در سالهایی که مسئله کاهش نرخ تولد، افزایش ناباروری، دشواریهای ازدواج و تهدید پیری جمعیت به یکی از جدیترین نگرانیهای اجتماعی کشور تبدیل شده است، آستان قدس رضوی با طراحی و اجرای مجموعهای از برنامههای مکمل در سه سطح «تسهیل ازدواج»، «درمان ناباروری» و «حمایت از مادران باردار» مسیری منسجم و کارآمد برای تقویت بنیان خانواده و کمک به جوانی جمعیت ترسیم کرده است. سه طرح ملی «حسنا»، «بُشری» و «یسنا» اکنون ستونهای اصلی این مسیر را تشکیل میدهند؛ از همراهی با نوعروسان نیازمند تا تأسیس یکی از بزرگترین مراکز درمان ناباروری شرق کشور و درنهایت حمایت تغذیهای از مادران باردار.
از نگرانیهای جمعیتی تا ورود نهادهای اجتماعی
تحولات جمعیتی ایران در دهه اخیر نشان داده کاهش نرخ باروری و افزایش روند ناباروری، در کنار بالا رفتن سن ازدواج و مشکلات اقتصادی، بنیان خانواده را با چالشهای جدید روبهرو کرده است. آمارهای رسمی نیز نگرانیها را تأیید میکند؛ ازجمله نرخ ناباروری ۱۲درصدی اولیه و ۱۶درصدی ثانویه در ایران که از متوسط جهانی بالاتر است و حدود ۳میلیون زوج را درگیر درمانهای پرهزینه و پیچیده کرده است. در چنین شرایطی، اهمیت ورود نهادهای اجتماعی و مذهبی برای تقویت خانواده، بیش از هر زمان دیگری احساس میشود. آستان قدس رضوی در سالهای اخیر با تکیه بر ظرفیتهای مردمی و شبکه خادمیاران، مجموعهای از طرحها را با هدف تسهیل ازدواج، درمان ناباروری و حمایت از مادران اجرا کرده که اکنون به ستونهای اصلی سیاستهای جمعیتی این نهاد تبدیل شدهاند.
«حسنا»؛ احیای سنت وساطت در ازدواج و تأمین جهیزیه
طرح حسنا (حامیان سنت نبوی ازدواج) نخستین حلقه این زنجیره است؛ طرحی ملی که در پاسخ به نیازهای عصر جدید طراحی شد. رشد شهرنشینی، تغییر سبک زندگی و کمرنگ شدن سنتهای وساطت در ازدواج موجب شده بود بسیاری از جوانان مسیر دشوار و سردرگمی را برای تشکیل زندگی تجربه کنند. از سوی دیگر، ناکارآمدی بسترهای غیررسمی و ناهماهنگی میان واسطهها سبب بروز مشکلاتی در انتخاب همسر و افزایش آمار اختلافات و طلاق شده بود. آستان قدس رضوی برای بازسازی این فرهنگ اصیل و همزمان تقویت بنیان خانواده، طرح حسنا را با محوریت شناسایی، آموزش و توانمندسازی خادمیاران ازدواج تدوین کرد. این طرح در دو بخش اصلی شکل گرفت:
۱.شبکهسازی و آموزش واسطین ازدواج
در گام اول، خادمیاران در سراسر کشور ساماندهی شدند تا براساس آموزههای دینی و سیره رضوی، نقش فعال و مؤثری در معرفی صحیح زوجین و همراهی با آنها ایفا کنند. این مرحله شامل آموزش مهارتهای وساطت، ارتقای دانش و نگرش دینی و اجتماعی و ایجاد شبکهای قابل اعتماد از واسطههای آموزشدیده بود.
۲.پویش «هدیه امام» برای تأمین جهیزیه
در گام دوم، طرح حسنا تمرکز خود را بر زوجین محروم دهکهای یک تا پنج قرار داد. در این مرحله، با کمک شبکه مردمی، خیران و کانونهای خدمت رضوی در استانها، پنج قلم از اقلام اساسی جهیزیه تأمین و میان نوعروسان توزیع شد. این طرح تا امروز در ۲۴ استان کشور اجرا و تنها در سال جاری، ۱۱۰سری جهیزیه در دهه کرامت میان نوعروسان توزیع شده است.
«بُشری»؛ بزرگترین مرکز درمان ناباروری شرق کشور و امید زوجهای چشمانتظار
حلقه دوم این زنجیره حمایتی، طرح بُشری است؛ مرکزی تخصصی در بیمارستان رضوی مشهد که با هدف رفع یکی از مهمترین موانع جمعیتی یعنی ناباروری راهاندازی شد. نرخ بالای ناباروری و هزینههای سنگین درمان، هزاران زوج را سالها از داشتن فرزند محروم کرده بود. آستان قدس رضوی در پاسخ به این چالش و با تأکیدات رهبر شهید انقلاب درباره جوانی جمعیت، تصمیم گرفت مرکزی تخصصی و مجهز تأسیس کند. عملیات ساخت این مرکز از شهریور ۱۴۰۱ آغاز شد و در اردیبهشت ۱۴۰۳ درست همزمان با روز ملی جمعیت به بهرهبرداری رسید.
ظرفیتهای علمی و پزشکی مرکز بُشری
مرکز بشری اکنون بزرگترین مرکز درمان ناباروری شرق کشور است و برخوردار از زیربنای ۲هزارو۹۰۰ مترمربع، پنج اتاق عمل مجهز، آزمایشگاه پیشرفته جنینشناسی، کلینیکهای تخصصی زنان، اورولوژی، پرناتال و مشاوره ناباروری، بخش پذیرش مجزای بیماران بینالملل.تمام روشهای درمان ناباروری روز دنیا در این مرکز قابل انجام است از جمله آیویاف، آییوآی، میکرواینجکشن، اهدای جنین و تخمک، رحم جایگزین، فریز تخمک و اسپرم، پیآرپی تخمدان و رحم، لاپاراسکوپی، هیستروسکوپی و جراحیهای اندومتریوز.
آرامش و حریم خصوصی؛ اصل مهم درمان ناباروری
یکی از ویژگیهای مهم بشری، استقلال کامل ساختمان از سایر بخشهای بیمارستان است تا آرامش روانی زوجین حفظ شود و رفتوآمدهای درون بیمارستانی کاهش یابد. بیماران بدون مواجهه با دیگر بخشها، همه مراحل درمان، آزمایش و دارو را در همان مرکز انجام میدهند.
وجه متمایز مرکز بشری، رویکرد حمایتی آن است. زوجهایی که توان مالی کافی ندارند، میتوانند بخش زیادی از هزینه را با حمایت آستان قدس رضوی پرداخت کنند یا حتی بهطور رایگان درمان شوند. این موضوع، این مرکز را به دریچه امید بسیاری از زوجهای کمبرخوردار تبدیل کرده است.
«یسنا»؛ حمایت تغذیهای از مادران باردار برای تولد نسل سالم
سومین مرحله از مداخله آستان قدس رضوی در چرخه جمعیت، طرح «یسنا» است؛ طرحی که از دی ۱۴۰۲ آغاز شد و بهطور ویژه بر مادران باردار و شیرده و کودکان زیر دو سال تمرکز دارد. تغذیه دوران بارداری تنها به تأمین کالری مربوط نیست؛ بلکه مواد مغذی مانند اسید فولیک، آهن، کلسیم و انواع ویتامینها نقش تعیینکنندهای در تکوین مغز جنین، شکلگیری سیستم ایمنی، پیشگیری از نقصهای مادرزادی، سلامت استخوان و خون مادر ایفا میکنند. بنابراین حمایت از تغذیه مادران یعنی حمایت از نسل آینده.
طرح یسنا حاصل همکاری چند نهاد ملی شامل آستان قدس رضوی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، بنیاد ۱۵ خرداد، ستاد اجرایی فرمان امام(ره) و قرارگاه محرومیتزدایی امام حسن مجتبی(ع) بوده و بنیاد کرامت رضوی، بازوی اجتماعی آستان، نقش اصلی پشتیبانی و سازماندهی شبکه خادمیاران در سراسر کشور را بر عهده دارد.
حمایت از ۲۷ هزار مادر در مرحله اول
در گام نخست، این طرح با اولویت هشت استان کمتر برخوردار اجرا شد. براساس شناساییهای انجامشده، ۲ هزار مادر در دهک یک درآمدی مورد بررسی قرار گرفتند، ۲۲هزار مادر مشمول دریافت یارانه مضاعف شدند، اعتبار طرح هزارو۱۰۰ میلیارد ریال تعیین شد، پرداخت حمایتها در ۶ ماه و در قالب کالابرگ الکترونیک انجام گرفت. در مرحله جدید، دایره حمایتی طرح توسعه یافت و یکمیلیون مادر دارای فرزند زیر دو سال در سه دهک اول درآمدی، زیرپوشش قرار گرفتند.
سهگانه رضوی؛ زنجیره کامل حمایت از خانواده
برنامههای حسنا، بشری و یسنا نشان میدهد آستان قدس رضوی صرفاً یک حرکت حمایتی مقطعی انجام نداده، بلکه یک سیاست جامع چرخهمحور برای تقویت خانواده و جوانی جمعیت طراحی کرده است. این چرخه کاملاً بههمپیوسته است؛ تشویق و تسهیل ازدواج از طریق شبکهسازی، وساطت صحیح و تأمین جهیزیه، تسهیل فرزندآوری با ایجاد مرکز درمان ناباروری و حمایت مالی از زوجین و پشتیبانی از مادران و نوزادان از طریق حمایت تغذیهای و تأمین امنیت غذایی. این رویکرد سهمرحلهای سبب شده آستان قدس رضوی در کل مسیر شکلگیری و تثبیت خانواده نقشآفرینی کند.
در دورانی که چالشهای جمعیتی زنگ خطر را برای آینده کشور به صدا درآورده، آستان قدس رضوی توانسته است با استفاده از ظرفیتهای معنوی، اجتماعی و مردمی خود، شبکهای کارآمد برای حمایت از خانواده ایجاد کند. سه طرح حسنا، بُشری و یسنا اکنون بهعنوان نمونههای موفق اقدام اجتماعی سازمانیافته شناخته میشوند؛ اقداماتی که از سنت اصیل ازدواج آغاز میشود، با درمان ناباروری ادامه مییابد و در نهایت با حمایت از مادران باردار و کودکان تکمیل میشود. این سهگانه حمایتی، تصویری روشن از نقش این نهاد در تحقق سیاستهای جوانی جمعیت ارائه میدهد؛ نقشی که بر پایه امید، توانمندسازی و پشتیبانی از خانواده ایرانی استوار است.