در دهههای اخیر، گسترش رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی موجب شده است اخبار منفی، بحرانها، حوادث طبیعی، جنگها و رویدادهای ناگوار با سرعت و شدت بیشتری وارد فضای زندگی روزمره خانوادهها شوند. پژوهشها نشان میدهند که کودکان حتی زمانی که مخاطب مستقیم اخبار نیستند از طریق شنیدن گفتوگوهای بزرگسالان، تماشای ناخواسته رسانهها و بهویژه واکنشهای هیجانی والدین در معرض محتوای استرسزا قرار میگیرند. این مواجهه غیرمستقیم اما مداوم میتواند سلامت روان کودکان را بهطور جدی تحت تأثیر قرار دهد، بهویژه در شرایطی که کودک هنوز توانایی شناخت مرز بین «خطر واقعی» و «بازنمایی رسانهای خطر» را ندارد.
مطالعات علمی متعدد نشان دادهاند که اخبار منفی میتواند احساسات منفی را در کودکان افزایش دهد. برای مثال در یک مطالعه تجربی، مواجهه کودکان پیشنوجوان با اخبار بد به افزایش پاسخهای هیجانی منفی منجر شد و حتی نوع روایت خبر (مثلاً خبری که راهحل یا جنبه مثبت دارد در مقایسه با روایت صرفا منفی) میتواند تفاوتهای قابلتوجهی در تجربه هیجانی آنها ایجاد کند. مطالعهای دیگر نیز نشان داده است که اخبار منفی میتواند تنشهای هیجانی را افزایش دهد، بهخصوص زمانی که کودک قادر به پردازش کامل معنا و پیامدهای خبر نیست، زیرا این خبرها پیچیدهتر از ظرفیت شناختی طبیعی کودکان است. یکی از چالشهای کلیدی در این زمینه، نقش واسطهای والدین و فضای خانواده است.
امروزه جامعه ما پر از خبرهای نگرانکننده و اتفاقات استرسزا است که مدام از تلویزیون، گوشی و اینترنت پخش میشوند. کودکان که هنوز توانایی تحلیل کامل این خبرها را ندارند، وقتی با چنین محتواهایی روبهرو میشوند، احساس ترس، نگرانی و ناامنی میکنند. ذهن آنها ممکن است پر از سوال و سردرگمی شود و حتی خواب و آرامششان را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، مراقبت از آنها و کنترل میزان و نوع خبرهایی که میبینند، اهمیت زیادی دارد تا در محیطی امن و آرام بزرگ شوند.
در مجموع، مسئله مواجهه کودکان با اخبار منفی تنها یک موضوع رسانهای نیست، بلکه چالشی چندبعدی در حوزه سلامت روان خانواده است. ضرورت دارد والدین، متخصصان و سیاستگذاران حوزه کودک با درک علمی این پدیده، راهکارهایی را توسعه دهند که ضمن آگاهیبخشی به بزرگسالان، از ذهن و روان کودکان در برابر فشارهای روانی ناشی از اخبار محافظت کند. این مهم باعث شده تا پژوهشگر ایرنا در گفتوگو با «زهرا خزایی» روانشناس کودک به این مسئله بپردازد.
اگر والدین مضطرب، عصبانی یا ناامید باشند، کودک احساس ناامیدی خواهد کرد
ایرنا: وقتی کودکان اخبار منفی یا نگرانکننده را میشنوند، معمولاً چه واکنشی نشان میدهند و والدین چه نقشی در این واکنشها دارند؟
خزایی: کودکان معمولاً واکنشهای خود را بهطور مستقیم بیان نمیکنند و بیشتر این واکنشها به شکل اضطراب، دلدرد، سردرد، گاهی کابوس، ترس از تنها خوابیدن، پرخاشگری، لجبازی، گوشهگیری و چسبندگی بیش از حد به والدین بروز پیدا میکند. نقش والدین در این شرایط بسیار کلیدی است، زیرا کودک بیشتر از خود خبر، واکنش هیجانی والدین را دریافت میکند. اگر والدین مضطرب، عصبانی یا ناامید باشند، کودک احساس ناامیدی خواهد کرد و حتی اگر دقیقاً نداند خبر درباره چیست، معمولاً این احساسات را هنگام شنیدن اخبار تجربه خواهد کرد.
ایرنا: به نظر شما شنیدن اخبار منفی یا استرسزا در خانه چگونه بر احساسات و رفتار کودکان ۵ تا ۱۲ سال تأثیر میگذارد؟
خزایی: در این بازه سنی، کودک هنوز توانایی تفکیک خطر واقعی از خطر رسانهای را بهطور کامل ندارد. اخبار منفی میتواند باعث افزایش اضطراب پایش، احساس ناامنی نسبت به آینده، بدبینی، ترس از مرگ یا جدایی شود و همچنین بر افت تمرکز و کاهش عملکرد تحصیلی تأثیر بگذارد. کودکان پنج تا هفت سال معمولاً اخبار را شخصیسازی میکنند، به این معنا که ممکن است نگران شوند این اتفاق برای والدینشان رخ دهد و بیشتر به اخبار مربوط به خانواده و نزدیکان خود توجه دارند. در حالی که کودکان هشت تا ۱۲ سال ممکن است دچار نگرانی مزمن و افکار وسواسی شوند.
انتقال اضطراب بیشتر از طریق رفتار غیرکلامی صورت میگیرد
ایرنا: والدینی که اخبار را با نگرانی یا اضطراب دنبال میکنند، چگونه میتوانند بهطور ناخواسته اضطراب یا ترس را به کودکان منتقل کنند؟
خزایی: کودکان پنج تا هفت سال معمولاً اخبار را شخصیسازی میکنند، به این معنا که ممکن است نگران شوند این اتفاق برای والدینشان رخ دهد و بیشتر به اخبار مربوط به خانواده و نزدیکان خود توجه دارند. در حالی که کودکان هشت تا ۱۲ سال ممکن است دچار نگرانی مزمن و افکار وسواسی شوند.
خزایی: انتقال اضطراب بیشتر از طریق رفتار غیرکلامی صورت میگیرد؛ مانند لحن صدا، حالت چهره، مکالمات بزرگسالانهای که جلوی کودکان انجام میشود و چک کردن مداوم اخبار و شبکههای اجتماعی. وقتی کودک میبیند والدین دائم نگران هستند، ذهن او پیام میگیرد که دنیا جای امنی نیست و کسی کنترلی ندارد. حتی اگر والدین توضیح ندهند، کودک اضطراب را درونیسازی میکند.
ایرنا: به نظر شما والدین چه اقداماتی میتوانند انجام دهند تا هم خودشان در جریان اخبار باشند و هم ذهن کودکانشان از استرس یا اضطراب محافظت شود؟
خزایی: والدین میتوانند چند اقدام ساده اما بسیار مؤثر انجام دهند:
مدیریت زمان اخبار: اخبار را زمانی دنبال کنند که کودک حضور ندارد.
کنترل واکنش هیجانی خود: قبل از کنترل کودک، والدین باید اضطراب خود را مدیریت کنند.
عدم گفتگوی جزئیات ترسناک جلوی کودکان: این نکته بسیار مهم است.
ایجاد فضای امن عاطفی: با جملاتی مانند «الان تو در امنیت هستی» و «ما مراقب تو هستیم» میتوان احساس امنیت را تقویت کرد.
حفظ روتین روزمره: خواب، بازی، مدرسه و سایر روتینهای کودک باید حفظ شود زیرا روتین حس امنیت ایجاد میکند.
اگر گفتگو هدفمند و متناسب با سن کودک باشد، میتواند مؤثر باشد
ایرنا: آیا فکر میکنید گفتگو و آموزش درباره اخبار و رخدادهای روز میتواند به کودکان کمک کند که با اطلاعات نگرانکننده سالم برخورد کنند؟ اگر بله، چه روشهایی مؤثر است؟
خزایی: بله، اگر گفتگو هدفمند و متناسب با سن کودک باشد، میتواند مؤثر باشد. سکوت کامل یا پنهانکاری افراطی میتواند اضطراب کودک را تشدید کند. روشهای مؤثر عبارتند از:
- پرسیدن احساس کودک قبل از توضیح دادن، مانند «وقتی این خبر را شنیدی، چه احساسی داشتی؟»
- ارائه توضیح ساده، کوتاه و بدون جزئیات ترسناک
- تأکید بر راهحلها و حمایتها به جای فاجعهسازی
- استفاده از قصه، نقاشی یا بازی برای بیان احساسات کودکان
- آموزش تفاوت بین خبر و زندگی واقعی روزمره
کودکان بیشتر به حال و هوای روانی خانه توجه دارند؛ خانهای که در آن اضطراب پنهان و گسترده وجود دارد، حتی بدون اخبار بد، کودک مضطرب ایجاد میکند. در مقابل، خانهای که در آن احساسات دیده، نامگذاری و مدیریت میشوند، حتی در شرایط سخت، کودک را تابآور و ایمن پرورش میدهد.
گفتوگو از سارا محمودی