از فهرست ميراثهاي جهاني منجر شود كه ناگفته پيداست چه لطمهاي به وجهه جهاني كشورمان خواهد زد.به تازگي اخباري از بهشهر و اراضي عباسآباد به گوش ميرسد كه بسيار نگرانكنندهتر از همه خبرهاي قبلي است؛ خبري كه حكايت از واگذاري ۳ هزار متر از اين اراضي به نيروي انتظامي دارد و ظاهرا هدف از اين كار، احداث اردوگاه تفريحي است؛ واگذاري كه ظاهرا توسط منابع طبيعي صورت گرفته و فارغ از ثبت جهاني اين باغ نيز قابل تأمل است، چون ساخت و ساز در اين اراضي جنگلي بايد ممنوع باشد! واگذاري كه هرچندبرخي مسوولان از آن بياطلاع هستند، به سرعت به شروع كار هم گره خورده است؛ با اينكه مسوولان نيروي انتظامي تاكيد دارند، نه ساخت و ساز، كه به جاگذاري چند كيوسك پيش ساخته مشغولند نه بيشتر. ادعايي كه عبدالمطلب شريفي، معاون ميراث فرهنگي مازندران آن را مردود ميداند و از توقف كار خبر ميدهد و از تنظيم صورتجلسهاي به اين منظور خبر داده و ميگويد كه نخستين بند صورتجلسه اين است كه بايد احراز مالكيت نيروي انتظامي براي ما قطعي شود و دومين بند اينكه اگر هم مالك باشند و بخواهند سازهاي بسازند، بايد طرحي بدهند كه به تصويب ميراث فرهنگي برسد. سازه نيز فقط ميتواند پيش ساخته متحرك باشد تا هر زمان كه به آنها گفته شد، جمع كنند. سومين بند هم اين است، طرحي كه ميدهند بايد به گونهاي باشد كه سازه به هيچ عنوان نما و منظر را خدشهدار نكند.آنگونه كه مدير اين پايگاه ميگويد، صورتجلسه ياد شده، فاقد وجاهت قانوني است و اساسا هيچگونه سازهاي، ولو موقت و قابل جمعآوري نميتوان در اين پايگاههاي ثبت جهاني برپا كرد.»
همين واگذاري و اقدام براي ساخت و ساز در عرصه باغ جهاني عباسآباد، منجر به صدور كارت زرد ازسوي يونسكو براي باغ عباسآباد شد ولي اين اقدامات، پايان ماجرا نبود.
تير ماه 1401، شوراي عالي معماري و شهرسازي وزارت مسكن، به درخواست شهرداري بهشهر، با مصوبهاي 420 هكتار از اين باغ جهاني را بدون كسب موافقت اداره ميراث فرهنگي استان مازندران، به حريم شهري بهشهر الحاق كرد كه اين مصوبه، جديترين خطر براي خروج باغ عباسآباد از فهرست ميراث جهاني محسوب ميشد.
با وجود مخالفت مسوولان وزارت ميراث فرهنگي در دولت سيزدهم، اين مصوبه تا تغييرات سياسي در كشور و روي كار آمدن دولت چهاردهم، به قوت خود باقي بود. دي 1403 مديركل ميراث فرهنگي مازندران درباره مصوبه الحاق 420 هكتار از باغ جهاني عباسآباد به حريم شهري بهشهرگفت: «در حال حاضر، باغ عباسآباد يكي از هفت باغ جهاني ثبتشده ايران است. اين باغها، ميراث جهاني يونسكو بوده و جايگاهي جهاني دارند. باغ عباسآباد در مازندران تنها ميراث جهاني به شمار ميآيد كه پايگاه جهاني هم دارد. در چنين سطحي، مديريت واحد آن بايد تحت نظارت ميراث فرهنگي باشد. اگر اين باغ از حوزه روستايي خارج شود و وارد حوزه شهري شود، ديگر حفظ، حراست و نگهداري آن مطابق با قوانين ميراثي يونسكو نخواهد بود و اين موضوع در روند حفظ و نگهداري اين آثار تاثير منفي ميگذارد.موضوع الحاق عباسآباد در دوران استانداران وقت مازندران مطرح و پيگيري شد. در جلسه شوراي برنامهريزي نيز بحث شد و تصميم بر اين شد كه اين موضوع دوباره در كارگروههاي كارشناسي مطرح شود. در تمام اين سالها، ميراث فرهنگي با الحاق مخالف بود اما باوجود مخالفتهاي وزارت ميراث فرهنگي، شوراي عالي معماري و شهرسازي وزارت مسكن به تصويب و ابلاغ اين طرح اقدام كرد. در واقع، ما در اين زمينه چارهاي جز پيگيري بيشتر نداريم و نامه اعتراض را فرستادهايم.»
اين مقام مسوول در اداره ميراث فرهنگي استان مازندران با بيان اينكه نگهداري مجموعه عباسآباد تحت نظارت انجمن حمايت از زندانيان است درحالي كه به حوزه آنها مربوط نيست و بايد نظارت و حفاظت، زيرنظر ميراث فرهنگي باشد، تاكيد كرد: «با ابلاغ اين طرح، در سالهاي بعد مجوزهاي ساختوساز هم داده ميشود و عملا مسير دسترسي را تحتالشعاع قرار ميدهد و منجر به خروج عباسآباد از فهرست جهاني خواهد شد. ما مخالف بوده و هستيم اما درنهايت شوراي عالي معماري و شهرسازي وزارت مسكن اين تصميم را ابلاغ كرد. حتي آقاي دارابي، معاون وزارت ميراث فرهنگي، در اين مورد مكاتبات خود را انجام داده و پيگير اين موضوع است. اين باغ بخشي از هويت ما و فرهنگ ملي ما است.»
همزمان با همين هشدارها كه خطر خروج اين باغ از فهرست ميراث جهاني را به دليل مصوبه پرابهام شوراي عالي معماري و شهرسازي پررنگ ميكرد، كارزاري در فضاي مجازي با عنوان «درخواست جلوگيري از الحاق مجموعه جهاني عباسآباد (بهشهر-استان مازندران) به حريم شهري» ايجاد شد كه تا اسفند 1403 هم مهلت امضا داشت. پيوستن 30 انجمن فعال در حوزه محيطزيست و ميراث فرهنگي به اين كارزار و حمايت انجمنهايي از ساير استانها از هويت باغ عباسآباد، اهميت اين ميراث ملي و جهاني را بيش از پيش پررنگ كرد. در بخشي از متن اين كارزار خطاب به مسعود پزشكيان، رييس دولت چهاردهم آمده بود: «ما امضاكنندگان اين كارزار از جنابعالي درخواست ميكنيم تا براساس مقررات ثبت ملي و جهاني ميراث فرهنگي، نسبت به باغ جهاني عباسآباد شهرستان بهشهر در استان مازندران و ضوابط مصرح وزارت ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي، از الحاق اين مجموعه بيهمتاي تاريخي با وسعت ۴۲۰ هكتار كه تماما پوشيده از جنگلهاي بكر هيركاني ميباشد، به حريم شهر بهشهر جلوگيري نماييد.ميراث جهاني باغ عباسآباد، بزرگترين و منحصربهفردترين باغ ايراني ميباشد كه در قلب جنگلهاي هيركاني ساخته شده و شهرت جهاني دارد. عباسآباد عاليترين نمونه باغهاي تاريخي برونشهري بوده و براساس ضوابط ملي و جهاني نبايد به محيط شهري الحاق شود. همچنين جنگلهاي هيركاني، به عنوان يكي از زيستبومهاي كمنظير زمين در فهرست ميراث جهاني به ثبت رسيده است. اين مجموعه با ماهيت تاريخي و طبيعي، تنها به خدمات روزانه در بخش گردشگري ميپردازد و از هيچ ويژگي محيطي شهري برخوردار نميباشد.ما امضاكنندگان اين كارزار از شما درخواست ميكنيم تا براساس قوانين مجلس شوراي اسلامي در حوزه ثبت و حفاظت از آثار ملي و تعهدات دولت جمهوري اسلامي در معاهده بينالمللي ميراث جهاني يونسكو، از الحاق غيركارشناسانه اين مجموعه به حريم شهر بهشهر جلوگيري نموده و مانع از خروج اين مجموعه بينظير از فهرست جهاني گرديد.بيشك الحاق اين پهنه تاريخي و طبيعي به حريم شهر بهشهر ميتواند سرآغازي براي تخريب آثار تاريخي، جنگلهاي هيركاني و زيستگاه حياتي جانوران و اكوسيستم طبيعي و بكر اين محدوده باشد. همچنين خواهشمنديم مديريت يكپارچه مجموعه ميراث جهاني عباسآباد را به متولي قانوني و تخصصي خود (وزارت ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي) بازگردانيد و طرح جامع حفاظتي و گردشگري پايدار براي اين منطقه، بهمنظور حفاظت از ميراث جهاني و طبيعي و بهرهگيري شايسته از ظرفيتهاي اقتصادي و فرهنگي آن صورت پذيرد.»
رونوشت اين كارزار، براي وزارت كشور، وزارت ميراث فرهنگي، وزارت راه و شهرسازي، سازمان منابع طبيعي، سازمان محيطزيست، استانداري مازندران هم ارسال شده بود درحالي كه در فهرست طولاني امضاكنندگان اين كارزار، نام انجمنهاي فعال در حوزه محيطزيست و ميراث فرهنگي و معماري و شهرسازي از استانهاي مازندران، قزوين، تهران، خراسانرضوي، سمنان، خوزستان، اردبيل، كردستان، اصفهان، آذربايجانشرقي، گيلان، قم، كرمانشاه، فارس، بوشهر و گلستان هم به چشم ميخورد و تا 29 اسفند، بيش از 10 هزار نفر از دوستداران ميراث فرهنگي و تاريخي و طبيعي كشور به اين كارزار ملحق شدند.
بالاخره، نيمه بهمن 1403 و به دنبال گسترش اعتراضات نهادهاي مدني به مصوبه پرحاشيه شوراي عالي معماري و شهرسازي، وزير ميراث فرهنگي به استان مازندران رفت تا تكليف اين مصوبه درباره الحاق اين باغ جهاني به حريم شهري را روشن كند. همزمان با سفر وزير، جامعه باستانشناسي ايران هم در نامهاي سرگشاده به وزراي راه و شهرسازي و ميراثفرهنگي، خواهان لغو مصوبه الحاق بخشي از باغ عباسآباد به حريم شهري بهشهر شد و نوشت: «الحاق باغ جهاني عباسآباد به حريم شهري و هدايت فضا و مختصات شهري به اين معماري عجين شده با طبيعت، اگرچه شايد به ظاهر به نفع توسعه شهري باشد، اما قطعا زمينهساز مخاطرات جدي و جبرانناپذير براي اين باغ خواهد شد.از ميان تهديدهايي كه ميراث باستاني، بهويژه باغهاي جهاني را در معرض خطر قرار ميدهد گسترش بيرويه محدوده شهري، تجاوز و دستاندازي ِامكانات و زيرساختهاي زندگي شهري مدرن به ساختار و بافتي است كه ميبايست اساسا از چنين گزندهايي مصون باشند.شهرستان بهشهر از بيش از چهارصد سال پيش به همت و ذوق شاهعباس صفوي و ذيل حكومت با ثبات او، مأمن باغهايي باشكوه است كه بهحق، تلفيق هوشمندانه و هنرمندانه ماده و معناست. از آن ميان، ميراث جهاني باغ عباسآباد، بهواسطه ويژگي برونشهري و جاگيرياش در قلب طبيعي جنگل هيركاني، يكي از خاصترين و بيهمتاترين نمونههاي باغهاي تاريخي در ايران است.تصميم غيركارشناسانه پيوست بيش از ۴۰۰ هكتار از اراضي جنگلي هيركاني و عرصه حفاظتي جهاني اين اثر باستاني باشكوه به حريم شهري، باوجود فاصلهاي بيش از ۷ كيلومتر، نه تنها اين باغ جهاني را در معرض دستدرازي به بهانه توسعه و استفاده از ظرفيتهاي اين باغ قرار ميدهد، بلكه ميتوان پيشبيني كرد كه در آينده با تغيير ضوابط و قوانين و همچنين تبديل حريمهاي شهري به محدودههاي شهري موجب نابودي اين اثر منحصر به فرد شود.تجربه ناموفق شهرداري بهشهر در حفاظت، مديريت و نظارت ساير باغهاي تاريخي شهر بهشهر اين نگراني را قوت ميبخشد. وانگهي الحاق باغ تاريخي عباسآباد به حريم شهري برخلاف ضوابط حفاظتي و تعهدات دولت جمهوري اسلامي ايران در پرونده ثبت جهاني باغ ايراني است و بيم آن ميرود كه به واسطه اين الحاق، زمينه و امكان خروج عباسآباد از فهرست باغهاي جهاني يونسكو فراهم شود. اين مساله ميتواند علاوه بر آسيبهاي غيرقابل جبراني كه به اين باغ-بهشت تحميل ميكند، به نوعي اعتبار نهادهاي مديريتي و حفاظتي كشور را در حفظ آثار تاريخي و فرهنگي زير سوال ببرد.جامعه باستانشناسي ايران به نمايندگي از جمعيت بزرگ باستانشناسان كشور از وزير ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي و وزير راه و شهرسازي استدعا دارد نسبت به ابطال مصوبه الحاق باغ تاريخي عباسآباد به حريم شهر بهشهر اقدامات لازم را با قيد فوريت مبذول فرمايند.»
سيدرضا صالحي اميري، وزير ميراث فرهنگي دولت چهاردهم در بازديد از مجموعه تاريخي ارزشمند باغ عباسآباد اعلام كرد: «مجموعه باغ جهاني عباسآباد متعلق به ملت است و به هيچ فردي تعلق ندارد. ما فقط امانتدار مردم در ميراث فرهنگي هستيم و مطلق ميگويم هيچ حقي براي هيچ فردي در كشور، در ميراث فرهنگي ايران وجود ندارد.»
بعد از بازديد وزير ميراث فرهنگي از مجموعه باغ جهاني عباسآباد، شوراي عالي معماري و شهرسازي، در جلسهاي كه روز 23 بهمن 1403 برگزار شد، بند11 مصوبه 29 تير 1401 درباره الحاق 420 هكتار از باغ جهاني عباسآباد به حريم شهري بهشهر را لغو كرد.