کلیهها اندامهایی هستند که با وجود جثه کوچکشان، حدود ۲۰ درصد از کل خون خروجی قلب را دریافت میکنند. این وابستگی شدید به جریان خون باعث میشود هرگونه تغییر در وضعیت روانی که منجر به تغییر در سیستم گردش خون شود، مستقیماً سلامت کلیه را تحتالشعاع قرار دهد. در ادامه، ردپای استرس بر این اندام حیاتی را کالبدشکافی میکنیم.
کورتیزول بالا: هورمون استرس چگونه کلیه را تحت فشار میگذارد؟
وقتی تحت استرس قرار میگیرید، مغز (محور هیپوتالاموس-هیپوفیز) به غدد فوقکلیوی که دقیقاً بالای کلیهها قرار دارند، دستور ترشح هورمون کورتیزول را میدهد. در حالت عادی، این هورمون مفید است، اما استرس مزمن باعث افزایش پایدار سطح کورتیزول میشود و تعادل هورمونی را به هم میزند.
چرا این اتفاق میافتد؟ بدن انسان برای استرسهای کوتاهمدت مثل فرار از خطر طراحی شده است؛ اما استرس دائمی باعث کار بیش از حد غدد فوقکلیوی و فعالسازی چرخههای مخرب مانند اکسیداتیو استرس (افزایش رادیکالهای آزاد و کاهش آنتیاکسیدانها) و التهاب مزمن میشود.
علائم: احساس خستگی مفرط که با استراحت رفع نمیشود، تغییر در اشتها (بهویژه تمایل به مواد قندی و شور) و تجمع چربی در ناحیه شکم.
عواقب برای بدن: التهاب و اکسیداتیو استرس به فیلترهای ظریف کلیه (گلومرولها) آسیب میزند، توانایی تصفیه خون را کاهش میدهد و به پیشرفت بیماری مزمن کلیه (CKD) کمک میکند.
راهکار کنترل: تنظیم چرخه خواب و بیداری یا ریتم شبانهروزی حیاتی است. مصرف مکملهایی مثل منیزیم (تحتنظر پزشک)، تمرینات آرامسازی ذهن و ورزشهای هوازی منظم میتواند سیگنالهای تولید کورتیزول را کاهش دهد و التهاب را مهار کند.
تخریب شبکه عروقی و فشارخون ناشی از اضطراب
کلیه از میلیونها شبکه مویرگی تشکیل شده است. استرس با فعال کردن سیستم عصبی سمپاتیک، باعث انقباض رگهای خونی در سراسر بدن، بهویژه در کلیهها میشود.
استرس باعث ترشح هورمونی به نام آلدوسترون میشود. این هورمون به کلیهها دستور میدهد سدیم را بازجذب کنند. از آنجا که سدیم آب را به دنبال خود میکشد، حجم خون افزایش یافته و بدن دچار ادم (تورم) میشودچرا این اتفاق میافتد؟ آدرنالین ترشح شده در زمان استرس، رگها را تنگ میکند تا خون را به سمت عضلات بزرگ هدایت کند. این کار فشار داخل رگهای کلیه را به شدت افزایش میدهد.
علائم: فشار خون بالا که اغلب در مطب یا موقعیتهای تنشزا بیشتر است، تپش قلب و گاهی احساس نبض در گوشها.
عواقب برای بدن: فشار خون بالا قاتل خاموش کلیه است. وقتی فشارخون زیاد باشد، دیوارههای ظریف عروق کلیه سفت و ضخیم میشوند (نفرواسکلروز)، جریان خون کافی به سلولهای کلیه نمیرسد و سلولها به دلیل کمبود اکسیژن آسیب میبینند یا میمیرند.
راهکار کنترل: ورزشهای هوازی منظم مانند شنا، دوچرخهسواری یا پیادهروی سریع باعث ترشح نیتریک اکسید میشود که رگها را گشاد کرده و اثر آدرنالین را خنثی میکند. همچنین کاهش مصرف کافئین در دورههای پر استرس ضروری است.
اختلال در تعادل آب و الکترولیتها و احتباس مایعات
کلیهها مسئول برقراری تعادل دقیق بین آب، سدیم و پتاسیم هستند. استرس این ترازوی دقیق را به هم میزند و باعث میشود بدن به طرز غیرطبیعی آب و نمک را در خود نگه دارد.
چرا این اتفاق میافتد؟ استرس باعث ترشح هورمونی به نام آلدوسترون میشود. این هورمون به کلیهها دستور میدهد سدیم را بازجذب کنند. از آنجا که سدیم آب را به دنبال خود میکشد، حجم خون افزایش یافته و بدن دچار ادم (تورم) میشود. کورتیزول نیز میتواند اثر آلدوسترون را تقویت کند.
علائم: پف کردن صورت و زیر چشمها به خصوص در صبح، ورم کردن مچ پاها و احساس سنگینی یا گرفتگی در اندامها.
عواقب برای بدن: این تجمع مایعات بار کاری قلب را افزایش میدهد، فشار مضاعفی بر فیلترهای کلیه وارد میکند و در درازمدت، میتواند منجر به دفع پروتئین در ادرار (پروتئینوری) شود که نشانه آسیب کلیوی است.
راهکار کنترل: افزایش مصرف مواد غذایی حاوی پتاسیم مانند موز، سیبزمینی که اثر سدیم را خنثی میکنند. همچنین نوشیدن آب کافی (نه بیش از حد) به دفع سدیم اضافی کمک میکند. رژیم غذایی کمنمک و ضدالتهابی مانند رژیم مدیترانهای نیز مفید است.
چرخه معیوب رنین آنژیوتانسین: کلیه خودش فشار را بیشتر میکند!
یکی از خطرناکترین اثرات استرس، فعال شدن سیستم رنین-آنژیوتانسین است. کلیه وقتی حس میکند خونرسانی به دلیل استرس کم شده، آنزیمی به نام رنین ترشح میکند تا فشار خون را بالا ببرد.
چرا این اتفاق میافتد؟ کلیه به اشتباه فکر میکند بدن در حال از دست دادن خون است، پس با ترشح رنین و افزایش آنژیوتانسین ۲، بهعنوان یک هورمون تنگکننده عروق، سعی در جبران دارد.
علائم: کاهش دفعات ادرار، تغییر رنگ ادرار به سمت تیرگی و گاهی دردهای مبهم در ناحیه پهلوها.
عواقب برای بدن: این چرخه معیوب ایجاد میشود: استرس فشار را بالا میبرد، کلیه آسیب میبیند و کلیه برای جبران فشار را بیشتر افزایش میدهد. این روند یکی از عوامل مهم در پیشرفت بیماری مزمن کلیه و رسیدن به مراحل پیشرفته است.
راهکار کنترل: بررسی سالانه فاکتورهای کلیوی مانند کراتینین و GFR در آزمایش خون و تمرینات تنفسی عمیق (دیافراگمی) برای فعال کردن سیستم پاراسمپاتیک و کاهش فعالیت سمپاتیک مفید است.
جمعبندی
استرس تنها یک مسئله ذهنی نیست؛ یک حمله بیولوژیکی به تصفیهخانه بدن است. محافظت از کلیهها در برابر استرس نیازمند یک رویکرد چندجانبه است: از اصلاح تغذیه و ورزش گرفته تا تکنیکهای مدیریت ذهن. کلیهها عضو صبوری هستند، اما وقتی آسیب جدی وارد شود، بازگشتپذیری محدود است. بنابراین، مدیریت استرس نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت برای بقای این دو اندام حیاتی است.