گروه جامعه ایرنا- هفته ملی بدون دخانیات که چهارم خردادماه آغاز و تا دهم این ماه ادامه دارد، فراتر از یک مناسبت نمادین، زنگ خطری است که هر ساله نواخته می‌شود تا وجدان عمومی جامعه را نسبت به پدیده‌ای هشدار دهد که به طور خاموش، ریشه‌های سلامت جسمی و روانی نسل‌های مختلف را می‌پوساند و هزینه‌های کزافی را بر دوش نظام سلامت کشور تحمیل می‌کند.

پرداختن به موضوع دخانیات، بازخوانی پرونده قطور آسیب‌های ناشی از مصرف انواع مواد دخانی است؛ پرونده‌ای که در هر ورق آن، رد پای بیماری‌های صعب‌العلاج، مرگ‌ومیرهای زودهنگام و فروپاشی کانون‌های خانواده به وضوح دیده می‌شود و لزوم بازنگری در سیاست‌های بازدارنده را بیش از پیش نمایان می‌ کند.

مصرف دخانیات در ایران دیگر به سیگارهای سنتی محدود نمی‌شود و طیف وسیعی از ابزارهای تدخین از جمله قلیان‌های میوه‌ای و سیگارهای الکترونیکی (ویپ) را در بر می‌گیرد که هر کدام با شعارهای فریبنده، بخشی از جامعه به‌ویژه جوانان و زنان را هدف قرار داده‌اند و آن‌ها را در دام اعتیادی پنهان گرفتار کرده‌ است.

روز شمار هفته ملی دخانیات

با توجه به اهمیت موضوع روز ۳۱ می برابر با ۱۰ خرداد روز جهانی بدون دخانیات نامگذاری شده که هر سال با توجه به شرایط یک شعار برای این روز در نظر گرفته می شود که شعار امسال پرده‌برداری از جذابیت‌؛ مقابله با اعتیاد به نیکوتین و دخانیات اعلام شده که بر افشای تاکتیک‌های صنایع دخانیات و نیکوتین‌محور جهت جذاب نشان دادن مصرف دخانیات حتی برای کودکان و نوجوانان و با هدف افزایش آگاهی و حمایت جهانی برای وضع و اجرای سیاست‌های مؤثر در جلوگیری از ایجاد جذابیت محصولات دخانی تاکید دارد.

اما در ایران یک هفته به عنوان ملی بدون دخانیات تعیین شده که روزشمار این هفته از دوشنبه چهارم خرداد با عنوان خانواده‌های عاری از دخانیات، برای نسل بدون دخانیات ، سه‌شنبه پنجم خرداد نسل عاری از دخانیات، با خودمراقبتی و سلامت روان، چهارشنبه ششم خرداد ( عید سعید قربان ) با عنوان نسل عاری از دخانیات، با ترویج آموزه‌های دینی، پنج‌شنبه هفتم خرداد تعهد و مشارکت اصناف، برای نسل عاری از دخانیات، جمعه هشتم خرداد نسل عاری از دخانیات، با ورزش و تفریحات سالم، شنبه نهم خرداد آموزش نوجوانان و جوانان، برای نسل عاری از دخانیات و یکشنبه دهم خرداد تعهد و مشارکت اصحاب رسانه، برای افشای ترفندهای صنایع دخانی نامگذاری شده است.

روایت قربانیان: از سرفه‌های ممتد تا کپسول اکسیژن

احمد، مردی ۶۵ ساله که بیش از سه دهه از عمر خود را با دود سیگار سپری کرده است، در گوشه پارک با سرفه‌هایی ممتد به خبرنگار ایرنا می‌گوید: زمانی که شروع کردم، فکر می‌کردم سیگار نشانه‌ بزرگ شدن است، اما حالا که با کپسول اکسیژن رفیق شده‌ام، می‌فهمم که تمام آن سال‌ها فقط تیشه به ریشه جوانی و توان بدنی‌ام می‌زدم.

وی که اکنون از بیماری انسداد ریوی رنج می‌برد، ادامه می‌دهد: بزرگ‌ترین حسرت من این است که چرا در جوانی به هشدارهای پزشکان بی‌توجه بودم؛ اکنون نه تنها توان راه رفتن معمولی را ندارم، بلکه بخش عمده‌ای از حقوق بازنشستگی‌ام صرف خرید داروهایی می‌شود که فقط کمی درد و تنگی نفسم را تسکین می‌دهند.

کارشناسان بهداشت معتقدند سیگار حاوی بیش از چهار هزار ماده شیمیایی است که حداقل ۶۰ مورد آن سرطان‌زا بودنشان به اثبات رسیده است؛ ترکیباتی نظیر قطران، نیکوتین و مونوکسیدکربن که با هر پُک، مستقیماً وارد جریان خون شده و تمام ارگان‌های حیاتی بدن از مغز گرفته تا انگشتان پا را تحت تأثیر مخرب خود قرار می‌دهند.

علاوه بر سرطان ریه که شایع‌ترین پیامد مصرف دخانیات است، بیماری‌های قلبی و عروقی نیز در صدر فهرست مرگ‌ومیرهای ناشی از سیگار قرار دارند؛ نفوذ دود به رگ‌ها باعث سفت شدن دیواره عروق و تشکیل لخته‌های خونی می‌شود که نتیجه‌ای جز سکته‌های قلبی و مغزی ناگهانی و زمین‌گیر شدن فرد نخواهد داشت.

باورهای غلط درباره قلیان و ویپ

در سوی دیگر این بحران، پدیده قلیان قرار دارد که متأسفانه در فرهنگ عامه به اشتباه، کم‌خطرتر از سیگار پنداشته می‌شود؛ سعید، جوان ۲۴ ساله‌ای که به همراه دوستانش در یک سفره‌خانه مشغول مصرف قلیان است، می‌گوید: ما فکر می‌کنیم چون دود قلیان از آب رد می‌شود، تصفیه شده و ضرری ندارد، به همین خاطر هفته‌ای چند بار برای تفریح دور هم جمع می‌شویم.

اما واقعیت‌های علمی خلاف تصور سعید را اثبات می‌کنند؛ پزشکان تأکید دارند که حجم دود وارد شده به ریه در یک وعده مصرف قلیان، معادل مصرف ۷۰ تا ۱۰۰ نخ سیگار است و آب نه تنها مواد سمی را جذب نمی‌کند، بلکه با مرطوب کردن دود، نفوذ ذرات سرطان‌زا به اعماق کیسه‌های هوایی ریه را تسهیل و تسریع می کند.

اسانس‌ها و طعم‌دهنده‌های شیمیایی که در تنباکوهای میوه‌ای استفاده می‌شوند، هنگام سوختن مواد سمی جدیدی تولید می‌کنند که به شدت برای مخاط دهان و گلو آسیب‌زا هستند و خطر ابتلا به سرطان‌های حنجره و مری را به طرز چشمگیری افزایش می‌دهند، در حالی که مصرف‌کننده تنها بوی خوش اسانس را استشمام می‌کند.

پدیده نوظهور دیگری که در سال‌های اخیر به شدت در میان نوجوانان رواج یافته، سیگارهای الکترونیکی یا «ویپ» است؛ احمد، دانشجوی سال اول هنر است، با این ادعا که ویپ فقط بخار آب است و اعتیاد ندارد، می‌گوید: بسیاری از هم‌کلاسی‌های من به خاطر کلاس و ظاهر زیبای این دستگاه‌ها، از آن استفاده می‌کنند و فکر می‌کنند ضرری ندارد.

تحقیقات نوین نشان می‌دهد که بخار حاصل از این دستگاه‌ها حاوی فلزات سنگینی چون سرب و نیکل و همچنین مواد شیمیایی التهاب‌آور است که باعث ایجاد عارضه‌ای به نام «ریه پاپ‌کورنی» می‌شود؛ این وسایل نه تنها راهی برای ترک سیگار نیستند، بلکه دروازه‌ای فریبنده برای ورود نوجوانان به دنیای اعتیاد به نیکوتین محسوب می‌شوند.

«دود دست‌دوم» و «دود دست‌سوم»؛ کودک‌آزاری خاموش

آسیب‌های دخانیات تنها به فرد مصرف‌کننده محدود نمی‌شود، بلکه پدیده‌ای به نام «دود دست‌دوم» سلامت اطرافیان را نیز به خطر می‌اندازد؛ کودکانی که در خانه‌های افراد سیگاری رشد می‌کنند، بیشتر از سایرین در معرض عفونت‌های تنفسی، آسم شدید و حتی سندرم مرگ ناگهانی نوزاد قرار دارند و قربانی بی‌گناه خودخواهی والدین می‌شوند.

همچنین مفهوم «دود دست‌سوم» که به نشست رسوبات سمی دود بر روی فرش، مبلمان و لباس‌ها اطلاق می‌شود، تهدیدی جدی برای سلامت نوپایانی است که روی زمین بازی می‌کنند؛ این مواد سمی تا ماه‌ها در محیط باقی می‌مانند و از طریق تماس پوستی یا بلع ذرات غبار، وارد بدن حساس کودکان شده و سیستم ایمنی آن‌ها را مختل می‌کنند.

خسارت اقتصادی دخانیات؛ ضربه به پیکره اقتصاد مقاومتی

از منظر اقتصادی، مصرف دخانیات یک تراژدی ملی است؛ سالانه مبالغ هنگفتی از ارز کشور صرف واردات مواد اولیه یا قاچاق محصولات دخانی می‌شود و از سوی دیگر، دولت مجبور است چندین برابر درآمد حاصل از مالیات بر سیگار را صرف درمان بیماری‌های ناشی از آن در بیمارستان‌های دولتی و تأمین داروهای خاص کند.

هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم دخانیات، از جمله از کارافتادگی نیروهای جوان، غیبت‌های ناشی از بیماری و کاهش بهره‌وری در محیط‌های کاری، ضربه‌ای مهلک به پیکره اقتصاد مقاومتی وارد می‌کند که جبران آن به سادگی امکان‌پذیر نیست و بودجه‌هایی که باید صرف توسعه زیرساخت‌ها شود، در ریه‌ها دود می‌شود.

دکتر ناصر سمیعی، متخصص ریه، در گفت‌وگو با ایرنا اظهار کرد: بسیاری از بیماران من زمانی مراجعه می‌کنند که دیگر کار از کار گذشته است؛ آن‌ها در اوج سن بازدهی، به دلیل تخریب بافت ریه مجبور به خانه‌نشینی می‌شوند و این یعنی حذف یک نیروی مولد از چرخه اقتصاد کشور که خسارتی جبران‌ناپذیر است.

وی افزود: سیگار کشیدن یک انتخاب شخصی نیست، بلکه یک آسیب اجتماعی است؛ فردی که سیگار می‌کشد، علاوه بر اشغال تخت‌های بیمارستانی که می‌توانست در اختیار بیماران دیگر باشد، با تحمیل هزینه‌های درمان به نظام بیمه‌ای، در حقیقت از جیب تمام آحاد جامعه هزینه لذت کوتاه‌مدت خود را پرداخت می‌کند.

سمیعی تاکید کرد: تاثیر دخانیات بر بهداشت دهان و دندان نیز بسیار مخرب است؛ زردی دندان‌ها، بوی بد دهان، پس‌روی لثه و در نهایت از دست دادن دندان‌ها تنها بخشی از عوارض ظاهری است، اما خطر اصلی در سرطان‌های حفره دهان نهفته است که اغلب به دلیل مصرف طولانی‌مدت سیگار و قلیان ایجاد شده و جراحی‌های بدشکل‌کننده‌ای را به دنبال دارد.

در حوزه زنان، مصرف دخانیات پیامدهای وخیم‌تری دارد؛ اختلال در سیستم باروری، سقط جنین، زایمان زودرس و تولد نوزادان با وزن کم، تنها بخشی از هزینه‌هایی است که مادران سیگاری می‌پردازند؛ علاوه بر این، سیگار باعث پیری زودرس پوست و از بین رفتن شفافیت چهره در زنان می‌شود که خود زمینه‌ساز مشکلات روحی و کاهش اعتماد به نفس است.

تضعیف سیستم ایمنی بدن در برابر بیماری‌های واگیردار از دیگر مضرات دخانیات است؛ تجربه دوران پاندمی کرونا به خوبی نشان داد که افراد سیگاری و مصرف‌کنندگان قلیان به دلیل ضعف قوای تنفسی، بسیار آسیب‌پذیرتر بودند و نرخ مرگ‌ومیر در میان این گروه به طور معناداری بالاتر از افراد غیرسیگاری ثبت شد.

دیدگاه متخصصان: چرا باید نگران باشیم؟

روانشناسان بر این باورند که وابستگی به دخانیات، یک اسارت ذهنی است؛ بسیاری از مصرف‌کنندگان ادعا می‌کنند که برای تمرکز یا کاهش استرس سیگار می‌کشند، در حالی که این تنها یک اثر لحظه‌ای ناشی از رفع علائم محرومیت از نیکوتین است و در درازمدت، خود سیگار عامل اضطراب و بی‌قراری فرد می‌شود.

رضا که به تازگی موفق به ترک سیگار شده، می‌گوید: سال‌ها فکر می‌کردم بدون سیگار نمی‌توانم فکر کنم یا بنویسم، اما حالا که دو ماه است پاک هستم، می‌بینم که تمرکزم بیشتر شده، صبح‌ها با انرژی بیشتری بیدار می‌شوم و مهم‌تر از همه، دیگر شرمنده فرزندانم بابت بوی بد لباسم نیستم.

آموزش و فرهنگ‌سازی از دوران کودکی، کلیدی‌ترین راهکار برای مقابله با این اپیدمی است؛ مدارس و خانواده‌ها باید با تبیین واقع‌بینانه خطرات دخانیات، مهارت «نه گفتن» را در نوجوانان تقویت کنند تا آن‌ها در برابر فشارهای گروه همسالان، به اشتباه برای کسب مقبولیت به سمت دود نروند.

سیاست‌های حاکمیتی از جمله افزایش مالیات بر مواد دخانی، ممنوعیت کامل تبلیغات مستقیم و غیرمستقیم و ایجاد محدودیت‌های جدی برای عرضه دخانیات در اماکن عمومی، در تمام دنیا به عنوان ابزارهای موفق در کاهش نرخ مصرف شناخته می‌شوند که در کشور ما نیز باید با قاطعیت بیشتری اجرا شوند.

ترک دخانیات در هر سنی، حتی پس از سال‌ها مصرف، مزایای فوری دارد؛ تنها ۲۰ دقیقه پس از آخرین نخ سیگار، فشار خون و ضربان قلب کاهش می‌یابد و پس از چند سال، خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی و سرطان‌ها به سطح افراد غیرسیگاری نزدیک می‌شود، که این خود پیامی از امید برای کسانی است که به دنبال رهایی هستند.

تغییر الگوی مصرف؛ هشدار جدی به جامعه

دکتر سجاد علویان، پزشک عمومی و فعال حوزه سلامت همگانی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به تغییر الگوی مصرف دخانیات در جامعه، اظهار کرد: متأسفانه امروزه با نوعی عادی‌سازی در مصرف سیگار و قلیان مواجه هستیم که بسیار نگران‌کننده است، بسیاری از مراجعان ما با علائم اولیه تنفسی یا قلبی مراجعه می‌کنند و وقتی ریشه‌یابی می‌کنیم، به مصرف مستمر دخانیات می‌رسیم؛ نکته فاجعه‌بار اینجاست که سن شروع مصرف به شدت کاهش یافته و ما شاهد هستیم که نوجوانان بدون آگاهی از تخریب سیستماتیک سلول‌های بدن، در دام این مواد گرفتار می‌شوند.

این پزشک عمومی در تشریح آسیب‌های قلبی و عروقی ناشی از نیکوتین عنوان کرد: نیکوتین موجود در سیگار و سایر فرآورده‌های دخانی، بلافاصله پس از مصرف باعث افزایش ضربان قلب و فشار خون می‌شود، این ماده شیمیایی موجب انقباض عروق محیطی شده و غلظت خون را بالا می‌برد که نتیجه مستقیم آن، فشار مضاعف به عضله قلب و تشکیل پلاک‌های چربی در دیواره رگ‌هاست؛ روندی که در نهایت منجر به تصلب شرایین و بروز سکته‌های قلبی زودرس، حتی در افراد زیر ۳۰ سال می‌شود که ما اخیراً نمونه‌های متعددی از آن را مشاهده کرده‌ایم.

وی در خصوص تخریب بافت ریه توسط دود سیگار نیز گفت: سیستم تنفسی مجهز به موژک‌های ظریفی است که وظیفه پاکسازی ریه را بر عهده دارند، اما ترکیبات سمی موجود در دود سیگار، این موژک‌ها را فلج کرده و از کار می‌اندازند.

وی افزود: با از کار افتادن این خط دفاعی، مواد سمی و آلاینده‌ها در عمق کیسه‌های هوایی رسوب می‌کنند که منجر به برونشیت مزمن و بیماری انسداد ریوی می‌شود؛ وضعیتی که در آن فرد برای کوچکترین فعالیت روزمره با تنگی نفس شدید مواجه شده و در واقع به تدریج ریه‌های خود را از دست می‌دهد.

علویان با رد باورهای غلط درباره بی‌خطر بودن سیگارهای الکترونیک و ویپ، خاطرنشان کرد: این تصور که سیگارهای الکترونیکی جایگزین سالمی برای سیگار سنتی هستند، یک فریب بزرگ تبلیغاتی است. در این دستگاه‌ها از کارتریج‌هایی حاوی مواد شیمیایی، اسانس‌ها و فلزات سنگین استفاده می‌شود که هنگام بخار شدن، باعث بروز التهابات شدید در بافت ریه می‌شوند؛ عارضه‌ای که در علم پزشکی به آن «ریه پاپ‌کورنی» می‌گوییم و باعث تخریب غیرقابل بازگشت مجاری هوایی کوچک می‌شود، بنابراین ویپ نه تنها ابزار ترک نیست، بلکه خود یک تهدید جدی است.

وی در ادامه به خطرات استفاه از قلیان اشاره کرد و افزود: مصرف یک وعده قلیان از نظر حجم دود و ورود سموم به بدن، با کشیدن ۷۰ تا ۱۰۰ نخ سیگار برابری می‌کند، علاوه بر خطر مسمومیت با مونوکسید کربن که به دلیل احتراق ناقص زغال ایجاد می‌شود، استفاده از دهانی‌های مشترک و رطوبت موجود در لوله قلیان، محیط بسیار مناسبی برای انتقال بیماری‌های عفونی نظیر سل، هپاتیت و انواع قارچ‌های پوستی و تنفسی فراهم می‌آورد که متأسفانه در دورهمی‌های جوانان کاملاً نادیده گرفته می‌شود.

علویان درباره ارتباط مستقیم دخانیات با انواع سرطان‌ها تأکید کرد: سرطان ریه تنها یکی از پیامدهای مصرف دخانیات است؛ طبق یافته‌های علمی، سموم دخانیات پس از جذب در خون، در تمام بدن گردش می‌کنند و به همین دلیل ریسک ابتلا به سرطان‌های مثانه، کلیه، پانکراس، دهانه رحم و به ویژه سرطان‌های دهان و حنجره را به شدت افزایش می‌دهند.

به گفته وی، سلول‌های بدن در مواجهه مداوم با مواد سرطان‌زای موجود در قطران سیگار، دچار جهش‌های ژنتیکی می‌شوند که در بسیاری از موارد زمانی تشخیص داده می‌شوند که به مراحل حاد و غیرقابل درمان رسیده‌اند.

علویان، آسیب‌های دخانیات را فراتر از فرد مصرف‌کننده دانست و گفت: ما در مطب‌های خود با کودکانی مواجه هستیم که بدون اینکه لبی به سیگار زده باشند، دچار آسم شدید، عفونت‌های مکرر گوش میانی و کاهش ضریب هوشی هستند، چرا که والدین آن‌ها در محیط خانه دخانیات مصرف می‌کنند. این «دود دست‌دوم» حاوی غلظت بالاتری از مواد سمی نسبت به دودی است که خود سیگاری‌ها استنشاق می‌کنند و ریه حساس کودکان در برابر این تهاجم شیمیایی هیچ دفاعی ندارد، که این مصداق بارز کودک‌آزاری خاموش در کانون خانواده است.

این پزشک عمومی با اشاره به جنبه‌های روانی و اعتیادآوری نیکوتین توضیح داد: نیکوتین یکی از اعتیادآورترین مواد شناخته شده است که با تحریک ترشح دوپامین در مغز، یک احساس آرامش کاذب و زودگذر ایجاد می‌کند اما پس از مدتی، گیرنده‌های مغزی نسبت به این ماده مقاوم می‌شوند و فرد برای رسیدن به همان سطح از آرامش، ناچار به مصرف بیشتر می‌شود؛ این چرخه منجر به وابستگی شدید روانی و جسمی می‌ شود به طوری که فرد در صورت عدم مصرف، دچار اضطراب، بی‌خوابی و پرخاشگری می‌شود و در حقیقت آزادی اراده خود را به یک نخ سیگار می‌بازد.

وی در خصوص هزینه‌های بالای دخانیات بر نظام سلامت کشور اظهار کرد: بخش بزرگی از بودجه‌های درمانی که باید صرف پیشگیری و نوسازی تجهیزات پزشکی شود، امروزه صرف درمان بیماری‌های مزمنی می‌شود که به راحتی با عدم مصرف دخانیات قابل پیشگیری بودند.

وی ادامه داد: اشغال تخت‌های مراقبت ویژه (ICU) توسط بیماران قلبی و ریوی که سابقه طولانی مصرف سیگار دارند، فشار مضاعفی بر کادر درمان و منابع دارویی کشور وارد می‌کند که این هزینه‌ها در نهایت از جیب همه مردم، حتی کسانی که هرگز سیگار نکشیده‌اند، پرداخت می‌شود.

علوی با توصیه‌ای به مصرف‌کنندگان برای ترک دخانیات گفت: برای ترک کردن هیچ‌وقت دیر نیست و بدن انسان قدرت ترمیم شگفت‌انگیزی دارد؛ تنها چند هفته پس از ترک سیگار، حس چشایی و بویایی بهبود یافته و ظرفیت ریوی افزایش می‌یابد، توصیه می‌کنیم افراد به جای روش‌های خودسرانه، از مشاوره‌های تخصصی و جایگزین‌های درمانی تحت نظر پزشک استفاده کنند تا با کمترین فشار روانی، از این زندان خودساخته رها شوند و به جای دود، سلامتی را به ریه‌ها و خانواده خود هدیه بدهند.